Mu kitabo kya Ezeekyeri mulimu ennyiriri nnyingi ez’eby’obunnabbi ez’ekitalo era ez’omugaso, wamu n’amazima. Ku bifaananyi bya bannabbi abali mu yeekaalu eby’omu Bayibuli, Ezeekyeri ye yasinga bonna okulaga namuziga eziri munda mu namuziga. Namuziga ezo, nga Sister White bw’azitegeeza, zikiikirira enkolagana enzibu ey’emirimu gy’abantu, nga ziraga entambula y’ebintu mu kiseera ky’enkuba ey’oluvannyuma. Ebintu ebyo bikiikirirwa nnabbi bwe yafuuka ekitundu ku bunnabbi mu lugero olw’okukolwa, gamba nga Ezeekyeri bwe yagalamira ku ludda lwe olwa kkono n’oluvannyuma ku lwa ddyo mu kifaananyi eky’omu ssuula ey’okuna eky’okuzingiza Yerusaalemi. Era waliwo ennaku kkumi na ssatu ezaategeerekebwa obulungi ezirambika ebyafaayo bya Ezeekyeri, era mu kukola ekyo ziwa obubonero bw’ekkubo obw’ekiseera ky’enkuba ey’oluvannyuma, abasajja emitwalo kikumi mu enkumi ana mu enkumi nnya bwe bateekebwako akabonero. Waliwo amazima agatwalibwa si lwa nnaku zokka, naye era ne lwa mibala nga kkumi na musanvu, kkumi na mwenda, amakumi abiri mu ttaano, nsanvu, amakumi ana, bisatu mu kyenda, era mazima ddala, amakumi asatu. Omuwendo omulala ayinza okuba nga gwe mwendo ogusinga obukulu mu kitabo kya Ezeekyeri gwe mwendo kikumi mu ataano. Naye ate omuwendo kikumi mu ataano tegusangibwa mu kitabo kya Ezeekyeri. Naye era, olunyiriri ku lunyiriri—gulimu.

Namba kikumi mu ataano yateekebwamu mu ngeri ey’obunnabbi munda mu lunyiriri olw’okuzingiza, era okuzingiza kwe lunyiriri olw’enjawulo olw’obunnabbi; oba bwe wandyagadde okwogera, okuzingiza kye nnamuziga. Olunyiriri olw’obunnabbi olw’ebyafaayo bulijjo lubeeramu alufa ne omega, era bwe kiba kityo, ebiraga alufa ne omega biteekwa okulabikibwa ku ntandikwa ne ku nkomerero y’olunyiriri, bwe kitaba bwe kityo, si lunyiriri. Ekibaddewo kya alufa mu kuzingiza kwe kufa kw’omukyala wa Ezeekyeri, era enkomerero y’okuzingiza ye kufa kw’omugole wa Kristo, nga kino kiragibwa n’okuzikirizibwa kwa Yerusaalemi.

Awo nze Yokaana ne ndaba ekibuga ekitukuvu, Yerusaalemi ekiggya, nga kikka okuva eri Katonda mu ggulu, nga kitegekeddwa ng’omugole eyeyonjoleddwa ku lwa bba. Awo ne mpulira eddoboozi ddene nga liva mu ggulu nga ligamba nti, Laba, eweema ya Katonda eri wamu n’abantu, era alituula nabo, nabo baliba bantu be, era Katonda yennyini alibeera wamu nabo, era aliba Katonda waabwe. Era Katonda alisangula buli maziga okuva mu maaso gaabwe; so okufa tekulibaawo nate, so ennaku, newaakubadde okukaaba, newaakubadde obulumi, tebilibaawo nate: kubanga ebya olubereberye biweddwawo. Awo oyo eyali atudde ku ntebe n’agamba nti, Laba, ndongoosa byonna okubifuula ebiggya. Era n’aŋŋamba nti, Wandiika: kubanga ebigambo bino bya mazima era bya bwesigwa. Era n’aŋŋamba nti, Kiwedde. Nze Alufa era Omega, entandikwa era enkomerero. Alina ennyonta ndimuwa ku luzzi olw’amazzi ag’obulamu obw’obwereere. Awangula alisikira byonna; era nze ndiba Katonda we, naye aliba mwana wange. Naye abatya, n’abatakkiriza, n’ab’emizizo, n’abassi, n’abenzi, n’abalogo, n’abasinza ebifaananyi, ne balimba bonna, omugabo gwabwe guliba mu nnyanja eyaka omuliro ne kibiriiti: kwe kufa okwokubiri. Awo omu ku bamalayika omusanvu abaali n’ebibya omusanvu ebijjudde ebibonerezo omusanvu eby’enkomerero n’ajja gye ndi, n’ayogera nange ng’agamba nti, Jjangu eno, nnaakulaga omugole, mukazi w’Omwana gw’Endiga. Okubikkulirwa 21:2–9.

Mukyala wa Ezeekyeri afa ku luberyeberye lw’okuzingiza, era awo ayitibwa “ekyegombebwa” ky’“amaaso” ga Ezeekyeri; era mu kuzikirizibwa kwa Yerusaalemi okwateekebwa mu ssuula eyo yennyini, Yerusaalemi ayitibwa “ekyegombebwa” ky’“amaaso” ga Isiraeri.

Awo nate mu mwaka ogw’omwenda, mu mwezi ogw’ekkumi, ku lunaku olw’ekkumi olw’omwezi, ekigambo kya Mukama ne kinjijira nga kigamba nti, … Era ekigambo kya Mukama ne kinjijira nga kigamba nti, Omwana w’omuntu, laba, nkujjako ekyegombebwa amaaso go n’olubwatukira; naye tokwatibwanga nnaku so tokkabanganga, so n’amaziga go tegaakulukulanga. Weerekeranga ddala okukaaba, tokoleranga kufaafaagana olw’abafu, weesibanga ekiremba kyo ku mutwe gwo, oyambalanga engatto ku bigere byo, tobikkangako ku mimwa gyo, so tolyanga mmere ya bantu. Awo ne njogera eri abantu enkya; awo akawungeezi mukazi wange n’afa; ne nkola enkya nga bwe nnalagirwa. Awo abantu ne bankoba nti, Tolituubuulira makulu ga bino gye tuli, kubanga okola bw’otyo?

Awo ne mbaddamu nti, Ekigambo kya Mukama ne kinjijira, nga kigamba nti, Yogera eri ennyumba ya Isirayiri nti, Bw’ati bw’ayogera Mukama Katonda nti, Laba, ndyonoona awatukuvu wange, ekitiibwa eky’amaanyi gammwe, ekyegombebwa amaaso gammwe, era ekyo emmeeme zammwe kye zisonyiwa; ne batabani bammwe ne bawala bammwe be mwaleka baligwa n’ekitala. Era mulikola nga bwe nnakola: temulisaanikira ku mimwa gyammwe so temulirya mmere y’abantu. N’engule zammwe zirituula ku mitwe gyammwe, n’engatto zammwe ku bigere byammwe: temulikaaba so temulirira; naye mulikaddiwa olw’obutali butuukirivu bwammwe, era mulinakuwalana bokka na bokka.

Kale Ezeekyeri ky’ali kabonero gye muli: nga byonna by’akoze bwe biri, nammwe bwe mulikola bwe mutyo: era ekyo bwe kirituuka, lwe mulimanya nga nze Mukama Katonda. Era naawe, omwana w’omuntu, tekiriba ku lunaku lwe ndibaggyako amaanyi gaabwe, essanyu ly’ekitiibwa kyabwe, kye beegomba n’amaaso gaabwe, era kye bateeka emitima gyabweko, batabani baabwe ne bawala baabwe, oyo awona ku lunaku olwo talijja gy’oli okukuwulizisa n’amatu go? Ku lunaku olwo akamwa ko kaliggulibwa eri oyo awonye, era olibogera, so toliba kasiru nate: era olibabeerera kabonero; era balimanya nga nze Mukama. Ezeekyeri 24:1, 15–27.

Entandikwa y’okuzingiza ye kufa kw’ekyo Ezeekyeri kye yayagalanga, era enkomerero yaakwo ye kufa kw’ekyo Isiraeri kye yayagalanga.

Okuwulira, naye nga toli kuwulira

Waliwo emirundi etaano abakadde oba abantu gye balagibwa mu ngeri emu oba endala nga bawuliriza Ezeekyeri. Mu Ezeekyeri 8:1, abakadde ba Yuda batuula mu maaso ge. Mu Ezeekyeri 14:1 abakadde bajja ne batuula mu maaso ge. Mu Ezeekyeri 20:1 abakadde ba Isirayiri bajja okubuuza Mukama. Mu Ezeekyeri 37:18, Katonda agamba Ezeekyeri nti: “Awo abaana b’abantu bo bwe banaakugamba nti, Tolitulaga amakulu g’ebyo bino gye tuli?” Mu ssuula ey’amakumi abiri mu ena abantu bo bennyini babuuza butereevu nti: “Tolitubuulira ebyo bino kye biri gye tuli, kubanga okola bw’otyo?” Mu buli emu ku ngero ezo ettaano, abakadde oba abantu baba bali mu mbeera ya Lawodikiya.

N’agamba nti, Genda, ogambe abantu bano nti, Muwulirenga ddala, naye temutegeera; mulabenga ddala, naye temumanya. Ggumiza omutima gw’abantu bano, ozitoowe amatu gaabwe, ozibye amaaso gaabwe; baleme okulaba n’amaaso gaabwe, n’okuwulira n’amatu gaabwe, n’okutegeera n’omutima gwabwe, ne bakyuka, ne bawonyezebwa. Isaaya 6:9, 10.

Ebifaananyi etaano eby’abantu okuwulira naye nga tebawulira, n’ebifaananyi etaano eby’abantu okulaba naye nga tebalaba, bikwatagana n’emitendera etaano gy’abo abagaana okulaba n’okuwulira mu bujulirwa bwa Isaaya.

Naye ekigambo kya Mukama kyali gye bali, etteeka ku tteeka, etteeka ku tteeka; olunyiriri ku lunyiriri, olunyiriri ku lunyiriri; wano katono, ne wali katono; balyoke bagende, bagwe emabega, bamenyeke, bakwatibwe mu mutego, era bayigibwe. Isaaya 28:13.

Era bangi mu bo balyesittala, ne bagwa, ne bamenyeka, ne basibibwa mu mutego, ne bakwatibwa. Isaaya 8:15.

Obubonero

Mu essuula ey’amakumi abiri mu bina eya Ezeekyeri, ekiseera ekitandika n’okuzingiza ekibuga n’okufa kw’omukyala wa Ezeekyeri—ekyali ekyegombebwa amaaso ge—kiggweerera ku kufa kwa Yerusaalemi—ekyegombebwa amaaso ga Isiraeri. Okuzingiza okw’omwaka gumu n’ekitundu kulimu akabonero ka Alufa ne Omega, era ekiseera ekyo kitandika ne kiggweerera n’akabonero. Nga bwe kiri mu Ezeekyeri amakumi abiri mu bina, Yesu alaga akabonero k’okuzingiza mu Matayo amakumi abiri mu bina.

Ebigambo bya Kristo byali byogereddwa mu kuwulira kw’ekibiina kinene eky’abantu; naye bwe yali yekka, Peetero, Yokaana, Yakobo, ne Andereya ne bajja gy’Ali, nga atudde ku Lusozi olw’Emizeeyituuni. Ne bagamba nti, “Tubuulire, bino biribaawo ddi? era kabonero ki akaliba ak’okujja Kwo n’ak’enkomerero y’ensi?” Yesu teyaddamu bayigirizwa Be ng’akwata ku kuzikirira kwa Yerusaalemi n’olunaku olukulu olw’okujja Kwe buli kimu ku kyokka kyokka. Yatabulamu okunnyonnyola kw’ebintu bino byombi. Singa yali yabikkulira abayigirizwa Be ebyo eby’omu maaso nga bw’abiiraba, tebandisobodde kugumiikiriza kulaba okwo. Mu kusaasira eri bo yagatta okunnyonnyola kw’embeera zino ebbiri ennene, ng’aleka abayigirizwa okwekenneenya amakulu gaakyo bo bennyini. Bwe yayogera ku kuzikirira kwa Yerusaalemi, ebigambo Bye eby’obunnabbi byatuuka wala okusinga ku kigambo ekyo, ne bituuka ku kwokebwa okw’enkomerero ku lunaku luli Mukama lw’aligolokoka okuva mu kifo Kye okubonereza ensi olw’obutali butuukirivu bwabwe, ensi bwe eribikkula omusaayi gwayo, so teriddayo kubikka battibwa baayo. Enjigiriza eno yonna teyaweebwa lwa bayigirizwa bokka, wabula n’olw’abo abaliba nga baliwo mu mbeera ezisembayo ez’ebyafaayo by’ensi eno.

Ng’akyukira abayigirizwa, Kristo n’agamba nti, “Mwekuume waleme okubeerawo omuntu yenna abakyamya. Kubanga bangi balikomawo mu Linnya Lyange nga bagamba nti, Nze Kristo; era balikyamya bangi.” Bakristaayo ab’obulimba bangi balijja, nga beeyita abakozi b’ebyamagero era nga balangirira nti ekiseera eky’okununulwamu eggwanga ly’Abayudaaya kituuse. Bano balikyamya bangi. Ebigambo bya Kristo byatuukirira. Wakati w’okufa Kwe n’okuzingizibwa kwa Yerusaalemi, bakristo ab’obulimba bangi baalabika. Naye okulabula kuno kwabaweebwa n’abo ababeera mu mulembe guno ogw’ensi. Obukyamya bwe bumu obwakolebwanga nga Yerusaalemi tannazikirizibwa bukoleddwa mu mirembe gyonna, era bulikolebwa nate.

“‘Era munaawulira eby’entalo n’amawulire g’entalo: mulabe temweraliikirira: kubanga ebyo byonna birina okutuukirira, naye enkomerero tennabaawo.’ Okusooka okuzikirizibwa kwa Yerusaalemi, abantu baalwanaganira obukulu. Bassekabaka baattibwanga. Abo abaali balowoozebwa okuba nga bayimiridde okumpi n’entebe ey’obwakabaka baattibwa. Waabangawo entalo n’amawulire g’entalo. ‘Ebyo byonna birina okutuukirira,’ Kristo bwe yagamba, ‘naye enkomerero [ey’eggwanga ly’Abayudaaya ng’eggwanga] tennabaawo. Kubanga eggwanga liriyimuka okulwana n’eggwanga, n’obwakabaka okulwana n’obwakabaka: era walibaawo enjala, ne kawumpuli, n’ebikankano by’ensi mu bifo eby’enjawulo. Ebyo byonna lwe lubereberye lw’obuyinike.’ Kristo yagamba nti, Nga abalabbi bwe baliraba obubonero buno, balibulangirira okuba emisango gya Katonda ku mawanga olw’okunyigiriza abantu Be abalonde mu buddu. Balibulangirira nti obubonero buno kye kabonero ak’okujja kwa Masiya. Temulimbibwalimbibwa; bwe lubereberye lw’emisango Gye. Abantu beerowoozezzaako bokka. Tebeenenya wadde okukyuka nze mbawonye. Obubonero bwe booleka ng’obubonero obw’okuteebwa kwabwe okuva mu buddu, bwe bubonero obw’okuzikirira kwabwe.” The Desire of Ages, 628.

Okuzingizinga kwa Yerusaalemi mu mwaka gwa 66, kwalimu akabonero ka Rooma okuteeka ensaasa zaayo mu luggya olw’ekifo ekitukuvu. Okwogera kwa Yesu ku bintu ebyaliwo mu kiseera kya 66 okutuuka ku 70, kwagatta okuzikirizibwa okw’omwaka gwa 70 n’Okujja Kwe okw’Okubiri; era waliwo akabonero akakwataganyizibwa n’Okujja Kwe okw’Okubiri.

“Mu bbanga ttono amaaso gaffe ne gasikirizibwa eri Ebuvanjuba, kubanga ekire ekitono ekiddugavu kyali kirabise, nga kyenkana ekitundu ky’obunene bw’omukono gw’omuntu, era ffenna ne tumanya nga kino kye Kabonero k’Omwana w’Omuntu.” The Day Star, 1846.

Entandikwa n’okuggwa kw’ebyafaayo eby’omu mwaka gwa AD 66 okutuuka ku 70 birimu akabonero akakwatagana n’entandikwa y’okuzingiza n’okuzikirizibwa kw’ekibuga, akakwatagana n’akabonero ka alufa ne omega ak’okufa kw’ekyo amaaso kye geegomba mu mwaka gwa BC 587 ne BC 586.

Ebyafaayo eby’okuzingizibwa okw’emyaka gumu n’ekitundu, “kabonero” ak’ennaku ez’oluvannyuma. Abawala abaasiru abakiikiriddwa mu byafaayo bya Ezeekyeri bafuna ekifaananyi kyabwe ekikwataganako mu byafaayo by’abawala abagezi abaabalaba akabonero ak’okuzingizibwa mu mwaka 66 ne badduka ne batuuka mu bulamu. Okuzingizibwa okw’emyaka gumu n’ekitundu kwe kabonero akalaga ebibinja bibiri eby’abasinza. Ekibinja ekimu kinaategeera akabonero; ekibinja ekirala, ekikiikiriziddwa nga “bangi” Isaaya—tekiriraba wadde okuwulira.

Bangi n’Abatono

Awo kabaka n’agamba abaweereza nti, Mumusibe emikono n’ebigere, mumutwale, mumusuule mu kizikiza eky’ebweru; eyo gye waliba okukaaba n’okuluma amannyo. Kubanga bangi bayitibwa, naye abalonde batono. Matayo 22:13, 14.

Kale abaliba ab’enkomerero be balisooka, n’abasooka babe ba’enkomerero: kubanga bangi bayitibwa, naye batono abalondebwa. Matayo 20:16.

Okulaba n’Okulowooza

Mu kitabo kya Ezeekyeri mulimu engero ttaano ezaakolebwa mu bikolwa, era n’emirundi ettaano Ezeekyeri gye yayogera eri abakulembeze n’abantu. Abajulirwa abo bombi bazzulula abawala abasirusiru abataano abagaana “okulaba” era ne bagaana “okuwulira.” Bagaana okulaba oba okuwulira okumanya okwongerwako Yesu, oyo nga Empologoma ey’ekika kya Yuda, bw’abikkula Ekigambo kye eky’obunnabbi.

Ensi yonna ejja Kulaba era ejja Kuwulira

Mmwe mwenna abatuuze b’ensi, nammwe abatuula ku nsi, mulabe bw’alinnyisa obubonero ku nsozi; era bw’afuuwa ekkondeere, muwulire. Isaaya 18:3.

Era ku lunaku olwo, bakiggala b'amatu balibawulira ebigambo eby'ekitabo, n'amaaso ga bamuzibe galiraba nga gafuluma mu kizikiza ekikutte, ne mu kizikiza. Isaaya 29:18.

Abantu Bange Abasirusiru era Abategeera Bubi Tebalina Kumanya

Ndilituusa wa okutuusa ddi lwe ndiraba bendera, ne mpulira eddoboozi ly’ekkondeere? Kubanga abantu bange basirusiru, tebammanyi; baana basirusiru, era tebalina kutegeera: bagezi mu kukola obubi, naye mu kukola obulungi tebalina kumanya. Yeremiya 4:21, 22.

Langi kino mu nnyumba ya Yakobo, era mukitendeke mu Yuda, nga mwogera nti, Muwulire kaakano kino, mmwe abantu abasirusiru era abatategeera; abalina amaaso so tebalaba; abalina amatu so tebawulira. Yeremiya 5:20, 21.

Ennyumba Enjeemu

Ekigambo kya Mukama era ne kinzijira nga kigamba nti, Omwana w’omuntu, otuula wakati mu nnyumba eajeemu, abalina amaaso ag’okulaba naye nga tebalaba; balina amatu ag’okuwulira naye nga tebawulira: kubanga nnyumba eajeemu. Ezeekyeri 12:1, 2.

Kyenva njogera nabo mu ngero: kubanga nga balaba tebalaba; era nga bawulira tebawulira, so tebategeera. Era mu bo bwe kituukirizibwa obunnabbi bwa Isaaya obugamba nti, Okuwulira mulwawulira, naye temulitegeera; era okulaba muliraba, naye temuliraba bulungi: kubanga omutima gw’abantu bano gukakanyadde, n’amatu gaabwe gawulira bubi, n’amaaso gaabwe bagazibye; baleme okulaba n’amaaso gaabwe, n’okuwulira n’amatu gaabwe, n’okutegeera n’omutima gwabwe, ne bakyuka, nange mbawonye.

Naye amaaso gammwe ga mukisa, kubanga galaba; n’amatu gammwe, kubanga gawulira. Kubanga mazima mbagamba nti bannabbi bangi n’abatuukirivu baayagala okulaba ebyo bye mulaba, ne batalaba; n’okuwulira ebyo bye muwulira, ne batawulira. Matayo 13:13–17.

Enkubo Eza Kaleezi

Bw’ati bw’ayogera Mukama nti, Muyimirire mu makubo, mulabe, mubuuze ku makubo ag’edda, ekkubo eddungi we liri, mutambulirenga omwo, era munaafunanga okuwummula eri emmeeme zammwe. Naye ne bagamba nti, Tetugenda kutambulira omwo. Era nate ne mbateekako abakuumi, nga njogera nti, Muwulirize eddoboozi ly’ekkondeere. Naye ne bagamba nti, Tetugenda kuwuliriza. Yeremiya 6:16, 17.

Obubaka obw’omu 1840–1844

“Obubaka bwonna obwaweebwa okuva mu 1840–1844 bulina okufuulibwa obw’amaanyi kaakano, kubanga waliwo abantu bangi ababuze obulagirizi bwabwe. Obubaka bulina okugenda eri amakanisa gonna.

Kristo yagamba nti, ‘Amaaso gammwe gaweereddwa omukisa, kubanga galaba; n’amatu gammwe, kubanga gawulira. Kubanga ddala mbagamba nti, bannabbi bangi n’abatuukirivu baayagala okulaba ebyo bye mulaba, naye ne batabiraba; n’okuwulira ebyo bye muwulira, naye ne batabiwulira’ [Matayo 13:16, 17]. Gaweereddwa omukisa amaaso agaalaaba ebyo ebyalabibwa mu 1843 ne mu 1844.

“Obubaka bwayisibwa. Era tewalina kubaawo kulwawo mu kuddamu okulangirira obubaka obwo, kubanga obubonero bw’ebiro bituukirira; omulimu ogusembayo gulina okukolebwa. Omulimu omukulu gunaakolebwa mu bbanga ttono. Obubaka bunaatera okuweebwa olw’okulagira kwa Katonda era bunaafuuka okukaaba okw’amaanyi. Awo Danyeri aliyimirira mu mugabo gwe, okuwa obujulirwa bwe.” Manuscript Releases, voliyumu 21, 437.

Akamanyiso ak’Okuzingiza

Mu kitabo kya Ezeekyeri mulimu emirundi etaano gye “yakola mu bikolwa” olugero abantu lwe baagaana okulaba, era n’emirundi etaano gye “yogera” eri abo abantu abaagaana okuwulira. Abajulirwa bombi ab’olugero olwakolebwa mu bikolwa n’okwogera baayanjulwa eri abawala abasiru abataano. Olumu ku ngero ezo ezakolebwa mu bikolwa, oluli mu suula ey’okuna, lukiikirira “akabonero” ak’okuzingiza ekibuga, akalabula ku kuzikirira okujja. Obubaka bwa Ezeekyeri bwe bubaka obugenda eri Lawodikiya.

“Akabonero” akaweebwa Laodikiya kye ‘kabonero ak’okuzingiza’, era okuzingiza okw’ennaku ez’oluvannyuma kukiikirirwa abajulizi abangi. Akabonero kokka akaweebwa Abayudaaya mu mirembe gya Kristo kwe kabonero ka Yona, akiikirira olugero olwa buliwo olw’ennaku ssatu mu lubuto lw’ekyenyanja ekinene.

Awo abamu ku bawandiisi n’Abafalisaayo ne baddamu nga bagamba nti, Omuyigiriza, twagala okulaba akabonero okuva gy’oli. Naye n’addamu n’abagamba nti, Emirembe emibi era ey’obwenzi enoonya akabonero; so tewaweebwenga kabonero konna okugiggulirwa wabula akabonero ka nnabbi Yona: kubanga nga Yona bwe yamala ennaku ssatu n’ebiro bisatu mu lubuto lwa nnanga; bwe kityo n’Omwana w’Omuntu bw’alimala ennaku ssatu n’ebiro bisatu mu mutima gw’ensi. Matayo 12:38–40.

Akamanyiro ka Yona

Akamanyiso ka Yona kaali ngero eyakolebwa eraga okuzuukira okuva mu kufa. Yokaana akiikirira amazima ago ge gamu, kubanga yasuulibwa mu nsuwa y’amafuta agabuguma ennyo, n’afuluma nga mulamu. Danyeri mu mpuku y’empologoma n’abasajja abasatu abaakakasibwa mu kyoto kya Nebukadduneeza nabo bakiikirira okuzuukira okuva mu kufa. Bonna bakiikirira emitwalo kikumi mu ana mu enkumi nnya abazuukizibwa mu Kubikkulirwa essuula eya kkumi n’emu.

“Ebirowoozo by’Omulokozi ne bikomawo okuva mu kulowooza ku by’emabega ne ku by’omu maaso. Abantu bwe baali bagezaako okunnyonnyola bye baali balabye ne bye baali bawulidde okusinziira ku ngeri gye byakutte ebirowoozo byabwe, era okusinziira ku musana gwe baalina, ‘Yesu n’addamu n’agamba nti, Eddoboozi lino terijjidde ku lwange, wabula ku lwammwe.’ Kino kye kyali obujulizi obw’enkomeredde obw’obwa Masiya bwe, akabonero ka Kitaawe nti Yesu yayogera amazima, era nti ye yali Omwana wa Katonda. Abayudaaya bandikyuse okuva ku bujulizi buno obuva mu Ggulu ery’oku ntikko? Lumu baali babuuza Omulokozi nti, Kabonero ki k’otulaga ffe tulabe tukkirize? Obubonero obutabalika bwali bumaze okuweebwa mu buweereza bwa Kristo bwonna; naye ne baziba amaaso gaabwe era ne bakakanyaza emitima gyabwe baleme okukkirizibwa. Ekyamagero eky’enkomeredde eky’okuzuukira kwa Laazaalo tekyaaggyawo butakkiriza bwabwe, wabula ne kibajjuliza obukambwe obusingawo; era kaakano nga Kitaawe amaze okwogera, so nga tebaakyayinza kusaba kabonero kalala konna, emitima gyabwe tegyagonyezebwa era ne beeyongera okugaana okukkiriza.” Spirit of Prophecy, volume 3, 79.

Laazaalo yali kabonero ak’okuzuukira nga bwe kyakolebwa Yona mu lubuto lw’empaanga. Eddoboozi lya Kitaffe erikwatagana ne Laazaalo eyazuukizibwa liraga okugattibwa kw’Obwakatonda n’obuntu, era ddala obwo bwe butonde bwa Kristo, eyatwala omubiri gw’obuntu ku ye. Okugattibwa kw’Obwakatonda n’obuntu kye kabonero k’abantu akasiriivu mu binaana mu binaana mu binaana n’ena, era Laazaalo ye kabonero k’amaanyi g’okuzuukira agakola okugatta Omutonzi n’ekitonde.

“Olw’okuzuukiza Lazaro, bangi baaleetebwa okukkiriza mu Yesu. Kye kyali ekigendererwa kya Katonda nti Lazaro afe era ateekebwe mu ntaana nga Omulokozi tannatuuka. Okuzuukiza kwa Lazaro kwali eky’amagero kya Kristo ekisinga obukulu, era olw’ekyo bangi baagulumiza Katonda.” Manuscript Releases, volume 21, 111.

Lazaalo ye yakulembera okuyingira okw’obuwanguzi mu Yerusaalemi, era yali “akabonero” akalamu ak’okuzuukira akalagibwa ne Yona.

“Lazaalo, omubiri gwe yali gumaze okuvunda mu ntaana, naye kati ng’asanyukira mu maanyi ag’obusajja obw’ekitiibwa, ye yakulembera ensolo Omulokozi gye yali yeebagaddeko.” The Desire of Ages, 572.

Okuyingira okw’obuwanguzi kukwatagana n’olukuŋŋaana lw’omu lusiisira e Exeter, olwali okutuukirira okw’olubereberye (alpha) okw’olugero lw’abawala kkumi, era bwe kutyo ne kukwataganya “akabonero” ka Yona ne Lazaaro n’okutuukirira okw’enkomerero (omega) era okutuukiridde okw’okulangirira obubaka nti, “Laba, Omugole ajja!”

“Emirundi mingi banzisa ku lugero olw’abawala kkumi abataali bafumbo, bataano ku bo nga bagezi, era bataano nga basirusiru. Olugero luno lwatuukirizibwa era lulituukirizibwa ddala nga bwe luli mu buli kigambo, kubanga lulina okukwata okw’enjawulo ku biro bino, era, okufaananako n’obubaka bwa malayika ow’okusatu, lwatuukirizibwa era lunaasigala nga ge mazima agaliwo mu kiseera kino okutuusa ekiseera lwe kiriggwaako.” Review and Herald, August 19, 1890.

Yona, Lazaro ne Samwiri Snoo okujja okw’ekiro eri olukuŋŋaana lw’omu lusiisira e Exeter kukwatagana n’“akabonero ak’okuzingiza” aka Ezeekyeri. Lazaro yakulembera Kristo okuyingira mu Yerusaalemi ng’ali ku ndogoyi.

“Bates yali omu ku bakulembeze abakulu mu lukuŋŋaana olw’omu weema e Exeter (New Hampshire) mu Agusito 1844, lwe baasoose okulangirira ‘okukaaba okw’amazima okw’ekiro wakati.’ Mu kiseera ekyo, Bates ye yali omubuulizi eyalondebwa okuweereza ku makya ago mu lukuŋŋaana olw’omu weema. Yali abuulirira abamuwulira okubeera abeesigwa era ng’abakakasa n’obuteefu nti Katonda yali abagezesa bugezesi, nti baali mu kiseera eky’okulinda, n’endowooza endala ezifaanana bwe zityo, Samwiri S. Snow bwe yatuuka mu lukuŋŋaana ng’ali ku mbalaasi. Bwe yatuula okumpi ne mwannyina, Maama John Couch, Snow yaddamu okunyweza okukkiriza kwe nti Kristo yandibonekedde mu kiseera ekyateekebwawo. Naye Maama Couch bwe yakwatibwa nnyo omwoyo, yasanyusa era n’ateekawo abawuliriza nga yeegolokosa n’alangirira nti, ‘Wuuno omusajja alina obubaka obuva eri Katonda!’” Leroy Froom, The Prophetic Faith of our Fathers, volume 4, 549.

Mu mwezi gwa Apuli, 1521, Martin Luther yatambula mu gaali esikibwa embalaasi okugenda ku Lukiiko lwa Worms, gye yagaana ennono n’empisa za bapaapa n’ategeeza nti, “Bwe siba nga ntegeezeddwa obujulizi bw’Ebyawandiikibwa oba ensonga entegeerekeka obulungi… siyinza era sijja kwejjulula ku kintu kyonna, kubanga tekirina mirembe wadde obutuukirivu okugenda okuwakanya omuntu by’amanyi mu mutima gwe. Wano we nnyimiridde. Siyinza kukola kirala kyonna. Katonda anyambe. Amiina.”

Nga bwe kiri nti Abafalisaayo baawakanya okuyingira kwa Kristo okw’obuwanguzi, n’ab’obuyinza obwa papasi bwe baawakanya okuyingira kwa Luther. Awo Luther n’akyusa erinnya lye (akabonero ak’okussibwako akabonero) era n’akwekebwa ebbali ng’akyuusa Endagaano Empya mu lulimi Olugirimaani. Okwanjula kwe ku Lukungaana lwa Worms kwalaga mu kifaananyi Okukaaba okw’Ekiro ekya ttumbi, okwaleeta etteeka ly’okutta okuva eri ab’obuyinza ab’omu kkanisa ne mu gavumenti ab’omu biro ebyo, bwe kityo nga kulaga mu kifaananyi etteeka ly’olunaku lwa Ssande. Oluvannyuma lw’emyaka kkumi egy’emyezi ng’akweese wansi w’erinnya lya ‘Junker Jörg,’ ekitiisa ekyava eri ab’obuyinza kyali kikyuse, okusingira ddala ne kifuuka ebizibu bibiri eby’amagye Charles V omwonoonefu bye yasanga nabyo. Obulabe obwo bubiri obw’amagye bwali Bufalansa n’Obusiraamu, nga bukiikirira endagaano y’awamu etatukuvu y’ensoshalizimu n’Obusiraamu, era leero bye byolekedde abantu bonna.

“Omulimu gwa Katonda ku nsi gulaga, okuva mu mirembe gyonna okudda ku ginnaagyo, okufaanagana okw’amaanyi mu buli nnongoosereza ennene oba mu buli nkola y’eddiini ey’amaanyi. Emitindo gy’enkolagana ya Katonda n’abantu gisigala gy’emu bulijjo. Entambula enkulu ez’omu biro byaffe zirina eby’okugerageranyizibwa nabyo mu eby’omu biro ebyayita, era obumanyirivu bw’ekkanisa mu mirembe egy’edda bulimu amasomo ag’omuwendo mungi nnyo eri ebiro byaffe.” The Great Controversy, 343.

Endogoyi eyali ekulemberwa Laazaalo yaleeta Kristo mu Yerusaalemi, eggaali y’embalaasi yaleeta Luther eri Olukiiko lwa Worms, era embalaasi yaleeta Snow ku lukuŋŋaana lw’olusiisira e Exeter; bwe kityo ne kiraga endogoyi n’embalaasi, byombi nga ba mmemba b’ennyumba ya “Equidae” mu kika kya “Equus,” ng’akabonero k’obubaka bw’Okukaaba okw’Ekitala ky’Ekiro.

Sanyuka nnyo, ggwe muwala wa Sayuuni; yogera n’eddoboozi ery’omwanguka, ggwe muwala wa Yerusaalemi: laba, Kabaka wo ajja gy’oli: mutuukirivu, era alina obulokozi; mwewombeefu, ng’ali ku ndogoyi, era ku mwana gw’endogoyi, omwana gw’endogoyi enkazi. Zekkaliya 9:9.

Akabonero k’obubaka obw’Okukaaba okw’Ekiro Ekya wakati kwe kutuuka kw’endogoyi oba embalaasi, byombi nga bubonero bwa Obusiraamu. Omubaka eyalondebwa ow’obubaka obw’amazima obw’okukaaba okw’ekiro ekya wakati yatuuka ng’ayambadde embalaasi, ng’akwatagana ne Kristo okutuuka ku ndogoyi. “Okuzingiza” mu nnaku ez’oluvannyuma kulambikibwa n’okutuukirira kw’okwogerwa kwa Ellen White nti ekibuga kya Nashville kirina okukubibwa “ebipira eby’omuliro.”

Lwaki okuzingizibwa kutandikira ku bipiira eby’omuliro eby’e Nashville? Kiba lwa kuba nti Obusiraamu bukiikirirwa endogoyi n’embalaasi mu Kigambo kya Katonda eky’obunnabbi?

Simula

Kabaka Nero ategeeza okutandika kw’ekkanisa y’e Simula, ekibuga Roma bwe kyayokebwa mu mwaka gwa 64. Ennaku eyo etegeeza okutandika kw’okuyigganyizibwa kw’ekkanisa y’Abakristaayo okwatuukirizibwa mu bbanga ery’emyaka ebikumi bibiri mu ataano, ne kukomekkerezebwa ku Kiragiro kya Milan mu mwaka gwa 313. Okukolebwa kw’ekifaananyi ky’ensolo kikiikirira akabonero akasooka aka alufa akayanjula ebbanga erikoma ku kabonero ak’enkomerero aka omega akakiikirirwa akabonero k’ensolo mu tteeka lya Ssande erigenda okujja amangu. Ebbanga eryo litegeerekebwa ng’eryatandika n’“ebiragiro.”

“Omusomi bw’ayagala okutegeera eby’okukozesa ebigenda okukozesebwa mu mpaka ez’okuja amangu, alina okukwata obulungi ebyawandiikibwa ebikwata ku nkola Rooma ze yakozesa olw’ekigendererwa kye kimu mu mirembe egyayita. Bw’ayagala okumanya engeri Abakatoliki n’Abapolotesitanti bwe banaakwatamu abo abagaana enzikiriza zaabwe, atunuulire omwoyo Rooma gwe yalaga eri Ssabbiiti n’abo abagiwolereza.”

“Amateeka ga bakabaka, enkungaana ennene, n’ebiragiro by’Ekkanisa ebinywezeddwanga amaanyi ag’obufuzi bw’ensi, bye byali emitendera gyaweerezza embaga y’obupagaani okutuuka ku kifo kyayo eky’ekitiibwa mu nsi y’Abakristaayo. Ekipimo ekyasooka mu lujjudde ekyawaliriza okukuuma Ssande kyali etteeka eryateekebwawo Konstantino. (A.D. 321; laba ekiwandiiko ekiri ku nkomerero ku lupapula 53.) Ekiragiro kino kyali kyetaagisa ab’omu bibuga okuwummula ku ‘lunaku olw’ekitiibwa olw’enjuba,’ naye ne kikkiriza ab’omu byalo okweyongera mu mirimu gyabwe egy’obulimi. Wadde nga mu makulu gaakyo kyali tteeka lya bapagaani, kyassibwamu amaanyi omukama w’Obwakabaka oluvannyuma lw’okukkiriza kwe okw’okungulu Obukristaayo.” The Great Controversy, 574.

Ekiragiro kya kabaka ekisooka ekyalabika ng’okukyuka okuva ku kkanisa ya Simurna okudda ku kkanisa ya Perugamo kyali Kiragiro kya Milan mu mwaka 313. Kyakiikirira eddala eryasooka eryaleeta ku tteeka eryasooka ery’Olwomukaaga mu 321. Okuzikirizibwa kwa Yerusaalemi kulaga mu ngeri ya nnabbi etteeka ly’Olwomukaaga, era bajulirwa ba nnabbi babiri bategeeza okulumbibwa kw’ekibuga okwakasooka okuzikirizibwa. Okulumbibwa okwo okubiri, okukiikirirwa okulumbibwa okw’okusatu okw’e Babulooni mu 587 BC n’okulumbibwa okw’okubiri okw’e Rooma mu mwaka 70, kulaga nti akabonero ak’ekkubo akakulembera akabonero ak’ekkubo ak’etteeka ly’Olwomukaaga—kwe kulumbibwa kwa nnabbi.

Nebukaduneeza yazingiza Yekoyakimu olukomera, oluvannyuma Yekoyakini, era ku nkomerero Zeddekiya. Cestius yazingiza mu mwaka 66, era n’atuukiriza akabonero Yesu ke yali awadde ekkanisa, nga bwe kyali ku kuzingizibwa okw’okusatu mu 587 BC okwali n’akabonero ak’okufa kw’omukyala wa Ezeekyeri. Akabonero k’ekkubo akakulembera okuzikirizibwa kwa Yerusaalemi kwe kuzingizibwa, era era kaba “kabonero.” Akabonero k’ekkubo akaakulembera etteeka lya Ssande erya 321 kwe kwali Edict of Milan, awaali enkyukakyuka okuva ku kkanisa (Smyrna) eterina kunenyezebwa okuyingira mu Pergamosi, akabonero k’ekkanisa eyeegatta n’okukyamu.

Noolwekyo, Ekiragiro kya Milan kye ntandikwa y’okuzingirizibwa okw’obunnabbi, era era kye kabonero. Ate era kiraga ekifo we kigendera okuva mu ntambula ya Laodikiya ey’abakumi mu enkumi kikumi mu enkumi nnya mu enkumi nnya n’eyingira mu ntambula ya Firaderufiya ey’abakumi mu enkumi kikumi mu enkumi nnya mu enkumi nnya.

Firaderufiya ne Sumiruna, bikiikirira amakanisa gokka abiri ku makanisa musanvu agali mu Kubikkulirwa agataliiko kunenyezebwa kwonna. Ekituufu kino, olwo, kiraga enkyukakyuka eyo ng’enkyukakyuka y’ekkanisa erwana okutuuka ku kkanisa ewangudde. Enkyukakyuka eyo ekwatagana n’Ekiragiro kya Milan, awo okutambula okw’ennaku ez’oluvannyuma okw’abo emitwalo kikumi mu enkumi nnya ne mu enkumi nnya kubeera ekkanisa eyo ey’omunaana, eri ku musanvu. Firaderufiya ne Sumiruna era ge gokka amakanisa abiri agaafuna okulwana n’abo abeeyita Abayudaaya, naye nga mu mazima ba kkuŋŋaaniro lya Setaani.

Akamanyirizo ako aka 313 era nakaganye n’olukuŋŋaana olw’omu nkambi olw’e Exeter okuva nga Agusito 12 okutuuka ku 17 mu 1844. Olukuŋŋaana olw’omu nkambi bwe lwaggwa, obubaka bwayita ku lubalama olw’ebuvanjuba olw’eggwanga lya Amerika ng’amazzi amangi ag’ekyama, okutuusa oluggi lwe lwaggala nga Okitobba 22, 1844.

“Ng’embi ey’amazzi agakwata ku mabbali g’enyanja, enkola eno yayita mu nsi yonna. Yagenda okuva mu kibuga okugenda mu kibuga, okuva mu kyalo okugenda mu kyalo, era n’etuuka ne mu bifo eby’ewala eby’omu byalo, okutuusa abantu ba Katonda abaali balindiridde lwe baazuukizibwa ddala. Obuwemu bwaggwaawo mu maaso g’okulangirira kuno ng’omusulo ogw’oku makya bwe guggwaawo enjuba ng’evaayo. Abakkiriza baalaba okubuusabuusa kwabwe n’okweraliikirira kwabwe nga biggiddwawo, era essuubi n’obuvumu ne bizzaamu obulamu emitima gyabwe. Omulimu guno gwali tegulina ebyo eby’okuyitiriza ebirabikira bulijjo awali okusanyuka kw’abantu awatali kufugibwa kwa kigambo na Mwoyo wa Katonda. Gwafaanana mu mpisa n’ebiseera eby’okwewombeeka n’okudda eri Mukama ebyagobereranga mu Isiraeri ow’edda obubaka obw’okunenya obuva eri abaweereza be. Gwabanga n’obubonero obulaga omulimu gwa Katonda mu buli mulembe. Waaliwo essanyu ttono nnyo ery’okwekubagiza, naye okusingawo waaliwo okwekebejja okw’omu mutima okw’amaanyi, okwatura ebibi, n’okuleka ensi. Okweteekateeka okusisinkana Mukama kye kyali ekizito ku myoyo egyali mu bulumi obw’amaanyi. Waaliwo okusaba okutalekera awo n’okwewaayo eri Katonda awatali kusigaza kintu kyonna.” The Great Controversy, 400, 401.

Oluggi olwaggala nga October 22, 1844 lulaga mu kifaananyi etteeka lya Ssande erigenda okujja mangu, era akabonero k’ekkubo akaakulembera oluggi olwaggala olwa October 22, lwe lukungaana olw’omu nkambi e Exeter. N’olwekyo olukung’aana olw’omu nkambi e Exeter lukwatagana n’Ekiragiro kya Milan. Era era lukwatagana n’okuyingira kwa Kristo okw’obuwanguzi.

“Okukaaba okw’ekiro eky’omu makkati tekwasitiddwa nnyo lwa mpaka z’ensonga, newaakubadde ng’obujulizi bw’Ebyawandiikibwa bwali bulambulukufu era bwa kukakasa ddala. Kwali kugenda nakwo amaanyi agawaliriza agaakwatanga omwoyo. Tewaali kubuusabuusa, so tewaali kubuuzaabuza. Mu kiseera Kristo we yayingirira Yerusaalemi n’obuwanguzi, abantu abaali bakuŋŋaanidde okuva mu bitundu byonna eby’ensi okukuuma embaga, baayiika ku Lusozi olw’Emizeyituuni, era bwe beegatta ku kibinja ekyali kiwerekerako Yesu, baakwata okuluŋŋamizibwa kw’essaawa eyo, ne bayamba okwongera ku ddoboozi nti, ‘Aweereddwa omukisa oyo ajja mu linnya lya Mukama!’ [Matayo 21:9.] Mu ngeri y’emu, abatakkiriza abaayiikanga mu nkuŋŋaana z’Abadiventiisiti—abamu olw’okwagala okulaba, abalala lwa kusekerera bwereere—baawulira amaanyi agakkakkanya agaagendanga n’obubaka nti, ‘Laba, Omugole ajja!’” Spirit of Prophecy, volume 4, 250.

Ekiragiro kya Milan kitegeeza okuzingizibwa okw’obunnabbi okwafaananyisibwa ne Nebukadduneeza mu mwaka 587 BC ne Cestius mu mwaka 66. Okuzingizibwa okwo kwombi kwaleeta okuzikirizibwa kwa Yerusaalemi mu 586 BC ne mu 70, mu biseera byabyo. Okuzingizibwa kwa Cestius kwaggwaako, era emyaka esatu n’ekitundu oluvannyuma, okuzingizibwa ne kuddamu wansi wa Tito, bwe kityo ne kuwaayo ekiseera eky’obunnabbi ekitandikira ku mufuzi Omuruumi ow’olubereberye ne kiggweerera ku mufuzi ow’enkomerero. Emyaka egyo esatu n’ekitundu ekiikirira okulinnyirirwa kwa Yerusaalemi obwapapa, ne etteeka lya Ssande erigenda okujja amangu, ng’ekiwundu eky’obulabe eky’obwapapa kiwonyezebwa era n’afuga nate okumala emyaka esatu n’ekitundu egy’obubonero.

Naye oluggya oluli ebweru wa yeekaalu oluleke, so tolugera; kubanga luweereddwa ab’amawanga: era kibuga ekitukuvu balikirinnyirira emyezi amakumi ana mu ebiri. Okubikkulirwa 11:2.

Mu mwaka gwa 538, era nate ku kujja kw’etteeka lya Ssande, okulinyirira Yerusaalemi kutandika. Amateeka ago abiri agya Ssande gaakiikirirwanga omwaka gwa 321, bwe waaliwo Konsutantino Omukulu okuyisa etteeka eryasooka erya Ssande. Mu 538, obwapapa bwafuna obuyinza okuyigganya (okulinyirira) ekkanisa ya Katonda okumala emyaka esatu n’ekitundu, nga kino kyakiikirirwa ebyafaayo okuva ku Cestius okutuuka ku Tito. Mu 538, obwapapa buyisa etteeka lya Ssande mu Lukiiko olw’okusatu olw’e Orléans. Etteeka lya Ssande erijja amangu lyeraga ekiseera obwapapa lwe buddamu okuweebwa obuyinza okulinyirira yeekaalu (okuyigganya).

313 kikwata ku tteeka eryasooka eryaviirako etteeka eryasooka erya Ssande mu 321. Oluvannyuma, mu 330, obwakabaka bwawulibwamu mu bunnabbi nga bugabanyizibwa mu buvanjuba n’ebugwanjuba, bwe kityo ne kabonero akalaga enkomerero ya omega ey’ekiseera ekyokubiri eky’okuyigganyizibwa kwa obwapapa eky’emyezi amakumi ana mu ebiri egy’obubonero—ekiseera eky’okuyigganyizibwa n’okulinnyirirwa ekyatandika ku alpha etteeka lya Ssande mu United States.

Awo malayika ow’okusatu n’abagoberera, ng’ayogera n’eddoboozi ddene nti, Omuntu yenna bw’asinza ensolo n’ekifaananyi kyayo, era n’aweebwa akabonero kaayo mu kyenyi kye oba mu mukono gwe, oyo alinywa ku mwenge ogw’obusungu bwa Katonda, ogufukibwa nga tegutabuliddwamu mu kikompe eky’obukambwe bwe; era alibonyaabonyezebwa n’omuliro n’amayinja ga kibiriiti mu maaso ga bamalayika abatukuvu ne mu maaso g’Omwana gw’Endiga: era omukka gw’okubonyaabonyezebwa kwabwe gunyooka emirembe n’emirembe: era tebalina kuwummula emisana newaakubadde ekiro, abo abasinza ensolo n’ekifaananyi kyayo, na buli aweebwa akabonero ak’erinnya lyayo. Wano we wali okugumiikiriza kw’abatukuvu: wano we wali abo abakwata ebiragiro bya Katonda n’okukkiriza kwa Yesu. Okubikkulirwa 14:9–12.

Ekifo Ebugazi##

Amakulu ag’Olulattini ag’ekigambo “Milan” gategeeza wakati w’olusenyi. Mu makkati g’obuvanjuba n’obugwanjuba, mu mwaka 313, Constantine ow’obugwanjuba yanoonya obukago ne Licinius ow’obuvanjuba. Ekiragiro ekyo kyali kiraga okugezaako okuleeta obuvanjuba n’obugwanjuba awamu, era ekiragiro ekyo ne kikakasibwa olw’obufumbo obw’endagaano, Constantia muganda wa Constantine ow’omu lubuto olumu ng’afumbirwa Licinius. Naye nga bwe kyali ku bufumbo obw’endagaano obwasooka obwogerwako mu Danyeri kkumi n’emu wakati w’aba-Seleucid ab’omu bukiikakkono ne Ptolemy ow’omu bukiikaddyo, obufumbo obwo bwali bwa kulemererwa, ng’olugero olukadde lutuukirizibwa olugamba nti “ebuvanjuba buba buvanjuba, n’obugwanjuba buba bugwanjuba, era bombi tebalisisinkana.”

Omwaka “330” gulagibwa butereevu mu Danyeri essuula ya kkumi n’emu, ennyiriri amakumi abiri mu nnya, amakumi abiri mu musanvu, n’amakumi abiri mu mwenda. Kino kireeta emyaka kkumi n’omusanvu okuva mu 313 okutuuka ku 330 mu lunyiriri olw’obunnabbi olwa Danyeri essuula ya kkumi n’emu, era olw’obwetaavu bw’obunnabbi kimanyisa endagaano eyo ey’obufumbo wakati w’ebuvanjuba n’ebugwanjuba mu 313 okuba ekifaananyi ekikwatagana n’endagaano eyasooka ey’obufumbo mu ssuula eyo yennyini.

“Obunnabbi obuli mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu buli kumpi okutuuka ku kutuukirira kwabwo okujjuvu. Ebyafaayo bingi ebyaliwo mu kutuukiriza obunnabbi buno biriddamu nate.” Manuscript Releases, number 13, 394.

Antiyokko II Tewoos, eyafuga okuva mu 261–246 BC, yateeka ku mabbali mukyala we ow’olubereberye Laodice I olw’okuwasa Berenice, muwala wa Ptolemy II Philadelphus ow’e Misiri. Obufumbo obwo bwali kitundu ku ndagaano ey’emirembe eyakomya Olutalo olw’Okubiri olw’e Busuuli mu 252 BC. Awo oluvannyuma, Konstantino bwe yawangula Licinius mu 324, obufumbo obwo bwaggwaako, nga bwe bwaggwaako n’obwa Antiyokko ne Berenice, Laodice, mukyala ow’olubereberye bwe yassa obutwa mu Antiyokko mu 246 BC. Obufumbo obw’endagaano obwali bulaze enkomerero y’Olutalo olw’Okubiri olw’e Busuuli, n’okuttibwa kwa Antiyokko, era oluvannyuma Berenice, omwana we n’abo b’e Misiri abaali naye ne biraga entandikwa y’Olutalo olw’Okusatu olw’e Busuuli. Obufumbo obw’endagaano obwa 313 bwakomya ekiseera eky’okuyigganyizibwa ekyakiikirirwa ekkanisa y’e Sumuuna era ne butandika ekiseera eky’okukolagana n’ensi ekyakiikirirwa ekkanisa y’e Perugamo.

Obufumbo ku ntandikwa y’ebyafaayo by’Abaseleucid bwali kifaananyi ky’obufumbo obw’endagaano ku nkomerero y’obwakabaka bw’Abaseleucid, bwe Antioko Omukulu yawa muwala we, Kuleopaatra I, eri Ptolemy V Epiphanes. Obufumbo obwo bwaliwo e Raphia mu mwaka gwa 193 BC, naye obumu obwo bwaggwaawo mangu, nga bwe kyali n’obufumbo obw’endagaano obwasooka wakati wa kabaka ow’obukiika obwa kkono ne kabaka ow’obukiika obwa ddyo. Obufumbo obw’endagaano obwa alufa ne omega obw’obwakabaka bw’Abaseleucid, buli kifaananyi ky’obufumbo obw’endagaano obwogerwako oluvannyuma mu byafaayo eby’obunnabbi ebya Danyeri kkumi na emu, bwe Oktaviyaano yawa mwannyina, Oktavia Minor, eri Maaka Antooni mu mwaka gwa 40 BC. Maaka Antooni ne Oktaviyaano baali mu kuvuganya amaanyi ku bitundu eby’ebuvanjuba n’eby’ebugwanjuba eby’e Rooma, okwatanuka mu mwaka gwa 44 BC olw’okuttibwa kwa Yuliyo Kayisaali. Endagaano y’e Brundisium yateekebwawo mu bufumbo obwo mu mwaka gwa 40 BC, era emyaka munaana oluvannyuma, mu mwaka gwa 32 BC, Maaka Antooni yatya mu butongole ne ayawula ne Oktavia, n’aleeta olutalo lw’e Actium mu mwaka gwa 31 BC, gye baakomera bombi Maaka Antooni ne Kuleopaatra, (Kuleopaatra ow’enkomerero ddala).

Endagaano ey’obufumbo obw’endagaano obw’omega obw’Obwakabaka bw’Abaseleucus bwayingiza Cleopatra eyasooka, eyali ekifaananyi kya Cleopatra ow’enkomerero, era olunyiriri lw’okuvaamu lwe ne lukola enkolagana eyatuusa ku ndagaano y’obufumbo ey’obunnabbi eya alpha ey’Obwakabaka bw’Abaruumi mu mwaka gwa 40 BC. Obufumbo obwo obusatu obw’endagaano bubeera ebifaananyi by’obufumbo obw’endagaano obw’Ekiragiro kya Milan. Ekiragiro kya Milan kitegeeza okutandika kw’okuzingiza okw’obunnabbi, kikiikirira akabonero ak’obunnabbi, kitegeeza okukyuka okuva ku kkanisa entuukirivu okugenda ku kkanisa etali ntuukirivu, bwe kityo ne kikwatagana n’olugero olw’ekyama olw’ekitonde eky’omunaana okuva mu musanvu. Kitegeeza obufumbo obw’endagaano obumaliriza olutalo, okutuusa ku kwawukana okw’obufumbo obw’endagaano, bwe kityo ne kitegeeza okutandika kw’olutalo. Mu bufumbo obubiri obw’Abaruumi, okwawukana kwe kuleeta okugattibwa kw’obwakabaka. Omwaka gwa 313 era gutegeeza olukuŋŋaana olw’olusiisira e Exeter, aw’okulangirira obubaka bw’Okukaaba okw’Ekiro Ekya Ttumbi we kutandikira era ne kutuusa ku luggi oluggalwa olwa October 22.

Tujja kweyongera okulowooza ku mazima gano mu kiwandiiko ekiddako.