Ebitabo bya Danyeri n’Okubikkulirwa byongeragana, kitegeeza nti awamu bituukirizibwa mu bujjuvu.
“Mu Okubikkulirwa ebitabo byonna eby’Amazima Olw’Obulamu byesanga ne bikomekkereza. Wano we wali ekitundu ekijjuvu eky’ekitabo kya Danyeri.” Ebikolwa by’Abatume, 585.
Obwakabaka obw’obunnabbi bwa Bayibuli bwe bulina okuba ekifo omuyizi w’obunnabbi ky’assaako essira, kubanga eyo y’awamu nnyo era awasinga okulagibwa ebyafaayo eby’ebweru eby’ennaku ez’oluvannyuma.
“Kirungi nnyo okuyiga, mu musana gw’Ekigambo kya Katonda, ensonga ezifuga okugguka n’okugwa kw’obwakabaka. Abavubuka basome ebyawandiikibwa bino, balabe engeri okugaggawala okw’amazima okw’amawanga bwe kwasibiddwa ku kukkiriza emisingi egy’Obwakatonda. Asome ebyafaayo by’entambula ennene ez’ennongoosa, alabe engeri emirundi emingi emisingi gino, wadde nga gyanyoomibwa era gyakyayibwa, era abagyogerako ne baleetebwa mu kkomera ne ku katanda k’okuttirwa, bwe giwangudde olw’ebyo byennyini bye baweebwayo.” Education, 238.
Ebyafaayo ebitukuvu, ka bibeere “entambula ennene ez’okuddabiriza,” oba “okuyimuka n’okugwa kw’obwakabaka;” ebyafaayo ebitukuvu nsonga ya bulamu n’okufa mu Kigambo kya Katonda. Pawulo yawandiika mu 2 Abasessalonika essuula ey’okubiri nti abo abatagaliza mazima kwagala, era oluvannyuma ne bakkiriza okubuzibwabuzibwa okw’amaanyi; bakikola kubanga baasalawo okugaana obubaka Pawulo bwe yalaga mu kitundu ekyo. Ekitundu ekyo kiraga enkolagana ya Rooma ey’obupagaani ne Rooma eya papa, era eno ye nkolagana ya Perugamo ne Siyatira era era ye nkolagana y’ekyuma n’ebbumba, era nate, enkolagana ya ogusota n’ensolo. Okuyimuka kwa Rooma eya papa okukiikirirwa Siyatira n’okugwa kwa Rooma ey’obupagaani nga bwe kikiikirirwa Perugamo ge mazima abo abakkiriza okubuzibwabuzibwa okw’amaanyi ge bakyawa.
Mu byafaayo eby’AbaMillerite, empaka wakati w’AbaMillerite n’Abapolotesitante ezaatuuka ku kipande ky’ab pioneeeri ekya 1843 zaali ku buyinza ki obw’ebyafaayo obwakiikirizibwa nga “abanyazi b’abantu bo” mu lunyiriri olw’ekkumi n’ennya olwa Danyeri kumi na emu. Abanyazi baali kusituka kwa Rooma ey’obupagaani nga AbaMillerite bwe baawakananga, oba kwali kugwa kw’Abaseleucid nga Abapolotesitante bwe baagambanga?
“Buli ggwanga lyonna erijja ku mutendera gw’ebikolwa lyakkirizibwa okutwala ekifo kyalyo ku nsi, kirabike oba linaatuukiriza ekigendererwa ky’‘Omukuumi era Omutukuvu.’ Obunnabbi bulondodde okulinnya n’okugwa kw’obufuzi obunene obw’ensi—Babulooni, Obumeedi n’Obuperusi, Buyonaani, ne Rooma. Ku buli bumwe ku buno, nga bwe kyali ne ku mawanga ag’obuyinza obutono, ebyafaayo byeddamu. Buli limu lyalina ekiseera ky’okukemebwa, buli limu lyalemwa, ekitiibwa kyaryo ne kizikira, amaanyi gaakyo ne gagenda, ekifo kyakyo ne kikwatibwa omulala….”
“Okusinziira ku kussa n’okugwa kw’amawanga nga bwe kiragiddwa bulungi mu mpapula z’Ebyawandiikibwa Ebitukuvu, balina okuyiga engeri ekitiibwa eky’ebweru n’eky’ensi kyokka gye kitaliimu mugaso. Babulooni, n’amaanyi gaayo gonna n’obulungi bwayo bwonna, obufaanana bwabyo ensi yaffe bw’etamazeeyo kulaba nate, amaanyi n’obulungi ebyo ebyali birabika eri abantu b’omu biro ebyo ng’ebinywevu ennyo era eby’olubeerera, nga byaggwaawo ddala! Ng’‘ekimuli ky’omuddo’ bwe kiba, bwe kityo kyazikirira. Bwe kityo byonna ebitali na Katonda ng’omusingi gwabyo bizikirira. Ekyo kyokka ekisibiddwa ku kigendererwa Kye era ekiraga empisa Ze kye kisobola okuwangaala. Emisingi Gye gyokka ge bintu byokka ebinywevu ensi yaffe by’emanyi.” Education, 177, 184.
Ebyafaayo ey’Ekigambo kya Katonda kye kwolesebwa Sulemaani kye yagamba nti bwe kiba nga tekiriwo, abantu bazikirira. Aba Millerite baategeera ne babuulira emyaka kikumi mu ataano egyakiikirizibwa ng’“emyezi etaano” mu Okubikkulirwa essuula ey’omwenda, olunyiriri olw’okutaano n’olw’ekkumi, naye tebaanoonya nnyo mu buziba ebyafaayo ebikiikirizibwa mu ssula ey’omwenda ey’Okubikkulirwa. Baasonga bulungi emyezi etaano egy’olunyiriri olw’ekkumi, naye kirabika baalowooza nti kubanga ennyiriri ez’okutaano n’ekkumi zombi zirimu emboozi ettaano “emyezi etaano,” kyali kisinga kuba kussa essira ku bunnabbi obw’okubonaabona obukiikirizibwa mu nnyiriri zombi. Kaakano kyangu okulaga nti olunyiriri olw’okutaano bwe lukiikiriza “emyezi etaano,” lukiikiriza emyaka kikumi mu ataano egyatandika ku kufa kwa Mohammed mu 632, ne gikoma mu 782 n’okuswazibwa kwa Omukaazikabaka Irene owa Bufuzi bwa Byzantium, oba obw’Obwakabaka bwa Rooma obw’ebuvanjuba.
Abatandisi abasooka baali batuufu mu kukozesa kwabwe olunyiriri olw’ekkumi nga lutabagana lwa Nikomedia nga Julayi 27, 1299 ng’entandikwa y’emyaka kikumi mu ataano egyakomawo n’eggwako n’okuswazibwa kwa Constantine ow’enkomerero okufuga mu Constantinople nga Julayi 27, 1449. Olunyiriri ku lunyiriri, ebbanga ery’emyaka kikumi mu ataano lyawula Obusiraamu obw’ensi yonna, nga bujja kulagibwa obuzibu obusooka obw’Obusiraamu obw’e Buwalabu era n’obuzibu obwokubiri obw’Obusiraamu obw’e Ttake. Obusiraamu obwaswaza kabaka era ne kaabakyala wamu bulaga Obusiraamu obw’ensi yonna nga buwangula obwakabaka obulimu omukazi, akiikirirwa Irene, n’omusajja akiikirirwa Constantine ow’enkomerero.
Mu myaka kikumi mu ataano egiggweko n’okukkakkanyizibwa kwa Irene, Obusiraamu obw’e Buwalabu bufuna obufuzi ku kitundu oba ku ttaka lya Byzantium, nga bireka Irene mu mbeera ey’okukkakkanyizibwa ennyo n’okutuuka n’awalazimibwa okuwa omusolo ogw’okuwangulwa okumala emyaka esatu, awamu n’ebirala ebyamuggyibwako. Okukkakkanyizibwa kwa Constantine ow’oluvannyuma bwe kwabaawo, kwalaga okutandika kw’ekiseera eky’emyaka ena ekiggweerera mu kuzingiza n’okusuulibwa kw’ekibuga ekikulu ekya Rooma ey’ebuvanjuba. Mu mbeera zombi, yali Busiraamu—Obusiraamu obw’e Buwalabu eri Irene, era Obusiraamu obw’e Butuluuki eri Constantine ow’oluvannyuma. Mu nnaku ez’oluvannyuma, Obusiraamu obw’ensi yonna, nga bukiikirirwa abajulirwa ababiri ab’Obusiraamu obw’e Buwalabu n’obw’e Butuluuki abalagiddwa mu kabi akasooka n’akookubiri, bulisooka kutwala ttaka, ne bweyongera okutwala ekibuga ekikulu. Ekintu eky’obufuzi eky’ennaku ez’oluvannyuma ekikiikirirwa Constantine owa Rooma ey’ebuvanjuba, mu ngeri ey’akabonero kifumbiriganiddwa n’ekintu eky’eddiini eky’ennaku ez’oluvannyuma ekikiikirirwa Irene owa Rooma ey’ebuvanjuba. Nkozesa ekigambo ekintu eky’obufuzi n’eky’eddiini okulaga nti akabonero k’ekifaananyi ky’ensolo kalabika okusooka mu United States ne kalyoka mu nsi yonna. Ekifaananyi ky’ensolo kye kifumbiriganwa eky’akabonero ekya Constantine ne Irene, bombi abakakkanyizibwa olw’okufiirwa ettaka lyabwe n’ekibuga kyabwe ekikulu eri Obusiraamu.
Obufumbo bwabwe butegeerekeka nga bukwatagana n’okulongoosa ebyafaayo ebibiri, era bwalagirwako mu bufumbo obwabaawo wakati wa Constantia ne Licinius mu mwaka gwa 313, bwe baateekawo Ekiragiro kya Milan, era ekkanisa ey’akabonero eya Smurna n’eggwaako, n’ekkanisa ey’akabonero eya Perugamo n’etandika. Abo Pawulo b’ayogerako ng’abafuna okulimbibwa okw’amaanyi bagaana okulaba obubaka bwa Pawulo obw’okulabula, obulimu okugwa okuva ku mazima, ng’omuntu ow’ekibi tannamanyisibwa. Okugwa okuva ku mazima kubaawo mu byafaayo bya Perugamo, era omuntu ow’ekibi yamanyisibwa mu 538, ekkanisa ya Siyatira bwe yatandika.
Omuntu yenna tabalimbalimba mu ngeri yonna: kubanga olunaku olwo terulijja, okuggyako nga okusooka kubeewo okugwa okuva mu kukkiriza, era n’omuntu oyo ow’ekibi alabikibwe, omwana w’okuzikirira; oyo awakanya era eyeegulumiza okusinga byonna ebiyitibwa Katonda, oba ebisinzibwa; n’okutuuka n’atuula mu yeekaalu ya Katonda ng’ali Katonda, ng’eraga yekka nti ye Katonda. 2 Abasessalonika 2:3, 4.
Ebyafaayo bw’e Rooma ey’ebuvanjuba buwa abajulizi babiri eri amazima ag’obunnabbi era agakiikirirwa mu nkolagana ey’akabonero wakati wa Rooma ey’ebuvanjuba ne Rooma ey’ebugwanjuba. Mu nkolagana eyo, Rooma ey’ebugwanjuba ye kkanisa era Rooma ey’ebuvanjuba ye gavumenti. Rooma kwe kugattibwa kwa kkanisa ne gavumenti, nga bwe kikiikiriddwa ng’ekyuma n’ebbumba mu ssuula ey’okubiri eya Danyeri.
Ensonga emu kuzo kirabika mu ngeri ey’amaanyi nti mu nnaku ez’oluvannyuma Obusiraamu obw’ensi yonna bujja okulumba amaanyi agakiikiriddwa ng’okwegatta kw’ekkanisa n’obwakabaka, nga butwala ettaka lyabwo n’ekibuga kyabwo ekikulu, esimbibwa amaanyi abajulirwa abalala babiri okuva mu byafaayo ebitukuvu eby’Okubikkulirwa essuula ey’omwenda. Osman yawamba ettaka lya Nikomedia nga July 27, 1299, era oluvannyuma n’awangula ettaka lya Nicaea emyaka ebiri oluvannyuma mu 1301. Mutabani we yawamba ekibuga ekikulu ekya Nicaea mu 1331, era mutabani oyo y’omu n’awangula ekibuga ekikulu ekya Nikomedia mu kuzingiza okw’emyaka ena okwaggwa mu 1337. Abatandisi baalaga July 27, 1299 ne Osman, naye tebaatunuulira lutalo olwaddirira, olutalo lwa Nicaea, ng’omutendera ogwokubiri ogw’ebyafaayo ogw’okunyweza Obwakabaka bwa Ottoman. July 27, 1299 gwali mutendera ogusooka ku mitendera egiwerako egy’okutuuka ku tteeka lya Sande. Emitendera ebiri egyasooka egy’Obusiraamu bwa Ttuleeka gyalaga okutandika kw’obunnabbi obwaggwerako mu 1449, ne bunnaddamu mu 1840, ne bunnaddamu ku 9/11, era ne bunnaddamu nga December 31, 2023.
Ekisooka ku mitendera egyo ebiri tekyalagira buggulawo kutandika kwa myaka kikumi mu ataano yokka, naye era kyategeeza okutandika kw’emyaka amakumi asatu mu munaana. Kyatandika Osman bwe yatwala ettaka lya Nikomedia, ne kiggwaawo emyaka amakumi asatu mu munaana oluvannyuma mutabani wa Osman bwe yatwala ekibuga ekikulu ekya Nikomedia ku nkomerero y’okuzingiza okw’emyaka ena mu 1337. Omuwendo amakumi asatu mu munaana gukiikirira “okugolokoka,” era omutendera ogusooka ogwa Osman okutwala ettaka gwalaga okugolokoka kw’Obusiraamu obw’Abatake. Mu mutendera ogwo ogusooka ogw’emyaka amakumi asatu mu munaana, okuzingiza okw’“emyaka ena” kulaga enkomerero. Ku mutendera ogusembayo ogw’emyaka kikumi mu ataano, okuwoolwa kuleetebwa, era emyaka ena oluvannyuma mu 1453, ekibuga ekikulu ekya Rooma ow’ebuvanjuba kitwalibwa.
Ka kibeere oba baali ba Ttuluki Ab’Omusomani mu 1453, oba mutabani wa Osman eyatwala byombi, Nikomediya mu 1337 ne Nikaaya mu 1331, mu mbeera zonna essatu, buli kibuga ekikulu ku ebyo kyali kimaze ekiseera mu byafaayo nga kye kibuga ekikulu kya Rooma ey’ebuvanjuba. Ennyiriri zonna essatu zitegeeza okuwangulwa kwa Rooma ey’ebuvanjuba. Buli emu ku nnyiriri ezo essatu eraga Obusiraamu nga busooka okuwangula ettaka, oluvannyuma ne kibuga ekikulu kya Rooma ey’ebuvanjuba. Erinnya lya buli kimu ku bibuga ebikulu ebyo essatu lye limu n’erinnya ly’ettaka eryo. Buli emu ku nnyiriri ezo essatu erina abantu ab’enjawulo ab’ebyafaayo ab’omuberera n’ab’enkomerero. Nga ziraga enkolagana y’ekkanisa n’obwakabaka wamu n’okuswazibwa kw’empula n’omugole omukazi okwaleetebwa Obusiraamu, okuswazibwa okw’obunnabbi kugatta ennyiriri zaazo ne Rooma ey’ebugwanjuba, era eyaswazibwa ne Konstantino Omukulu bwe yalonda Konstantinopoli okusinga ekibuga Rooma mu 330. Okuswazibwa okw’enkomerero okwa Rooma ey’ebugwanjuba kwatuuka mu 476 n’omufuzi ow’enkomerero, era okuva awo ne yeeyongera okugwa amangu nnyo.
Roma ey’Ebugwanjuba bwali Ekkanisa bwe bugeraageranyizibwa ne Roma ey’Ebuvanjuba; ebuvanjuba bwali obwakabaka. Okuvumibwa ku lubereberye mu 330, olwo okuvumibwa mu 476, era nate mu 782, era nate mu 1449. Omusittale gw’okuvumibwa ogwatandika n’okugabanyizibwa kw’obwakabaka, ne guddiribwa mu 476 n’okuvumibwa okw’okufiirwa kabaka, era n’olwekyo obwakabaka, ne bulyoke buddiribwe Obusiraamu nga buleetera okuvumibwa okusooka eri ettaka ly’ebuvanjuba mu 782, olwo eri ekibuga ekikulu eky’ebuvanjuba mu 1453.
Uislamu wa obunnabbi obw’Ebyawandiikibwa gutuyolesa olunyiriri lwa Rooma ey’ebuvanjuba ne Rooma ey’ebugwanjuba; era omusana Uislamu gwe guleeta leero gukwatagana n’omusana ogw’omusingi ogwaliwo ku Uislamu eri abasooseddwawo aba Millerite, naye nga gusinga nnyo eyo. Ekiseera eky’okugezesebwa ekyatandika mu 2024 n’ensonga egamba nti baani “ababbi b’abantu bo abanyweza okwolesebwa” kye kyali alfa y’ekiseera eky’okugezesebwa; era kaakano ku nkomerero y’ekiseera eky’okugezesebwa, omusana oguva mu nsonga ya Uislamu ow’omu Okubikkulirwa essuula ey’omwenda gwongerako abajulirwa aba Rooma ey’ebugwanjuba ne Rooma ey’ebuvanjuba abataali balangiriziddwamu kuzuulibwa okutuusa mu nnaku zino ez’oluvannyuma.
Ennyiriri ez’obunnabbi ez’Obusiraamu ezikiririddwa mu ssuula mwenda okutuuka ku kkumi n’emu zikuŋŋaanya ennyiriri ez’ebyafaayo ezisangibwa mu nnyiriri kkumi okutuuka ku kkumi na mukaaga eza Danyeri kkumi n’emu, nga ziwa obujulirwa obwegatta ku nnyiriri ezimaze okuteesebwako mu biwandiiko bino. Naye mu kifaananyi ky’obunnabbi eky’okugolokoka kw’Obusiraamu mulimu n’okugolokoka kwombi, okw’ekibiina kya Millerites n’okw’ekibiina ky’abo obukumi kikumi mu enkumi nnya mu enkumi nnya. Ebiseera bibiri eby’emyaka ena, ebiteekeddwa mu ngeri ennywevu munda era ng’ekitundu ku bunnabbi bw’ebiseera obw’Okubikkulirwa mwenda, biwa obujulirwa eri emyaka ena okuva mu 1840 okutuuka mu 1844. Mu 1844 obudde obw’obunnabbi tebukyaliwo, n’olwekyo ekiseera eky’emyaka ena eky’akabonero kitegeezebwa n’engeri zaakyo ez’obunnabbi, so si budde. Emyaka ena egisooka giraga Obusiraamu nga buwangula Nikomedia, ekibuga ekikulu ekyali eky’obwakabaka bwa Rooma obw’ebuvanjuba, mu 1337, emyaka amakumi asatu mu munaana oluvannyuma lwa kitaawe okuwangula ekitundu ekyo. Emyaka ena egy’okubiri giraga okuswazibwa kw’abafuzi ab’ebyobufuzi n’ab’eddiini aba Rooma ey’ebuvanjuba mu 1449, okwaleetebwa Obusiraamu; era emyaka ena egy’okusatu giraga okulabisibwa okw’ekitiibwa okw’amaanyi ga Katonda, malayika eyamulisiza ensi n’ekitiibwa kye bwe yakkakkaana nga Agusito 11, 1840.
Ebyafaayo eby’AbaMillerite eby’omumalayika ow’olubereberye n’owookubiri bikwatagana n’ebyafaayo by’omumalayika owookusatu mu kiseera eky’okussaako akabonero ak’abantu obukumi kikumi mu enkumi ana mu enkumi nnya. Omulimu ogwo ogusembayo ogw’okussaako akabonero gwe gusangula ekibi, gwe kugatta Obwakatonda n’obuntu, era gubaawo mu kiseera ky’olutalo oluleetebwa Obusiraamu.
Awo n’aggulawo oluzzi olutaliiko buggwako; ne kuva mu luzzi omukka, ng’omukka ogw’ekikoomi ekinene; enjuba n’empewo ne bikwata ekizikiza olw’omukka ogwava mu luzzi. Mu mukka ne muvaamu enzige ne zikka ku nsi: ne ziweebwa obuyinza, ng’enkekera ez’ensi bwe zirina obuyinza. Ne ziragirwa obutalyazaamaanya muddo gwa nsi, newaakubadde ekintu kyonna ekibisi, newaakubadde omuti gwonna; wabula abantu bokka abataalina kabonero ka Katonda mu byenyi byabwe. Okubikkulirwa 9:2–4.
Okutuukirira okutuufu okw’obunnabbi bwonna kuli mu nnaku ez’oluvannyuma, n’olwekyo ekitundu kino kiraga okuteekebwako akabonero kw’abo obukumi kikumi mu enkumi ana mu nnya. Obunnabbi obukwata ku Busiraamu mu Okubikkulirwa omusanjja butuwa ekisumuluzo eky’ebyafaayo okuleeta awamu ekifaananyi ekijjuvu ennyo eky’amaanyi agunyweza okwolesebwa mu byafaayo ebyatuuka ku ntikko nga nga 11 Agusito 1840, Busiraamu bwe bwalekebwako. Okuva ku kiseera ekyo obujulirwa bwa Okubikkulirwa omusanjja bweyongera okuyingira mu ssuula eky’ekkumi ne mu byafaayo by’abamalaika abaasooka n’owookubiri. Awo mu ssuula eky’ekkumi n’emu akabi akookusatu ne kajja mangu ku mateeka ga Sande, era ekyo kye kiseera omulanga ogw’amaanyi ogw’omumalaika owookusatu lwe gutandika. Ssuula omusanjja kye kisumuluzo kya Busiraamu mu kulongoosa okutumbi n’okugwa kw’obufuzi obwatekebwa mu Danyeri ne mu Okubikkulirwa. Ssuula eky’ekkumi n’eky’ekkumi n’emu ziraga obumanyirivu bw’abo obukumi kikumi mu enkumi ana mu nnya, abawala abagezi. Ssuula omusanjja eraga akabonero akanyweza okwolesebwa okw’ebweru, ate ssuula eky’ekkumi n’eky’ekkumi n’emu ziraga okwolesebwa okw’omunda okukwatagana n’okugoberera Omwana gw’Endiga okuyingira mu Kifo Ekisinga Obutukuvu.
Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi kutandika ne Kristo ng’Omumalayika ow’amaanyi assekka ng’alina akatabo akatono nga kabikkule. Omukolo ogwo gwatuukirira nga August 11, 1840, ku nkomerero y’obunnabbi obw’Okubikkulirwa essuula ey’omwenda obulaga emyaka ebikumi bisatu mu kyenda mu gumu n’ennaku kkumi na ttaano. Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi eraga ebyafaayo ebiddirira okutuusa obubaka bwe bwafuuka obukaawa mu lubuto lwa Yokaana nga October 22, 1844. Emyaka ena okuva mu 1840 okutuuka mu 1844 gitandika n’okujja kw’omumalayika ow’olubereberye era ne gikoma n’okujja kw’omumalayika ow’okusatu. Emyaka egyo ena egyaddirira oluvannyuma lw’okutuukirira kwa August 11, 1840 gyali gifaananyizibwa emyaka ena okuva nga July 27, 1449 okutuuka mu 1453 ku ntandikwa y’emyaka ebikumi bisatu mu kyenda mu gumu n’ennaku kkumi na ttaano. Ebbanga ebyo byombi eby’emyaka ena bikwatagana n’emyaka ena egy’okuzingiza Nikomediya okuva mu 1333 okutuuka mu 1337. Mu ngeri ey’obubonero, Rooma ey’ebuvanjuba yawangulwa Obusiraamu emirundi esatu. Ogusooka gwali ku kuzingiza Nikaaya mu 1331, ne guddirirwa okuzingiza Nikomediya okw’emyaka ena mu 1337, era oluvannyuma okuzingiza Konsitantinopooli mu 1453.
Diocletian yagabanya mu mateeka Rooma mu buvanjuba n’obuvanjuba mu 293, era Constantine yagabanya mu bunnabbi Rooma mu buvanjuba n’obuvanjuba mu 330. Mu 395, oluvannyuma lw’okufa kw’omufuzi Theodosius I, obwakabaka bwayawulwamu mu butongole era emirembe gyonna, bwe yaleka obuvanjuba n’obugwanjuba eri batabani be bombi ng’omusika. Ekkanisa Katolika yayawulwamu obuvanjuba n’obugwanjuba mu 1054 mu “kwawukana okunene.” Okwawukana kwali kwa mpola, nga bwe kwali n’okugwa okwaddirira. Okwawukana okwo kukyaliwo ne leero ddala. Mu myaka ataano gyokka okuva ku lunaku olwo, ekkanisa ey’ebugwanjuba mu Rooma yatandika mu ngeri ey’okugerageranya emyaka nga bibiri egy’entalo z’Obusalaba okulwanyisa Obusiraamu. Rooma ow’ebugwanjuba yagwa bwe yafiirwa kabaka waayo ow’oluvannyuma mu 476. Rooma ow’obuvanjuba yagwa mu 1453. Rooma eya Paapa yagwa mu 1798. Rooma ey’Obupagaani yayawulwamu okutuuka mu buvanjuba n’obugwanjuba mu 293, 330 ne 395. Rooma eya Paapa yayawulwamu okutuuka mu buvanjuba n’obugwanjuba mu 1054. Mwannyinaffe White alaga okulinya n’okugwa kw’obufuzi ng’ensonga enkulu ey’okwesigamizibwako mu kusoma Ekigambo kya Katonda.
Obwakabaka obuleetebwa mu musana gw’ebyafaayo okuva mu ssuula ey’omwenda eya Okubikkulirwa bunyweza ensonga nti Rooma ye eteekawo okwolesebwa okwo. Okukwatagana okw’obunnabbi wakati w’Obusiraamu n’abo obukumi kikumi mu enkumi amakumi ana mu enkumi nnya bwe bujulira obubaka obw’okukaaba okw’ekiro ekya wakati, obwalagibwa mu kifaananyi kya Kristo ng’ayingira mu Yerusaalemi ng’ali ku ndogoyi, bulagibwa obunnabbi bw’ebiseera obwatandika mu biro eby’ekibonyoobonyo ekisooka, ne bweyongera mu kitundu ekyokubiri eky’obunnabbi mu kibonyoobonyo ekyokubiri, ne butuuka ku kutuukirira kwabwo mu byafaayo eby’emyaka ena, omutindo gwa Millerite ogw’abamalayika abaasooka n’ab’okubiri we gwatandikira olw’okutuukirira kw’obunnabbi obwo bwennyini. Obunnabbi bwatandika n’akabonero ka “emyaka amakumi asatu mu munaana n’ebiri” (1299 ne 1301) nga kalaga okutandikawo kw’Obusiraamu, era ne bukomekkerezebwa n’akabonero ka “emyaka amakumi asatu mu munaana n’ebiri” (1838 ne 1840) nga kalaga okutandikawo kw’Abamillerite.
Mu mwaka gwa 1844, ku nkomerero y’ekiseera ky’emyaka ena eky’Abamilleri, ekyali kyafaananyizibwa n’okuzingiza okuva mu 1333 okutuuka mu 1337, era okuva mu 1449 okutuuka ku kuzingiza kwa 1453, obudde obw’obunnabbi tebwakyali bwa kukozesebwa nate. Okuyimusibwa kw’akabonero ak’abo akakumi mu enkumi kikumi mu enkumi amakumi ana mu bina kuyungiddwa butereevu n’obunnabbi obwo Islamu mwe yimusibwa.
Yuda, gwe gwe baganda bo be balitendereza: omukono gwo gulibeera ku bulago bw’abalabe bo; abaana ba kitaawo balikuvuunamira. Yuda mwana gw’empologoma: okuva ku munyago, mwana wange, olinnyeeyo: yeekoteka, yeegalamira ng’empologoma, era ng’empologoma enkadde; ani alimusitula? Omuggo ogw’obwakabaka teguliva mu Yuda, newaakubadde omuteesi w’amateeka okuva wakati w’ebigere bye, okutuusa Ssiro alijja; era eri ye abantu gye balikuŋŋaanira. Ng’asiba omwana gw’endogoyi ku muzabbibu, n’omwana gw’endogoyi enkazi ku muzabbibu omulonde; anaayoza ebyambalo bye mu mwenge, n’engoye ze mu musaayi gw’emizabbibu: Amaaso ge galiba gamyufu olw’omwenge, n’amannyo ge galiba maggwaluggo olw’amata. Olubereberye 49:8–12.
Abantu obukumi kikumi mu amakumi ana mu nnya (144,000) balaga mu butuukirivu ddala empisa ya Kristo, era Kristo, mu bifaananyi ebirala eby’obunnabbi, ayitibwa “omuzabbibu omulonde.” Ismaeri amanyiddwa ng’“omusajja ow’ensiko” mu Olubereberye 16:12.
Era aliba ng’ensolo; omukono gwe gunaalwananga n’omuntu yenna, era n’omukono gw’omuntu yenna gunaalwananga naye; era anaabeeranga mu maaso ga baganda be bonna.
Ekigambo ekyavvuunulwa nga “ensolo ey’omu nsiko” ye ndogoyi ey’omu Buwalabu ey’omu nsiko. Abakiise ba Kristo mu nnaku ez’oluvannyuma beebagala ku bubaka bw’endogoyi ey’omu Buwalabu ey’omu nsiko, endogoyi Kristo gye yebuukirako ng’ayingira e Yerusaalemi, endogoyi eyasembayo okwogera oluvannyuma lwa Balaamu okugikuba omulundi ogw’okusatu. Ababaka abaabuulira obubaka obwawa amaanyi eri obubaka bwa malayika ow’olubereberye mu 1840 tebaalaba bunnabbi bwa myaka kikumi mu ataano obwakwatagana era obukulu ennyo mu byafaayo byennyini eby’obunnabbi omwali obubaka obwawa amaanyi eri enkola eyo. Tebaali balabye biseera bibiri bya myaka ena mu bunnabbi obwo bwennyini obwafuula ekyokulabirako ekyafaayo kya 1840 okutuuka ku 1844. Empologoma ey’ekika kya Yuda kaakano eggulawo omusana okuva mu “makubo amadaala” ogutabangawo kulabibwa emabega, era gwe musana ogukkiriziganya n’omusana gubadde guggulwawo okuva nga 31 Desemba, 2023. Guggawo okubuusabuusa kwonna ku oba nga Obusiraamu bwe bukuba Nashville. Omusana guno gutangaaza akabonero ka Rooma, bwe gutyo ne bubeera ekigambo kya omega eri empaka ya alpha mu 2024 ku banyazi b’abantu bo, era era kye kabonero ka omega mu mpaka ku kabonero kennyini ako mu byafaayo eby’AbaMillerite. Gulaga nti Obusiraamu obw’omu bunnabbi bw’ebiseera obwa Okubikkulirwa essuula ey’omwenda bwe bubaka obw’ebweru mu byafaayo eby’omunda eby’ekiseera eky’okuteeka akabonero ku emitwalo kikumi mu ana mu nnya. Tumaze ekiseera nga tuyigiriza amazima gano, naye kaakano gayinza okulagibwa ku lunyiriri lumu olutandikira mu Okubikkulirwa essuula ey’omwenda ne lukoma mu Okubikkulirwa essuula kkumi n’emu. Ekiseera eky’okusatu ekya myaka ena ekikwatagana n’obunnabbi bw’ebiseera eby’Obusiraamu obwatuukirira okuva mu 1840 okutuuka mu 1844, kiraga ekiseera eky’okuteeka akabonero ku emitwalo kikumi mu ana mu nnya. Olw’okunkumuka kw’ettaka okunene okw’omu Okubikkulirwa essuula kkumi n’emu, emitwalo kikumi mu ana mu nnya bagulumizibwa ng’obubonero.
Mu Ezeekyeri amakumi asatu mu musanvu, okuyimusa abantu ba Katonda okuba eggye, nkola ya mitendera ebiri eyali yamaze okulagibwa mu kutondebwa kwa Adamu. Okusooka Adamu yabumbibwa mu ibumba, oluvannyuma Kristo n’amufuwamu omukka gw’obulamu. Mu Ezeekyeri obunnabbi obusooka bukola emirambo, naye nga gikyali mifu. Awo empewo ennya ne zifuwibwa ku mirambo, ne gisituka okuba eggye ery’amaanyi. Ennamba amakumi asatu mu munaana ne amakumi ana zikiikirira emitendera egyo ebiri.
Tunaakweyongera okwogera ku bintu bino mu kiwandiiko ekiddako.
Oluvannyuma lw’ebyo ne wabaawo embaga y’Abayudaaya; Yesu n’alinnya e Yerusaalemi. Era mu Yerusaalemi waliwo ekidiba ku mulyango gw’endiga, ekituumibwa mu lulimi Olwebbulaniya Besesda, nga kirina ebyoto bitaano. Mu ebyo mwali mwebase ekibiina kinene eky’abalwadde, abazibe b’amaaso, abalema, n’abakozimba, nga balindirira okutabuka kw’amazzi. Kubanga malayika yassikanga mu kidiba mu kiseera ekigere, n’atabulatabula amazzi; awo eyasookanga okuyingira ng’amazzi gatabuse yawonanga endwadde yonna gye yabanga nayo. Awo waaliwo omusajja eyali amaze emyaka amakumi asatu mu munaana ng’alina obulemu. Yesu bwe yamulaba ng’agalamidde awo, n’amanya nga amaze ebbanga ddene ng’ali bw’atyo, n’amugamba nti, Oyagala okuwona? Omusajja omulwadde n’amuddamu nti, Ssebo, sirina muntu yenna ansuule mu kidiba amazzi bwe gatabuka: naye bwe mba nga nzijja, omulala n’akka mu maaso gange. Yesu n’amugamba nti, Golokoka, weetikke ekitanda kyo, otambule. Amangu ago omusajja n’awona, n’eetikka ekitanda kye, n’atambula: era olunaku olwo lwali lwa ssabbiiti. Yokaana 5:1–9.
Awo ne ŋŋamba nti, Muyimuke mugende musomoke akagga ka Zeredi. Awo ne tusomoka akagga ka Zeredi. Era ebbanga lye twamala okuva e Kadesubanea okutuusa lwe twasomoka akagga ka Zeredi lyali myaka amakumi asatu mu munaana; okutuusa omulembe gwonna ogw’abasajja abalwanyi lwe gwaggwawo okuva wakati mu lusiisira, nga Mukama bwe yabakirayirira. Ekyamateeka Olwokubiri 2:13, 14.