“Ekisumuluzo” ekikiikirira olutalo lw’e Nineeve mu Okubikkulirwa essuula ey’omwenda kyatuukirizibwa mu byafaayo ebyaleetawo ekiseera eky’enkyukakyuka enkulu, nga, weewaawo, ekyo kye kisumuluzo kye kikola. Kye ngamba kiri nti olutalo lw’e Nineeve terwali kisumuluzo ky’ebyafaayo ekyalaga okusituka kw’Obusiraamu kyokka, wabula era kisumuluzo ky’obunnabbi. Enkwatagana y’ensonga z’obunnabbi ez’olutalo olwo ereetera ensengeka zonna ez’obwakabaka obuli mu bunnabbi bwa Bayibuli, nga bwe bulambikiddwa mu Danyeri ne mu Okubikkulirwa, okukwatagana n’essuula eya kkumi n’emu eya Danyeri. Mu kukola kino, kisobozesa obwakabaka obwo bwonna okuwa obujulizi ku nnyiriri omukaaga ezisembayo mu Danyeri essuula eya kkumi n’emu, era ekisinga obukulu—okubembula envumbo ku byafaayo eby’ebweru ebikwekeddwa eby’olunyiriri olw’amakumi ana.

Era ndikuwa ebisumuluzo eby’obwakabaka obw’omu ggulu: era kyonna ky’olisisiba ku nsi kiriba kisiddwa mu ggulu: era kyonna ky’olisumulula ku nsi kiriba kisumuluddwa mu ggulu. Matayo 16:19.

Okusumululwa n’Okuyimusibwa kw’Obwakabaka bwa Mohammed

Olutalo lw’e Nineeve olw’omwaka 627 lwe lwalamba entandikwa y’emyaka ekkumi egyasembayo egy’obuyinza bwa Buperusi, obwali buwanguddwa olw’akakodyo ka Rooma akaawerekerwako ekifu Katonda kye yaleeta mu nteekateeka ye. Lwalamba ekiseera eky’enkyukakyuka, amagye amanene ag’Abasiraamu aga Muhamadi we gaatandikira okweyongera amaanyi. Olutalo olwo lwaggyawo ekyali kibadde kiziyiza, ekyandisigaddewo okusinziira ku ndowooza, singa ensi zombi, Rooma ne Buperusi, zaali zisigazza amaanyi gaazo. Tewali n’emu eyagasigaza.

Okuziyiza n’Okuteebwa Abugumu

Mu kifaananyi eky’obunnabbi ekikwata ku Busiraamu, tusangamu okuziyizibwa n’okusumululwa kwa Busiraamu okuva ddala ku ntandikwa eyasooka ey’Ekigambo, nga Saala bwe yakkiriza Ibulayimu okuziyiza Haagaali ne Isimayiri.

Sala n’agamba eri Ibulayimu nti, Obutali butuufu bwange bube ku ggwe: mpaddezza omuzaana wange mu kifuba kyo; awo bwe yalaba nga ali olubuto, ne nnyoomwa mu maaso ge: Mukama asalewo emisango wakati wange naawe. Naye Ibulayimu n’agamba Sala nti, Laba, omuzaana wo ali mu mukono gwo; mukole nga bw’osiima. Awo Sala bwe yamukolako n’obukambwe, n’adduka okuva mu maaso ge. Olubereberye 16:5, 6.

N’oluvannyuma lw’ekyo tekinnabaawo, ensonga lwaki Hagali aleetebwa mu nnnyonnyola ey’obunnabbi eri nti Mukama “aziyiziddwa” Saala okuzaala omwana.

Awo kaakano Salaayi mukazi wa Ibulaamu yali tannamuzaalira baana; era yalina omuzaana Omumisiri, erinnya lye Kaaga. Salaayi n’agamba Ibulaamu nti, Laba kaakano, Mukama anzibidde okuzaala; nkwegayiridde, yingira eri omuzaana wange; mpozzi nnaafuna abaana ku lulwe. Awo Ibulaamu n’awulira eddoboozi lya Salaayi. Olubereberye 16:1, 2.

“Ekisumuluzo” eky’Okubikkulirwa essuula ya mwenda ekyawa Muhammad, era oluvannyuma ne kituukirizibwa olw’olutalo lw’e Nineve, kikiikirira okuggyibwawo kw’“ekiziyiza” ku Busiraamu ku kiseera kyonna ekigerekeddwa mu byafaayo eby’obunnabbi.

“Bamalayika bakutte empewo ennya, ezikiikirira embalaasi esunguwadde ng’enoonya okwekomya n’ewanika eri mu maaso g’ensi yonna, ng’eretera okuzikirira n’okufa mu kkubo lyayo.” Manuscript Releases, volume 20, 217.

“Okugolokoka n’okugwa” okw’obwakabaka bwa Mohammed tekukiikirirwa nnyo ng’okugolokoka n’okugwa, wabula ng’“okusumululwa” n’“okuziyizibwa.” Obusiraamu bwe busumululwa mu ngeri ey’obunnabbi, okusumululwa okwo kulagiddwa olutalo lw’e Nineeve.

Ebibonerezo Byokka Byokka Bukka

Ku makondeere omusanvu, amakondeere ga zisanze ag’Obusiraamu gokka ge geeyongera mu byafaayo ng’obuyinza obutasalako, okuva lwe gaasooka okuyingizibwa mu byafaayo eby’obunnabbi okutuuka ku kuggwaako kw’ekiseera eky’ekisa. Amakondeere ana agaasooka agaaleetebwa ku Rooma ey’Ebugwanjuba gaakiikirirwa Odoacer, Genseric, Attila Omuhuni ne Alaric, bwe gatyo nga gaali bifaananyi by’obuyinza buna Katonda bw’akozesa okutuukiriza emisango gye mu nnaku ez’enkomerero, naye obuyinza obufaanagana nabwo obw’omulembe guno si zzadde eriva butereevu mu buyinza obwo obuna obw’edda. Si bwe kiri ku makondeere ga zisanze. Obusiraamu bwe bumala okuyingira mu byafaayo, bweyongera mu lunyiriri olutereevu olw’okusumululwa n’okukugirwa okutuusa lwe busumululwa ddala ku kuggwaako kw’ekiseera eky’ekisa. Ku makondeere ga zisanze, “ekisumuluzo” ky’‘okusumululwa’ kirambibwa olutalo lw’e Nineeve.

Nikomediya ne Julayi 27, 1299

Abasaale baategeera bulungi nti nga 27 Jjulaayi 1299 lwe lwali olunaku olwatandika ekiseera eky’emyaka kikumi mu ataano ekyaggwaako nga 27 Jjulaayi 1449, era olunaku olwo ne lutandika ekiseera eky’emyaka ebikumi bisatu mu kyenda mu gumu n’ennaku kkumi na ttaano ekyaggwaako nga 11 Agusito 1840.

Mu kiwandiiko ekyasooka, twalaga okuzingiza Nicomedia okwava mu mwaka gwa 1333 okutuuka mu gwa 1337, okwakolebwa Sultan Orhan Gazi (mutabani wa Osman I, eyatandikawo obwami bwa Ottoman Beylik), bwe yazingiza ekibuga kya Byzantine ekikulu ekya Nicomedia. Okuzingiza okwo kwe kwali okukomekkereza entalo ez'okulwanyisa Nicomedia ezaali zitandikidde ku kitaawe Osman. Emyaka kikumi mu ataano egyogerwako mu Okubikkulirwa essuula ey'omwenda, olunyiriri olw'ekkumi gyatandika nga 27 Jjulaayi 1299, era olw'okuba olwo lwe lunaku obunnabbi lwe bwatandikirako, ebyafaayo ebikwatagana n'olunaku olwo birina okwetegerezebwa. Osman I (eyatandikawo olulyo olufuzi olwa Ottoman) ye yali kitaawe wa Sultan Orhan Gazi, era nga 27 Jjulaayi 1299, yafuna obuwanguzi obukulu obw'omu ntandikwa ku Bwakabaka bwa Byzantine mu Lutalo lw'e Bapheus, olwali mu kitundu ky'e Nicomedia, okumpi n'ekibuga Nicomedia, ekibuga ekikulu ekyalina obukulu bungi ennyo mu byafaayo bya Rooma ne mu byafaayo bya Byzantine eby'omu ntandikwa.

Kitaawe ne Mwana

Nga 27 Jjulaayi 1299, amagye ga Osman gaawangula eggye lya Byzantium eryali likulemberwa omufuzi w’ekitundu. Olutalo olwo lutwalibwa ng’olumu ku buwanguzi obukulu obwasooka Osman bwe yatuukako mu by’amagye nga yeetengeredde, oluvannyuma lw’okutandika okunyweza obuyinza bwe mu Bithynia (mu bukiikakkono bw’amaserengeta ga Anatolia). Lwali ddaala kkulu mu kukyuka okuva ku beylik entono ey’Abatuluuki (obukama bw’ekika) okufuuka obufuzi obwali bweyongera amaanyi, obwali bugenda okusoomooza n’okuwamba ebitundu bya Byzantium oluvannyuma. Olunaku olwo lulaga entandikwa y’ekiseera ky’okukula kw’Obusiraamu, ekyatuusa ku kussibwawo kw’Obwakabaka bwa Ottoman Constantinople bwe kyagwa mu 1453. Osman yakozesanga abalwanyi ba ghazi (abalumbaganyi b’oku nsalo abaakubirizibwanga enzikiriza y’Obusiraamu), era awo ne watandika okutegekebwa kw’abalwanyi ba ghazi ab’oku nsalo ne bafuuka eggye eryali litegekeddwa obulungi okusingawo, eryagenda likula mpolampola wansi wa Osman n’oluvannyuma wansi wa mutabani we, Orhan. Mu bintu ebirala ebikulu ebiri mu busika bwa Osman mulimu n’eky’okuba nti obusika obwo bwasobozesa Obusiraamu okusigaza eby’obugagga, obutafaananako n’enkola y’entalo ey’abalwanyi ba ghazi, abaakozesanga amakodyo agataali mategeke bulungi ag’okulumba ne badduka, agaabalekanga n’omunyago gw’obuwanguzi bwabwe gwokka, naye nga tegabafuniranga ttaka lyonna.

Nga nga 27 Mukulukusa 1299, Osman yatandika olunyiriri lw’entalo mu kitundu kya Nicomedia, era emyaka amakumi asatu mu ena oluvannyuma mutabani we yatandika okuzingiza okumala emyaka ena ku kibuga ekikulu Nicomedia. Kitaawe ku ntandikwa, ne mutabani ku nkomerero. Olutalo lutandika ku kitundu ekikiikirirwa nga Nicomedia era lukoma n’okuwamba Nicomedia, ekibuga ekikulu eky’ekitundu, Nicomedia. Okuva mu 1299 okutuuka mu 1337 gwe mwaka amakumi asatu mu munaana, era mu ngeri ey’obunnabbi omuwendo “amakumi asatu mu munaana” gulaga okusituka.

Kaakano golokoka, ne njogera, osomoke oyite ku kagga Zered. Awo ne tuyita ku kagga Zered. Era ebbanga lye twatambuliramu okuva e Kadesubarunea okutuusa lwe twasomoka ku kagga Zered, lyali emyaka amakumi asatu mu munaana; okutuusa emirembe gyonna egy’abasajja abalwanyi lwe gyamalibwawo wakati mu lusiisira, nga Mukama bwe yabalayirira. Ekyamateeka Olwokubiri 2:13, 14.

Emyaka kikumi mu ataano okuva nga Julaayi 27, 1299 okutuuka nga Julaayi 27, 1449 kiikiikirira ekiseera ekyaleeta okuteekebwawo kw’Obwakabaka bwa Ottoman obw’akabi akookubiri aka Kubikkulirwa essuula ey’omwenda. Emyaka asatu mu munaana egy’okuwangula Nicomedia mpola mpola gyatandika ne kitaawe (Osman) ne giggweera ne mutabani we (Orhan). Ekiseera ekyo kiraga omutendera ogusooka ogw’okweyongera mu kusituka okuva ku bwakabaka obutono obw’ekika okutuuka ku bwakabaka obunene.

Mu myaka ekikumi mu ataano okuva nga Jjulaayi 27, 1299, okutuuka nga Jjulaayi 27, 1449, mulimu okuzingiza okw’emyaka ena okwalaga enkomerero y’emyaka amakumi asatu mu munaana. Okuwamba Nicomedia kwatandikibwa Osman omuzadde, era ne kumalirizibwa n’okuzingiza okw’emyaka ena okuva mu 1333 okutuuka mu 1337—okuzingiza okwakolebwa mutabani wa Osman.

Emyaka kikumi mu ataano bwe gyaggwaako nga 27 Jjulaayi, 1449, empula w’obwakabaka bwa Byzantine, Constantine ow’ekkumi n’omu, oba Constantine eyasembayo owa Rooma ey’ebuvanjuba, yasaba Abatulu olukusa okutuula ku nnamulondo. Okuva ku lunaku olwo okutuuka ku kuwangulwa kwa Constantinople waayitawo emyaka ena. Emyaka egyo ena gyaggweerako ku kuzingizibwa kwa Constantinople, era Constantine eyasembayo n’afiira mu kuzingizibwa okwo. Okusituka kw’Obusiraamu kukiikirirwa emyaka amakumi asatu mu munaana egyasooka mu bunnabbi obw’emyaka kikumi mu ataano, obwafundikirwa n’okuzingiza okw’emyaka ena. Emyaka kikumi mu ataano bwe gyaggwaako, Obusiraamu bwali bweyongedde amaanyi okutuuka ku ddaala eryaleetera Rooma ey’ebuvanjuba okuswazibwa amaanyi Abatulu ge baalina mu kiseera ekyo. Nga wayise emyaka ena okuva ku kuswazibwa okwaliwo nga 27 Jjulaayi, 1449, mu 1453, Constantinople kyawambibwa olw’okukizingiza. Enkomerero y’emyaka amakumi asatu mu munaana egyasooka emanyikirwa ku kuzingiza, era n’okuteekebwawo kw’Obwakabaka bwa Ottoman kumanyikirwa ku kuzingiza.

38 ne 40

Omuwendo amakumi asatu mu munaana, ng’akabonero nga bwe gwalagibwa Musa mu Ekyamateeka Olwokubiri, gukiikirira emyaka amakumi asatu mu munaana egyasembayo ku myaka amakumi ana egy’ekibonerezo eky’okutangatanga mu ddungu. N’olwekyo, omuwendo amakumi asatu mu munaana, ng’akabonero, gukwatagana n’omuwendo amakumi ana. Osman yawamba ekitundu ky’e Nicomedia nga 27 Jjulaayi, 1299, era emyaka amakumi asatu mu munaana oluvannyuma, mutabani we n’awamba ekibuga ekikulu eky’ekitundu ekyo. Ekitundu n’ekibuga kyakyo ekikulu byombi byali biyitibwa Nicomedia. Bannabyafaayo balaga olutalo luno ng’omutendera ogwasooka ku mitendera ‘ebiri’ egiraga entandikwa yennyini y’okuyimuka kw’Obwakabaka bwa Ottoman. Omutendera ogwokubiri ogulagibwa ebyafaayo lwe lutalo lw’e Nicaea mu 1301. Eyo, Osman kitaawe yawamba ekitundu ekiyitibwa Nicaea, era mu 1331, nga wayise emyaka amakumi asatu, mutabani we n’awamba ekibuga ekikulu, ekiyitibwa Nicaea, ekyali kibadde ekibuga ekikulu eky’Abaruumi.

Ku bikwata ku mwaka gwa 1299 n’olutalo lw’e Nicomedia, ng’omutendera ogusooka ku mitendera ebiri, omutendera ogwokubiri gwabaawo nga wayise emyaka ebiri, mu 1301. Omwaka gwa 1299 gwe kabonero k’amakumi asatu mu munaana, era oluvannyuma lw’emyaka ebiri (amakumi ana), ekitundu ky’e Nicaea kiwambibwa kitaawe. Enkolagana z’amakumi asatu mu munaana n’amakumi ana mu kusituka kwa Isiraeri ey’edda okutwala ensi ensuubize zikiikirirwa ku lunaku lwa nga 27 Jjulaayi, 1299, ne mu mwaka gwa 1301. Emitendera egyo ebiri egyasooka egy’okusituka kw’Obusiraamu gimanyikirwa ku bikwekweto by’amagye ebitandika nga kitaawe awamba ekitundu, ate ku nkomerero mutabani we n’awamba ekibuga ekikulu eky’ekitundu ekyo. Ebibuga ebikulu byombi bwe byagwa, byagwa mu kuzingizibwa. Ebibuga bino byombi byali bibaddeko ebibuga ebikulu ebya Rooma ey’ebuvanjuba.

Olunaku lwa nga 27 Jjulaayi 1299, n’omwaka 1301 bituuka ku nkomerero yaabyo nga 11 Agusito 1840, nga biraga ebyafaayo by’omwaka 1838, Litch lwe yasooka okufulumya endowooza ye n’ebyo bye yalagula ku bunnabbi obw’emyaka ebikumi bisatu mu kyenda mu gumu n’ennaku kkumi na ttaano, obwali bugenda okutuukirizibwa oluvannyuma nga 11 Agusito 1840. Emitendera ebiri egy’okuyimuka kw’abagoberezi ba Miller gyali myaka 1838 ne 1840.

“Mu mwaka gwa 1840 okutuukirira okulala okw’amaanyi okw’obunnabbi kwaleeta okusanyuka n’okwefaako okw’amaanyi mu bantu bangi. Emyaka ebiri nga tekinnabaawo, Josiah Litch, omu ku baweereza abakulu abaali babuulira okujja okw’Okubiri, yafulumya okunnyonnyola kwa Okubikkulirwa 9, ng’alagula okugwa kw’Obwakabaka bwa Ottoman. Okusinziira ku bibalo bye, amaanyi gano gaali ga kusaanyizibwawo ‘mu A.D. 1840, mu kiseera ekimu mu mwezi gwa Agusito;’ era ennaku ntono zokka nga tekinnatuukirira yawandiika nti: ‘Nga tukkiriza ekiseera ekisooka, emyaka 150, okuba nga kyatuukirizibwa ddala nga Deacozes tannalinnyanga ku ntebe y’obwakabaka olw’olukusa lw’Abaturuki, era nti emyaka 391 n’ennaku kkumi na ttaano, byatandika ku nkomerero y’ekiseera ekisooka, kirikoma nga nga 11 Agusito, 1840, lwe kisuubirwa nti amaanyi ga Ottoman mu Constantinople galimenyebwa. Era kino, nzikiriza, kirizuulibwa nga bwe kiri.’—Josiah Litch, mu Signs of the Times, and Expositor of Prophecy, Agusito 1, 1840.”

“Mu kiseera kyennyini ekyalagirwa, Ttake, okuyita mu baamawanga baayo, yakkiriza okukuumibwa amawanga amawanguzi ageegattira wamu aga Bulaaya, era bw’etyo neyeeteeka wansi w’obufuzi bw’amawanga g’Ekikristaayo. Ekyo ekyaliwo kyatuukiriza ddala obunnabbi. Bwe kyamanyibwa, ebibiina bingi byakkirizibwa obutuufu bw’emisingi gy’okunnyonnyola obunnabbi ogwaweebwa Miller ne bannassawe, era ne waweebwa amaanyi ag’ekitalo eri omulimu gw’okujja kwa Mukama. Abasajja ab’okusoma n’ab’ettutumu beegatta ne Miller, mu kubuulira ne mu kufulumya endowooza ze, era okuva mu 1840 okutuuka mu 1844 omulimu ne gweyongera mangu nnyo.” The Great Controversy, 334, 335.

Obunnabbi bwa Litch obw’omwaka gwa '38 n’okwolesebwa kwe okwateekebwawo obulungi okw’omwaka gwa '40 birimu n’ekigambo kye eky’enkomerero, kye yawandiika nga August 1, ennaku kkumi nga okulongoosa obunnabbi tekunnabaawo. Okutuukirira kw’obunnabbi kwe kwakkiriza ensi yonna ku ngeri entuufu ey’okukozesaamu obunnabbi obw’Ebyawandiikibwa. Emyaka amakumi asatu mu munaana egyalambika okuyimuka kwa Isiraeri ow’edda gyalimu emyaka ebiri okuva ku kusomoka Ennyanja Emmyufu okutuuka ku bujeemu obwasooka e Kadesi.

Kubanga abasajja abo bonna abaalaba ekitiibwa kyange n’ebyamagero byange bye nakolera mu Misiri ne mu ddungu, era ne bankema kaakano emirundi gino ekkumi, ne batagondera ddoboozi lyange; mazima ddala tebalyeraba nsi gye nnalayirira bajjajjaabwe, era tewali n’omu ku abo abanduubirira aligiraba. Kubala 14:22, 23.

Obujeemu obwo bwogerwako nga bwe bwali obw’enkomerero ku kugezesebwa kkumi. Ekiseera eky’emyaka ebiri eky’okugezesebwa okulimu okugezesebwa kkumi, nga kyongereddwa ku myaka amakumi asatu mu munaana egy’omu ddungu, kyali kifaananyi kya 1838 ne 1840, era 1840 yalimu ekiseera eky’ennaku kkumi.

Entandikwa y’okutandikira kw’okugolokoka kw’Obusiraamu nga buyita mu Osman nga 27 Jjulaayi 1299 etandika ekiseera eky’emyaka amakumi asatu mu munaana ekikomekkerezebwa okuzingiza okw’emyaka ena mu 1337. Nga 27 Jjulaayi 1299 kyali kyasooka ku mitendera ebiri abannabyafaayo gye balaga ng’entandikwa y’okugolokoka kw’Obwakabaka bwa Ottoman, era omutendera ogwokubiri gwali mu 1301. Emitendera gyonna ebiri egy’entalo za Nicomedia ne Nicaea mu 1299 ne 1301 gifaananyiriza 1838 ne 1840. Entandikwa y’obunnabbi eraga enkomerero.

Nicomedia ne Nicaea byombi byali bibuga bikulu eby’obuvanjuba bw’Obwakabaka bwa Rooma okumala ekiseera, buli kimu mu byafaayo byakyo. Kya lwatu nti ku nkomerero ekibuga Constantinople kyafuuka ekibuga ekikulu eky’ebuvanjuba mu 330, ne kisigala bwe kityo okutuusa mu 1453. Nicomedia ne Nicaea bifaananyi eby’okugwa kwa Constantinople; byonna byagwa olw’okuzingizibwa amagye g’Obusiraamu okwalaga enkomerero y’olutabaalo Obusiraamu mwe bwasooka okuteeka ekitundu wansi w’obuyinza bwabwo, oluvannyuma ne buwamba ekibuga ekikulu.

Okuzingiza okwasooka, okwamala emyaka ena okuva mu 1333 okutuuka mu 1337, kukiikirira emyaka ena okuva mu 1449 okutuuka mu 1453, obunnabbi lwe bwaggwaako. Oluvannyuma lw’emyaka ebikumi bisatu mu kyenda mu gumu n’ennaku kkumi na ttaano, Obusiraamu bukugirwa nga abagoberezi ba Miller ‘basituka’ wansi w’amaanyi ag’obunnabbi agakiikirirwa mu ngeri eza ‘amakumi asatu mu munaana n’amakumi ana’, nga bwe kiragibwa mu byafaayo bya alufa ebya Jjulaayi 27, 1299, ne Jjulaayi 27, 1449. Okusituka kw’Obusiraamu n’okusituka kw’ababaka ba Katonda ab’ennaku ez’enkomerero bikiikirirwa mu kabonero ak’ennamba akazimbibwa ku nkolagana y’ennamba 38 ne 40.

Mu Ezeekyeri essuula amakumi asatu mu musanvu, Obusiraamu bwe bubaka obw’empewo ey’ebuvanjuba efuuyirwa ku magumba amakalu ag’abafu, balyoke bayimirire ng’eggye ery’amaanyi. Obubaka bwa Ezeekyeri bwe butuuka, okutandika okuyimuka kutandika, nga bwe kyali mu byafaayo bya baMillerite ebya 1838 ne 1840. Obubaka obwo bwatuuka nga 9/11, era ku tteeka ly’Olwokubatuuka erya Ssande ery’okujja amangu, amagumba ago gayimirira ng’eggye ery’amaanyi. Okuyimusibwa kw’eggye lya Katonda ng’ekkanisa ey’obuwanguzi mu nnaku ez’oluvannyuma kulagibwa mu kifaananyi kya 1838 ne 1840. 9/11 okutuuka ku tteeka lya Ssande kwalagibwa mu kifaananyi kya 1840 okutuuka ku 1844, naye era kulaga n’ekiseera okuva nga Desemba 31, 2023 okutuuka ku bibiriro by’omuliro eby’e Nashville.

Buruuma bwa Rooma obw’Ebuvanjuba

Ekiseera okuva Constantine ow'olubereberye (Omukulu) lwe yagabanya obwakabaka okutuuka ku Constantine ow'enkomerero kikiikirira ebyafaayo eby'obunnabbi ebya Rooma ey'ebuvanjuba. N'olwekyo, ekiseera eky'obunnabbi kirambibwa taata ow'obunnabbi oba ow'akabonero n'omutabani, nga bwe bakiikirirwa erinnya lyabwe, wadde nga Constantine ow'ekkumi n'omu teyali muzzukulu wa Constantine Omukulu mu lunyiriri lw'omusaayi olutereevu. Constantine ow'olubereberye ne Constantine ow'enkomerero era bakiikirirwa mu bunnabbi ng'obubonero bwa alufa ne omega, era taata (alufa) yalonda Constantinople okuba ekibuga ekikulu, ate omutabani (omega) n'afiira mu kuzingizibwa kw'ekibuga, Constantinople bwe yakoma okuba ekibuga ekikulu. Ekiseera eky'obunnabbi ekya Rooma ey'ebuvanjuba kirambibwa Constantine ow'olubereberye ne Constantine ow'enkomerero. Ekiseera eky'emyaka 150 ekyatandika nga 27 Jjulaayi 1299 kizingiramu ekiseera eky'emyaka 38 era kikoma n'okuzingiza okw'emyaka 4. Okuzingiza okwo kwali kifaananyi eky'ekiseera okuva mu 1449 okutuuka mu 1453. Olutabaalo lw'e Nicomedia lwatandika n'okuwangulwa kw'ekitundu era ne lukoma n'okuwangulwa kw'ekibuga ekikulu eky'ekitundu ekyo. Nga bwe kyali ku Constantine ow'olubereberye ne Constantine ow'enkomerero, okuwangula Nicomedia kwatandika ne taata (ow'olubereberye) era ne kukoma n'omutabani (ow'enkomerero).

Emyaka ena

Okuzingizibwa okw’emyaka ena mu kiseera ekyasooka eky’emyaka kikumi mu ataano ekyaviirako emyaka ena okuva ku kunyoomwa kwa Constantine ow’oluvannyuma mu 1449 okutuuka mu 1453, Konstantinopoole bwe yazingizibwa n’egwa. Obunnabbi bw’ekiseera obw’akabi akookubiri, obukiikirira emyaka ebikumi bisatu mu kyenda mu gumu n’ennaku kkumi na ttaano, bwatandika nga July 27, 1449 era ne bukoma nga August 11, 1840. Olunaku olwo lwe lutegeeza okutandika kw’ekiseera eky’emyaka ena, Sister White kye yayita okulabisibwa okw’ekitiibwa okw’amaanyi ga Katonda.

“Malayika eyeegatta mu kulangirira obubaka bwa malayika ow’okusatu alina okwolesa ensi yonna ekitiibwa kye. Wano walagulwa omulimu ogw’obugazi obw’ensi yonna era ogw’amaanyi agatali ga bulijjo. Entambula y’okujja kwa Kristo eya 1840–44 yali kwolesebwa kwa kitiibwa okw’amaanyi ga Katonda; obubaka bwa malayika ow’olubereberye bwatuusibwa ku buli kifo eky’obuminsani mu nsi, era mu nsi ezimu ne wabaawo okufaayo okw’eddiini okusinga obunene okwakeerabirwako mu nsi yonna okuva ku Nkyukakyuka y’eddiini ey’omu kyasa eky’ekkumi n’omukaaga; naye bino birisingibwa entambula ey’amaanyi wansi w’okulabula okw’oluvannyuma okwa malayika ow’okusatu.” The Great Controversy, 611.

Obusiraamu bwaziyizibwa nga 11 Agusto, 1840 era waaliwo ekiseera eky’emyaka ena ekikwatagana n’okufukibwako kw’Omwoyo Omutukuvu ku Pentekoote, era n’okukka kw’omumalayika ow’amaanyi owa Okubikkulirwa essuula kkumi n’omunaana, “ebizimbe ebinene” ebya New York bwe byakubibwa Obusiraamu obw’ekibonyoobonyo eky’okusatu ku 9/11. 9/11 eraga entandikwa y’ekiseera eky’okuteekebwako akabonero kw’abo akasiriivu mu bunaana mu binaana mu binaana mu binaana mu binaana n’abana. Okuteekebwako akabonero kye kiseera ekigere, era enkomerero y’ekiseera eky’okuteekebwako akabonero erina engeri ezifaanana n’entandikwa y’ekiseera ekyo. Kristo bwe yakkira ku 9/11, yalaga ku Mikayiri ng’akka okuzuukiza abajulirwa bombi nga 31 Desemba, 2023, ekiseera eky’enkomerero eky’okuteekebwako akabonero bwe kyatandika.

Llakka ekilaga olwana lw’e Nineeve kikiikirira okusumululwa okw’enjawulo okw’Obusiraamu, okwandiwise Rooma ey’Ebuvanjuba mu 1453. Munda mu myaka ekikumi mu ataano egy’“emyezi etaano” egy’olunyiriri olw’ekkumi, entandikwa era n’enkomerero byombi birimu ebbanga ery’emyaka ena. Ebbanga eryo ery’emyaka ena eryombi lyegatta ku nkomerero y’emyaka ebikumi bisatu mu kyenda mu gumu n’ennaku kkumi na ttaano, egyalaga ebbanga ery’emyaka ena okuva mu 1840 okutuuka mu 1844 Kristo lwe yandiyakirizza “ensi yonna n’ekitiibwa kye.” Mu 1844, obudde obw’obunnabbi bwayimirizibwa okukozesebwa, kubanga obudde bwandibadde “tebukyaliwo.”

N’alayira oyo abeera emirembe gyonna n’emirembe gyonna, eyatonda eggulu n’ebirimu, n’ensi n’ebigirimu, n’ennyanja n’ebigirimu, nti ekiseera tekikyaliwo nate. Okubikkulirwa 10:6.

1333 okutuuka ku 1337, 1449 okutuuka ku 1453, 1840 okutuuka ku 1844

Emisittalo egyo egy’emyaka ena egya emyaka ena gikwatagana n’ekiseera eky’okuteekebwako akabonero okuva nga 9/11 okutuuka ku tteeka lya Ssande, era era gikwatagana ne ffulakitaali ya 9/11 okutuuka ku tteeka lya Ssande eragiddwa okuva nga December 31, 2023 okutuusa Obusiraamu lwe buliddamu okuteebwa mu ddembe okuweereza emipiira gy’omuliro egya Nashville.

Ensengeka y’obunnabbi eyeefaananyiriza mu bitundu byayo, ey’okuva nga 31 Desemba, 2023, okutuuka ku mipira gy’omuliro egy’e Nashville, ekiikiriddwa ebiseera by’obunnabbi bisatu eby’emyaka ena buli kimu, nga byonna bikwatagana n’ekiseera ky’okussibwako akabonero okuva ku 9/11 okutuuka ku tteeka lya Ssande. Bwe kityo, abajulirwa bana balaga ebyafaayo eby’okuva nga 31 Desemba, 2023, okutuuka ku bulumbaganyi bw’e Nashville, era olutalo lw’e Nineveh lwe lwali “ekisumuluzo” eri buli omu ku bajulirwa bano. 1333, 1449, 1840 ne 9/11 byonna byali biseera ebyaleeta enkyukakyuka—“ebisumuluzo.”

“Waliwo eby’okuyiga okuva mu byafaayo eby’edda; era bino bisaanidde okussaako omwoyo, abantu bonna basobole okutegeera nti Katonda akola mu ngeri zimu kaakano nga bwe bulijjo abadde akola. Omukono gwe gulabika mu mulimu gwe era ne mu mawanga kaakano, ddala nga bwe gubadde okuva ddi enjiri lwe yasooka okulangirirwa Adamu mu Edeni.

“Waliwo ebiseera ebifuuka enkyukakyuka enkulu mu byafaayo by’amawanga ne by’Ekkanisa. Mu buyinza bwa Katonda obufuga byonna, ebizibu bino eby’enjawulo bwe bituuka, omusana ogw’ekiseera ekyo guweebwa. Bwe gukkirizibwa, wabaawo okukula mu by’omwoyo; naye bwe gujjaŋŋizibwa, okugwa emabega mu by’omwoyo n’okuzikirira ng’eryato erimenyese bibigoberera. Mukama mu Kigambo kye alabise omulimu ogw’amaanyi ogw’Enjiri nga bwe gwayolesebwa mu biseera ebyayita, era bwe gunaakolebwa mu biseera eby’omu maaso, okutuuka ku lutalo olw’okusembayo, obw’okubiriisibwa bwa Sitaani lwe bunaakola okutambula kwabwo okw’ewuunyisa okw’oluvannyuma.” Bible Echo, August 26, 1895.

Nikomediya

Oluvannyuma lw’okufuuka kabaka mu 284, Diocletian mu 293 yalonda Nicomedia okuba ekibuga ekikulu eky’ekitundu eky’ebuvanjuba eky’Obwakabaka bwa Rooma, bwe yabugabanya mu mateeka mu bitundu bibiri, eky’Ebuvanjuba n’eky’Ebugwanjuba, n’assaawo enkola ya Tetrarchy. Nicomedia kye kyali ekibuga ekikulu eky’obufuzi n’eby’amagye mu Buvanjuba okumala amakumi g’emyaka agawerako. Constantine Omukulu yakikozesa ng’ekifo mwe yasinziiranga nga tannasalawo kuzimba kibuga kikulu kipya e Byzantium ekyali okumpi awo (kye yatuuma erinnya eppya erya Constantinople mu 330). Ne Constantinople bwe kyamala okufuuka ekibuga ekikulu, Nicomedia kyasigala nga kifo kikulu mu kitundu, nga kiri mu kifo eky’enkizo ku lubalama olw’ebuvanjuba olw’Ennyanja ya Marmara. Kale, wadde nga tekyali kibuga kikulu kya lubeerera nga Rooma oba Constantinople, Nicomedia kyalondebwa mu butongole okuba ekibuga ekikulu eky’ebuvanjuba mu kiseera eky’enkizo eky’enkyukakyuka mu byafaayo bya Rooma. Ku ntandikwa y’emyaka ekikumi mu ataano, ekibuga ekikulu eky’Obwakabaka bwa Rooma obw’Ebuvanjuba kiwambibwa, era ku nkomerero yaagyo ekibuga ekikulu eky’Obwakabaka bwa Rooma obw’Ebuvanjuba kiwambibwa. Okuwamba kuno kwombi kwalimu okuzingiza ekibuga.

Diyokulityaani

Empula Diocletian yafuula Nicomedia mu butongole ekibuga ekikulu eky’ebuvanjuba eky’Obwakabaka bwa Rooma bwe yateeka mu nkola enkola ya Tetrarchy mu mwaka gwa 293. Enkola ya Tetrarchy yalimu ebitundu by’obwakabaka bibiri, eky’ebugwanjuba n’eky’ebuvanjuba, nga buli kitundu kyalina empula ow’eddaala erya waggulu (Augustus) n’empula ow’eddaala erya wansi (Caesar), okuweza omuwendo gwa nnya ogukiikirirwa ekigambo ‘tetrarchy’.

Alufa ne Omega

Diocletian lwe kabonero ka omega ak’ekiikirira ekkanisa y’e Smurna, era Nero lwe kabonero ka alpha. Constantine Omukulu lwe kabonero ka alpha ak’ekiikirira ekkanisa y’e Perugamo, era Justinian lwe kabonero ka omega.

Okugabana kwa Rooma mu ngeri ey’“amateeka” okugiyingiza mu buvanjuba n’obugwanjuba (ekitaawangaala) kwatuukirizibwa Diocletian, era okugabana kwa Rooma okw’obunnabbi mu buvanjuba n’obugwanjuba kwatuukirizibwa Constantine. Mu byafaayo by’ekkanisa eyokubiri ey’akabonero ey’okuyigganyizibwa, ekiikirira Simuna, Rooma yagabanyizibwa mu mateeka mu buvanjuba n’obugwanjuba; era mu byafaayo by’ekkanisa ey’okusatu ey’akabonero ey’okukompowozebwamu, ekiikirira Perugamo, Rooma yagabanyizibwa mu buvanjuba n’obugwanjuba mu ngeri ey’obunnabbi. 293 ye yali alufa era 330 ye yali omega, era nga May 11, 330, Constantine Omukulu yatukuza Constantinople ng’ekibuga ekikulu eky’Obwakabaka.

Okugabanya mu mateeka okwakolebwa Diocletian mu mwaka 293 kwagwaawo olw’olutalo lw’omunda olwaddirira ne lugenda mu maaso okutuusa ku Kiragiro ky’e Milan mu mwaka 313. Ekiragiro ky’e Milan bwe kyafulumizibwa, ne kifuula Obukristaayo obukkirizibwa mu mateeka era mu nkola ne kikomya obufuzi bw’abafuzi abana, enkola y’abafuzi abana abaakoleranga awamu yagwaawo n’esikizibwa okulwanagana wakati w’enjuyi ebbiri enkulu ez’obuyinza (Constantine mu Bugwanjuba ne Licinius mu Buvanjuba). Okugabanya okw’omu mateeka, okwaleetawo okugwaawo, kukiikirira ekiseera eky’emyaka abiri okuva ku kugabanya okumu okutuuka ku kulala, era okugabanya kwombi kwaleetawo okugwaawo kw’enkola.

Ekkanisa y’e Simula yatandika ne Nero mu mwaka gwa 64, omuliro omunene ogw’e Ruumi bwe gwakozesebwa Nero okuyigganya Abakristaayo, be Nero yalumiriza nti be baatandika omuliro ogwo. Nero alaga entandikwa y’okuyigganyizibwa era afaananya okuyigganyizibwa okw’enkomerero okw’ennaku ez’oluvannyuma. Okuyigganyizibwa okwo okw’enkomerero kugenda mu maaso okutuusa okukkiriza kw’akakisa lwe kuggwaako, amaanyi ga bapaapa lwe gatuuka ku nkomerero yaago nga tewali wa kugayamba. Bwe kityo, ekiseera eky’olubereberye eky’okuyigganyizibwa kyatandika n’okwokya kwa Ruumi, era okuyigganyizibwa okw’oluvannyuma kukoma n’okwokya kwa Ruumi.

Era amayembe ekkumi ge walaba ku nsolo, ago galikyawa omwenzi, era galimufuula ddungu era nga taliiko kyambadde, era galirya omubiri gwe, era galimwokya n’omuliro. Okubikkulirwa 17:16.

Ekkanisa y’e Smyrna yatandika ku mulembe gwa Nero mu mwaka 64, omuliro ogw’amaanyi ogwayokya Rooma bwe gwakozesebwa Nero okuyigganya Abakristaayo, Nero be yalumiriza okukuma omuliro ogwo. Oluvannyuma lw’emyaka ebikumi bibiri mu ataano, yakoma mu mwaka 313 n’Ekiragiro ky’e Milan. “Ekiragiro” kye nkomerero y’ekiseera eky’emyaka amakumi abiri ekyatandika n’okugabanya okw’omu mateeka okwakolebwa Diocletian, era kye kyali n’enkomerero y’emyaka ebikumi bibiri mu ataano egya Smyrna egyatandika ne Nero. Emyaka ebikumi bibiri mu ataano egy’okuyigganyizibwa egyakiikirirwa ekkanisa y’e Smyrna ne Nero gyalimu emyaka ekkumi egy’okuyigganyizibwa okwali okusingira ddala obubi, okwaleetebwa Diocletian. Emyaka egyo ekkumi egy’okuyigganyizibwa gye gyali ekitundu eky’oluvannyuma eky’emyaka amakumi abiri egya Diocletian egyatandika n’okugabanya obwakabaka mu mateeka kwe yakola mu mwaka 293. Okuva ku kugabanya obwakabaka mu kitundu eky’ebuvanjuba n’eky’ebugwanjuba okwakolebwa Diocletian mu mateeka mu mwaka 293, waatandika ekiseera eky’emyaka amakumi abiri ekyalimu ebiseera bibiri eby’emyaka ekkumi buli kimu.

Diocletian yagabanya obwakabaka mu mateeka n’abwawulamu ekitundu eky’ebuvanjuba n’eky’ebugwanjuba, bwe kityo ne kiba ekifaananyi ky’okugabanyizibwamu okw’obunnabbi Constantine kwe yatuukiriza. Okugabanya kwa Diocletian kwawula obuvanjuba ku bugwanjuba, naye mu nteekateeka eyo mwalimu abafuzi babiri mu buvanjuba n’abafuzi babiri mu bugwanjuba. Buli kitundu kyalina omufuzi omukulu omu n’omufuzi ow’omutendera ogw’okubiri omu. Nga 24 Febwali mu mwaka 303, Diocletian yafulumya ekisooka ku ‘biragiro’ ebiwerako ebyali birwanyisa Abakristaayo, ekyassaawo entandikwa y’Okuyigganyizibwa Okukulu (era okuyitibwa Okuyigganyizibwa kwa Diocletian), okwali kusinga okuyigganyizibwa kw’Abakristaayo okwalala kwonna mu Bwakabaka bw’Abaruumi obukambwe n’okubuna.

Era malayika w’ekkanisa ey’omu Sumuna muwandiikire nti: Bw’atyo bw’ayogera ow’olubereberye era ow’enkomerero, eyali afudde, era nga mulamu; Mmanyi ebikolwa byo, n’okubonaabona kwo, n’obwavu bwo, (naye oli mugagga) era mmanyi okuvvoola kw’abo abeeyita Abayudaaya, so nga si bo, naye nga kkuŋŋaaniro lya Setaani. Totya kintu na kimu ku ebyo by’onoobonaabona: laba, omulyolyomi anaasuula abamu ku mmwe mu kkomera, mulyoke mugezebwe; era mulibonaabona ennaku kkumi: beera mwesigwa okutuusa ku kufa, nange ndikuwa engule ey’obulamu. Alina okutu, awulire Omwoyo ky’agamba amakanisa; Awangula, okufa okw’okubiri tekulimukosa. Okubikkulirwa 2:8–11.

Okuyigganyizibwa Okukulu kwagenda mu maaso mu bufuzi bw’abo abaasikira Diocletian (naddala Galerius) okutuusa mu mwaka gwa 313, lwe kwakoma Ekiragiro ky’e Milan bwe kyayisibwa. Nero ye kabonero ka alufa ak’okuyigganyizibwa, akaali ekifaananyi ekisonga ku kuyigganyizibwa kwa Diocletian ng’okwa omega okw’ekiseera eky’obunnabbi ekikiikirirwa ekkanisa y’e Smyrna. Okuyigganyizibwa kuno kwakomekkerezebwa n’obufumbo obw’ebyobufuzi awamu n’endagaano wakati wa Constantine ow’omu bugwanjuba ne Licinius ow’omu buvanjuba. Mu Febwali wa 313, Constantine ne Licinius baasisinkana e Milan ne bafulumya Ekiragiro ky’e Milan, ekyakkiriza Abakristaayo (n’abalala) okugoberera eddiini zaabwe mu bwakabaka bwonna. Okunyweza omukago gwabwe ogw’ebyobufuzi, Licinius yawasa Constantia (mwannyina Constantine gwe baagabana omuzadde omu yekka) mu kiseera ky’olukiiko luno oba kumpi n’ekiseera ekyo. Obufumbo buno bwali ekyokulabirako ekituufu eky’omukago gw’ebyobufuzi ogw’Abaruumi—nga bukakasa endagaano wakati wa bakabaka bano ababiri era nga buyamba okuleetawo obutebenkevu mu bwakabaka okumala akaseera, oluvannyuma lw’emyaka egy’olutalo olw’omunda. Omukago guno tegwamala bbanga ddene. Oluvannyuma Constantine ne Licinius baalwanagana, era Constantine n’awangula Licinius mu mwaka gwa 324, n’afuuka omufuzi yekka.

Okuva ku Nero okutuuka ku Constantine, ekiseera eky’obunnabbi ekya Sumuna eky’emyaka ebikumi bibiri mu ataano kyatuukirira, era mu mwaka 313 ekkanisa ya Perugamo, ekkanisa ey’okwekkiriranya, yatandika, n’ekoma ku kkanisa ya Suwatira mu mwaka 538. Emyaka ebikumi bibiri mu ataano egya Sumuna gyali gikiikirira ekiseera eky’okuyigganyizibwa, era ku nkomerero y’ekiseera ekyo kyonna, okuyigganya kwa Diocletian kwatuukiriza “ennaku kkumi” (emyaka kkumi) ez’omu Kubikkulirwa, ng’ekiseera eky’okuyigganyizibwa okwasinga obukambwe kikiikirira ekifaananyi ekiddamu enkula y’ekiseera kyonna ku mutendera omutono. Emyaka egyo ekkumi gikola ekifaananyi ekiddamu enkula y’emyaka ebikumi bibiri mu ataano ku mutendera omutono. Emyaka egyo ekkumi gikiikirira omega y’okuyigganya kwa Nero, era ku nkomerero yaagyo ne wabaawo okwawulwamu kw’obwakabaka okwa omega mu buvanjuba n’ebugwanjuba.

Obufumbo n’Okwaŋŋana

Sumuruna yatandikire ku kwokya ekibuga Roma mu mwaka gwa 64 era n’ekoma emyaka ebiri mu ataano oluvannyuma, mu 313, n’Ekiragiro kya Milan ne n’obufumbo obw’ebyobufuzi obw’ebuvanjuba n’obw’ebugwanjuba. Enkomerero ey’emyaka kkumi ey’okuyigganyizibwa yatandika mu 303 era n’ekoma mu 313 n’Ekiragiro kya Milan ne n’obufumbo obw’ebyobufuzi obw’ebuvanjuba n’obw’ebugwanjuba. Emyaka amakumi abiri egyatandika n’okwawulibwa okw’amateeka okw’ebuvanjuba n’obw’ebugwanjuba mu 293 olwakoleddwa Diocletian, gyakoma mu 313 n’obufumbo obw’ebyobufuzi obw’ebuvanjuba n’obw’ebugwanjuba. Endagaano y’obufumbo bwa 313 wakati w’ebuvanjuba n’obw’ebugwanjuba yakoma n’okwawukana kwa 324, Konstantino bwe yawangula Licinius ow’ebuvanjuba era n’afuuka omufuzi omu yekka owa Roma. Okwawukana okw’obunnabbi okwa 324 kwajja emyaka esatu oluvannyuma lw’etteeka eryasooka ery’olunaku lwa Ssande mu 321.

Emyaka ekkumi n’omusanvu okuva mu 313 okutuuka mu 330 giraga obufumbo obw’ebyobufuzi, n’enkomerero y’okuyigganyizibwa okukiikirirwa Sumuna ne Nero, era n’entandikwa y’ekkanisa ey’okwekkiriranya ekiikirirwa Perugamo. Entandikwa ya Perugamo mu 313 mu kiseera ky’obufumbo obwo yaddirirwa entandikwa y’okuyigganyizibwa okwatandika n’etteeka lya Ssande eryasooka mu 321. Ekyo kyaddirirwa okugattululwa kw’obufumbo okw’obunnabbi okw’omu 324, okwagatta ebuvanjuba n’ebugwanjuba mu bwakabaka bumu wansi wa Constantine. Nga wayise emyaka mukaaga, mu 330, okugabanyizibwamu ebitundu eby’ebuvanjuba n’eby’ebugwanjuba kwaddibwamu mu ngeri ey’obunnabbi. Emyaka ekkumi n’omusanvu gikiikirira ekiseera kya alufa eky’ekkanisa y’e Perugamo eyandibaddewo okutuusa ekkanisa y’e Suwatira lwe yatuuka mu byafaayo eby’obunnabbi mu 538. Ekiseera ekyo ekya alufa kyandikiikirira ebyafaayo bya omega ku nkomerero y’ekiseera okuva mu 330 okutuuka mu 538. Ebyafaayo bya omega ebya Perugamo bikiikirira ekiseera eky’omu myaka 496, 508 ne 533.

Emyaka kkumi na musanvu

Ptolemy ow’entalo ya Raphia yafuga “emyaka kkumi na musanvu,” era waaliwo “emyaka kkumi na musanvu” wakati w’entalo ya Raphia n’entalo ya Panium. Emyaka egyo kkumi na musanvu gikwatagana mu kabonero n’emyaka kkumi na musanvu okuva mu 313 okutuuka mu 330. Emyaka ebikumi bibiri mu ataano egya Nero egy’e Smurna gyaleeta emyaka kkumi na musanvu egyasooka egy’ekkanisa ya Pergamo, era gikwatagana n’emyaka ebikumi bibiri mu ataano egyatandika ku kiragiro eky’okusatu mu 457 BC, entandikwa y’emyaka 2300 egya Danyeri essuula ey’omunaana n’olunyiriri olw’ekkumi n’ennya, gwe musingi n’empagi enkulu ey’omu makkati ey’Obwadiventi. Abajulirwa ababiri ab’emyaka ebikumi bibiri mu ataano gikwatagana n’emyaka ebikumi bibiri mu ataano egy’obwakabaka obw’omukaaga obw’obunnabbi bwa Bayibuli obwatandika mu 1776 era ne bukoma omwaka guno mu 2026.

Abaasookera b’Obu-Adventisiti tebaalaba wadde okutegeera emyaka kkumi na musanvu egy’omu 313 okutuuka ku 330, kubanga mu 1844 baali tebannategeera nsonga ya Ssabbiiti ey’olunaku olw’omusanvu oba olunaku lw’enjuba. Naye era baategeera emyaka kikumi mu ataano egy’olunyiriri olw’ekkumi olwa Okubikkulirwa essuula ey’omwenda, era ne gifuuka entandikwa y’ekiseera ekyaviiramu emyaka ebikumi bisatu mu kyenda mu gumu n’ennaku kkumi na ttaano, ekyakoma nga August 11, 1840. Okutegeera okwo kwaleeta “okweyoleka okw’amaanyi okw’Obuyinza bwa Katonda” okw’amaanyi.

Abatandisi tebaategeera nti mu Okubikkulirwa essuula ey’omwenda mulimu ekiseera ekyokubiri eky’emyaka kikumi mu ataano. Entegeera yaabwe ey’omusingi ye musingi “ekitangaala ekipya” eky’Okubikkulirwa essuula ey’omwenda kwe kizimbiddwa. Ekitangaala ekyo kibikkulwa “ekisumuluzo” ky’olutalo lw’e Nineeve. “Ekisumuluzo” ekyo kisobozesa omuyizi w’obunnabbi okutegeera obwakabaka bwonna obw’obunnabbi bwa Bayibuli obulagibwa mu Danyeri ne mu Okubikkulirwa: Babulooni, Bumeedi-Buperusi, Buyonaani, obwakabaka bw’Abaselewukusi n’obw’Abaputolemaayo, n’obwakabaka bwa Mohammed; era ekisinga obukulu, kiggumiza obwakabaka bwa Rooma nga kiraga okusituka n’okugwa si okwa Rooma yokka, wabula n’okw’obwakabaka bwa Rooma ey’ebuvanjuba n’ey’ebugwanjuba, awamu n’okwa Amerika ey’Amasaza Amagatte (nnabbi ow’obulimba), okw’obupapa (ensolo) n’okw’Ekibiina ky’Amawanga Amagatte (ogusota). Okusituka n’okugwa kwonna okw’obwakabaka buno kuwa obujulirwa ku ntambula z’ogusota, ez’ensolo n’eza nnabbi ow’obulimba, ezitwala ensi e Amagedoni ku nkomerero. Entambula eyo eragibwa mu nnyiriri omukaaga ezisembayo eza Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, era entandikwa y’entambula eyo eragibwa mu byafaayo ebyekusifu eby’olunyiriri olw’amakumi ana.

Olutalo lw’e Nineeve lutuwa ekifo eky’obunnabbi eky’okujulirako okusobozesa okukwataganya obujulirwa bw’obwakabaka bwa Rooma, obwakabaka bwa Rooma obw’ebuvanjuba n’obw’ebugwanjuba, ne Rooma obwapaapa mu nnukuta y’ebigenda okubaawo mu biro eby’enkomerero. N’olwekyo, olutalo lw’e Nineeve kye kisumuluzo ekiraga mu bujjuvu obujulirwa obw’enjawulo obw’obunnabbi obukwata ku Rooma, era ng’olunyiriri olw’ekkumi n’ennya olwa Danyeri kkumi n’omu bwe lulaga, Rooma ye nnyweza okwolesebwa. Ekisumuluzo ekireeta emigga egyo awamu lwe lutalo lw’e Nineeve.

Mu kiwandiiko kyaffe ekiddako, tunaatandika okugatta awamu ebiwandiiko bitaano ebyayita ebikwata ku bibonerezo eby’Okubikkulirwa essuula ey’omwenda.