Ebyafa Ekwese mu Lunyiriri Olw’Amakumi Ana – Ennamba Asatu

Mu kitabo kya Ezekyeri, “okuzingiza” Yerusaalemi kye “kabonero” ekiri okugezesebwa ekirina okusalawo enkomerero yaffe ey’emirembe n’emirembe, kubanga kiraga okutondebwawo kw’ekifaananyi ky’ensolo.

Abakristaayo abaadduka e Yerusaalemi ku “kabonero” ka Cestius, baakikola kubanga baali baasooka kutegeezebwa era ne bategeera “akabonero” bwe kaatuuka. Okutegeera okutondebwawo kw’ekifaananyi ky’ensolo kwe kutegeera “ebyebibaawo,” “okwetegekateeka,” n’“entambula” eziviirako etteeka lya Ssande. Ebitundu eby’obunnabbi ebikola “akabonero” birina okutegeerwa nga akabonero tekannaba kutuuka. Cestius bwe yatandika okuzingiza, kyali kiyise obudde okuyiga akabonero kye kyali.

“Okutegeka,” “entambula” n’“ebyenzeka” biteekwa okumanyibwa nga ekigezo tekinnatuuka.

Ffe “tulina okumanya” “ebintu ebikulu era eby’entiisa nga tuyimiridde ku mulyango ddala ogw’okutuukirira kwabyo.” Omulyango guno gulaga obwetaavu bwaffe okutegeera ebintu bino nga tebinnatuukirira.

Okubumba ekifaananyi ky’ensolo kusoose okukolebwa mu United States, oluvannyuma ne mu nsi yonna.

Ekiragiro kya Milan mu mwaka gwa 313 kikiikirira okutandika kw’okubumbibwa, era nate kiraga n’oluggi oluggale eri Abadiventi b’Olunaku olw’Omusanvu. Constantine ow’ebugwanjuba ne Licinius ow’ebuvanjuba baagatta ku Kiragiro ekyo obufumbo obw’endagaano, nga Constantine bwe yawa muganda we omuwala ow’omu lubiri, Constantia, eri Licinius mu bufumbo obw’endagaano obw’okuna obukiikiriddwa mu lunyiriri olw’obunnabbi olw’obufumbo obw’endagaano mukaaga obuli mu byafaayo eby’obunnabbi bya Danyeri kkumi na emu. Obubiri obusooka bwali bukwatagana n’entalo wakati w’obukiika obw’obukiikakkono n’obw’obukiikaddyo, obubiri obwaddirira bwali ntalo ez’omunda mu ggwanga wakati w’ebuvanjuba n’ebugwanjuba, ate obubiri obusembayo bwe bufumbo obw’akabonero obw’amaanyi g’ekkanisa eya papa n’amaanyi g’obuyinza bwa gavumenti.

Antiochus II Theos yawukana ne mukyala we Laodice I okufuna mu bufumbo omumbejja ow’ennyumba ya Ptolemy, Berenice (muwala wa Ptolemy II), nga mu mwaka gwa 252 BC. Obufumbo obw’endagaano obw’Obwakabaka bwa Seleucid bwakolebwa wakati wa kabaka ow’obukiika obw’obukiikakkono ne kabaka ow’obukiika obw’obukiikaddyo; ate obufumbo obw’endagaano obwa 313 bwali wakati wa empaana ow’ebuvanjuba ne empaana ow’ebugwanjuba.

Obufumbo obw’endagaano obwa Antiochus II Theos mu mwaka 252 BC bwanannyonnyola okutandika kw’Obwakabaka bwa Seleucid, obwatuuka ku nkomerero yaabwo ng’obwakabaka mu byafaayo ebikiikiriddwa mu nnyiriri kkumi okutuuka ku kkumi na mukaaga eza Danyeri kkumi n’emu. Mu byafaayo eby’enkomerero eby’Obwakabaka bwa Seleucid, obufumbo obulala obw’endagaano bwatuukirizibwa Antiochus III the Great, bwe yawa muwala we Cleopatra I Syra, (Cleopatra asooka ddala mu byafaayo eby’obunnabbi) eri Ptolemy V mu mwaka 193 BC. Mu kiseera ekyo Ptolemy V yali wa myaka nga 16 era Cleopatra I Syra wa myaka nga 10. Obufumbo bwabwe bwali kutabaganya kwa kidipulomasiya oluvannyuma lw’olutalo olw’okutaano olw’e Busuuliya. Obufumbo obw’endagaano obwa alufa wakati wa kabaka ow’obukiikakkono ne kabaka ow’obukiikaddyo mu Danyeri kkumi n’emu bwali bulaze enkomerero y’olutalo olw’okubiri olw’e Busuuliya.

Kleopatra eyasembayo ow’enkomerero mu byafaayo eby’obunnabbi yakolagana ne Yuliyo Kayisaali era oluvannyuma ne Maaka Antooniyo. Oluvannyuma lw’okuttibwa kwa Yuliyo Kayisaali mu mwaka gwa 44 BC, Obutegerekwa obw’Olusatu obwokubiri bwatondebwawo mu mwaka gwa 43 BC. Abasajja basatu be baakola obwetegerekwa obwo; era oluvannyuma lw’omu ku abo basatu, Makaasi Lepidasi, okuggyibwamu ku bumu obw’abantu abasatu bwe yalemererwa Okitaviyaano, ne wabaawo okulwanagana okw’amaanyi wakati wa Maaka Antooniyo ow’ebuvanjuba ne Okitaviyaano ow’ebugwanjuba. E Brundisium, mu mwaka gwa 40 BC, endagaano wakati w’abavuganya bano ababiri ab’ebuvanjuba n’ab’ebugwanjuba yakolebwa. Endagaano eyo yalimu obufumbo wakati wa mwannyina Okitaviyaano, Okitaviya, ne Maaka Antooniyo. Endagaano eyo n’obufumbo obwajigoberera tebyawangaala; era oluvannyuma lwa Maaka Antooniyo okwegatta ne Kleopatra, yatta obufumbo ne Okitaviya mu mwaka gwa 32 BC. Mu lutalo lwa Actium mu mwaka gwa 31 BC, obwakabaka bw’ebuvanjuba n’obw’ebugwanjuba byagattibwa ne bifuuka obuyinza bumu, era oluvannyuma Okitaviyaano n’afuuka Agusito Kayisaali, akabonero ak’obugulumivu obw’oku ntikko obw’ekitiibwa n’amaanyi ga Rooma.

Mu ngeri ey’obunnabbi, obufumbo obw’endagaano obwasooka obwa Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu bwali wakati wa bakabaka b’obukiika obwa kkono n’obwa ddyo nga bagezaako okumalawo obulabe wakati w’abalwani ababiri abaali balafuubana okuddamu okuteekawo obwakabaka bwa Alekizanda Omukulu. Obufumbo obwo obwasooka obw’endagaano wakati w’Abaseleucid n’Abatolemi ab’e Misiri bwali bwe bufumbo obw’endagaano obwa alufa obw’obwakabaka obwa Seleucid n’obwa Ptolemaic, obwalaga mu kifaananyi obufumbo obw’endagaano obwa omega wakati w’amaanyi ago gamu. Mu bufumbo obw’endagaano obw’enkomerero, oba obwa omega, Kuleopaatula asooka ddala, oba alufa, mu byafaayo bya Misiri ye yafuuka akagatta ak’obunnabbi akatuusa ku Kuleopaatula ow’enkomerero, oba omega; enkolagana ye ne Maaki Antooni n’efuuka ekifo eky’okusinziirako ku kwawukana kwa Oktavia ne Maaki Antooni. Okwawukana okwo kwalaga okuddamu okutandika kw’obulabe wakati wa Maaki Antooni ow’ebuvanjuba ne Oktaviani ow’ebugwanjuba, obwakoma ku lutalo lw’e Akisiyamu mu mwaka 31 BC.

Obufumbo obw’endagaano obw’e Brundisium mu mwaka gwa 40 BC bwali bwe bufumbo obw’endagaano obwa alufa mu lutalo wakati w’ebuvanjuba n’ebugwanjuba, nga bwe kiri nti obufumbo obw’endagaano bwa Laodice ne Antiochus II Theo bwali alufa w’olutalo wakati w’obukiika obwa kkono n’obwa ddyo. Obufumbo obw’endagaano obwa 313 bwali omega eri obufumbo obw’endagaano obwa alufa bwa Mark Antony ne Octavia, nga bwe kiri nti obufumbo obw’endagaano wakati wa Ptolemy V ne Cleopatra I Syra bwali obufumbo obw’endagaano obwa omega obw’obwakabaka obw’obukiika obwa kkono n’obwa ddyo. Obufumbo obw’endagaano busatu obwaviirako obufumbo obw’endagaano obwa omega obwa 313 bwonna bukwatagana, era buwa obujulirwa busatu eri engeri ez’obunnabbi ezikwatagana n’Etteeka lya Milan. Wamu, obufumbo obw’endagaano obutereevu buna obw’ebuvanjuba, obw’ebugwanjuba, obw’obukiika obwa kkono n’obw’obwa ddyo bukwatagana n’obufumbo obw’endagaano bubiri obw’akabonero obwa obwapapa.

Mu mwaka gwa 496, Clovis kabaka w’Abafuranki yali afumbiddwa Clotilda. Clotilda yali mulenzi wa bukungu ow’e Burgundy, muwala wa Kabaka Chilperic II ow’e Burgundy. Oluvannyuma lwa kitaawe ne nnyina okuttibwa mu kulwanaganira obuyinza mu maka, yabeera wansi w’obukuumi bwa kojja we, oluvannyuma n’aweebwa okufumbirwa Clovis I, kabaka w’Abafuranki, mu mwaka gwa 493. Yali Mukatoliki, kwe kugamba, yali akwata okukkiriza okw’e Nicaea/okw’enzikiriza entuufu okw’Ekkanisa y’Abaruumi. Ekyo kyamwawula ku maka amalala amangi ag’obwakabaka ag’Abagirumaani mu biro ebyo, abaali Bakristaayo ba Arian. Nnyina Caretena yali Mukatoliki, era Clotilda yakuzibwa mu kukkiriza okwo. Ajjukirwa olw’okuwaliriza Clovis obutayosa kumuleka obupagaani n’akkiriza okubatizibwa okw’Ekikatoliki, era okuva awo okukyuka kwe mu mwaka gwa 496 kimu ku bintu ebikulu ennyo mu byafaayo ebyasooka eby’e Bufalansa ne mu Bukristaayo obw’ebugwanjuba obuyitibwa obwo.

Kkulovis yaalayira nti bwe yandikuwangudde olutalo lw’e Tolbiac yali alyoke akyuke eri okukkiriza okw’Ekikatoliki kwa Kulotiruda era abatizibwe. Kabaka w’Abaalemanni yattibwa, eggye lyabwe ne libaluka, era Abafalanka ne bawangula. Oluvannyuma lw’obuwanguzi obwo Kulotiruda yategekera Omulabirizi Remigius ow’e Reims okuyigiriza Kkulovis, era n’abatizibwa (nga mu nnono kyali ku lunaku lwa Ssekukkulu mu mwaka 496), awamu n’enkumi eziwerako ez’abalwanyi be.

Kulovisi yali kabaka w’Abafalanki, era mu nnimi ez’omulembe guno kino kitegeeza kabaka wa Bufalansa. Yafuuka ow’olubereberye ku bakabaka b’e Bulaaya abaali bagenda okukkiriza okuleka eddiini yaabwe ey’obuwangwa obw’abapagaani ne bakyukira obukatuliki. Olw’ensonga eno, Kulovisi atwalibwa ng’“omwana omulenzi omukulu ow’Ekkanisa Katolika,” era Bufalansa eyitibwa, “muwala omukulu ow’Ekkanisa Katolika.” Mu 1980, Paapa Yokaana Pawulo II bwe yakyalira Bufalansa yabuuza nti, “Bufalansa, muwala omukulu ow’Ekkanisa, weesigwa eri okubatizibwa kwo?”

Okukyuka kwa Clovis eri Obukatoliki obwa Nicene kulaga okutandika kw’olugendo olw’obufumbo olw’akabonero olwagenda okuviirako obufumbo obw’endagaano obw’akabonero obwa 538. Obufumbo obw’endagaano obw’akabonero wakati wa Clovis n’omwenzi akola obwenzi ne bakabaka b’ensi bwali bulagiriddwa dda n’obufumbo obw’endagaano obuna obw’edda mu Danyeri kkumi na emu. Clovis ye yali kabaka w’e Bulaaya eyasooka okuwa ekkanisa y’Abaruumi obuyambi obw’amagye n’obw’ebyenfuna, era kyava akiikirirwa munda mu byafaayo ebiri mu Danyeri kkumi na emu.

Klovisi mu mwaka gwa 496 gutandika ensengeka z’ebyobufuzi ez’e Bulaaya “okuyimuka” okuyamba obwaapa nga busituka mu buyinza. Kino kitegeeza okutandika kw’olugendo olw’obufumbo olw’akabonero. “Emikono” egyo egy’ennyiriri nayo gyandiyonoonye “awatukuvu aw’amaanyi,” era eri Rooma ey’abapagaani ne Rooma eya papa byombi, ekyo kye kibuga Rooma.

Mu kitabo kya Danyeri mulimu ebigambo bibiri eby’enjawulo eby’Olwebbulaniya ebivvuunulwa nga “awatukuvu.” Ebigambo eby’Olwebbulaniya ‘miqdash’ ne ‘qodesh’ byombi bivvuunulwa nga “awatukuvu,” naye qodesh esobola okukiikirira ekintu ekitukuvu kyokka, so ng’ate miqdash esobola okukiikirira oba awatukuvu oba awatali butukuvu — nga bwe kisuubirizibwa n’ensonga eri mu mbeera y’ekitundu ekyo.

“Awatukuvu ey’amaanyi” mu lunyiriri olw’amakumi asatu mu lumu ye *miqdash*, era ekiikirira awatukuvu aw’amaanyi ga Rooma, nga eri Rooma ey’obupagaani ne Rooma eya paapa kyali kibuga kya Rooma. Okuva ku lutalo lw’e Akutiyamu, Okitaviyani lwe yagatta obwakabaka, Rooma ey’obupagaani yali etawangulwa okumala emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga (ekiseera) mu kutuukiriza okw’olunyiriri olw’amakumi abiri mu buna olwa Danyeri kkumi n’emu.

Awo Roma ey’abapagaani bwe yafuganga okuva mu kibuga Roma yali teyawangulika, naye Konstantino bwe yasengereza ekibuga ekikulu n’akireeta e Konstantinopo mu mwaka 330, “ekiseera” eky’olunyiriri olw’amakumi abiri mu bina ne kituukirira. Ejjembe eryasembayo ku ssatu erya Danyeri essuula ey’omusanvu (Abagoosi) bwe lyagobebwa okuva mu kibuga, Roma eya papapa mu bunnabbi n’etwala entebe y’obwakabaka ng’obwakabaka obwokutaano obw’obunnabbi bwa Bayibuli mu 538. Abagoosi baali bazingizza Roma, naye oluvannyuma ne baddirayo nga Belesaliyo, omuduumizi wa Justiniani, amaze okunyweza ekibuga. Ekkanisa y’Abaruumi olwo n’efuga n’obuyinza obw’enjawulo okumala emyaka lukumi mu bikumi bibiri mu nkaaga okutuusa Napoliyoni bwe yaggyaawo papa n’amutwala mu buwanganguse mu 1798.

Rooma, “ekifo ekitukuvu eky’amaanyi” kyayonoonebwa, (kyayonoonebwa, amakulu gaakyo nti “kyafumitibwa oba kyasaanuuka”), olw’“emikono” egyava mu ntalo ezaali zigenda mu maaso okulwanyisa ekibuga, ezikiikirirwa okusingira ddala amakondeere ana asooka aga mu Okubikkulirwa essuula ey’omunaana.

Amateeka agaaddirira okuva mu mwaka gwa 496 n’okweyongerayo gaalaba ekibuga Rooma nga kyonooneka bwe kyava ku buyinza n’ekitiibwa eby’Obwakabaka bwa Rooma ne kiyingira mu buyinza n’ekitiibwa eby’Obwakabaka bwa Rooma Obukatoliki. Emikono egyo gyandiggyeewo eddiini y’obupagaani, ekiikiriddwa n’ekigambo “buli lunaku” mu kitundu ekyo, bwe baakkiriza eddiini y’Obukatoliki obwa Nikaaya.

Mu lutalo olw’e Vouillé, Clovis yawangula ba-Visigothi Ab’Oluyigirize lwa Arian abali wansi wa Alaric II, era n’atwala Aquitaine. Oluvannyuma lw’obuwanguzi obwo, mu 508, omufuzi w’e Buvanjuba Anastasius I (mu Constantinople) yawa Clovis ekitiibwa olw’obuwanguzi bwe ku ba-Visigothi. Gregory ow’e Tours agamba nti Anastasius yasindika ebiwandiiko bya Clovis eby’obutongole ebimufuula consul. E Tours, mu kkanisa ya Omutukuvu Martin, Clovis yayambala ekkanzu eya kakobe n’omunagiro, n’ateeka ku mutwe gwe engule ya ddiademu, n’afuluma ng’ebagadde embalaasi, era n’asaasaanya zaabu ne ffeeza eri ekibiina. Gregory agamba nti okuva ku lunaku olwo yayogerwako ng’oyo ayitibwa consul, era nti omufuzi w’Abaruumi yamutegeera nga Clovis yali kabaka Omukristaayo omutuufu mu bugwanjuba. Yaweebwa empeera olw’okumenya amaanyi ga ba-Visigothi Ab’Arian, abo Constantinople nabo be baali bawakanya. 508 gwe mwaka omufuzi w’e Buvanjuba lwe yawa mu lwatu ekitiibwa kabaka w’Abafranki Omukatuliki—ekkanisa, obuwanguzi, n’obukkirizibwa obw’Abaruumi mu kifaananyi kimu. 508 gwe mwaka obwakabaka bw’Abafranki Obukatuliki lwe bwalabika nga bwe maanyi agasinga obukulu mu Gaul oluvannyuma lw’okumenya obufuzi bwa ba-Visigothi Ab’Arian. Clovis ye kabaka omubalaavu ow’olubereberye ow’amaanyi okulwanirira Obukatuliki obwa Nicene ng’awakanya obwakabaka obw’Arian, era bwe kityo ye kyokulabirako eky’olubereberye eky’omulimu gwa Bufalansa ng’“omuwala omukulu ow’Ekkanisa.” Clovis akiikirira ebbanga okuva mu 496 okutuuka mu 508, era ye kabonero ka alufa ak’endagaano ey’obufumbo ey’akabonero. Emyaka amakumi asatu okuva mu 508 okutuuka mu 538 gikiikirirwa Justinian, era oyo ye kabonero ka omega ak’olugendo olwo.

Mu mwaka gwa 538, “emikono” gyateeka obuyinza bwa Paapa ku ntebe y’ensi okumala emyaka 1260. Awo niwo obufumbo obw’endagaano obw’akabonero bwatuukirizibwa ku nkomerero y’olugendo lw’obufumbo olwali lutandise mu 496. Mu 1798, obufumbo obw’endagaano obwali butandise wakati wa paapa w’e Rooma ne Clovis ow’e Bufalansa, bwasesebbwaawo Napoleon ow’e Bufalansa bwe yayawukanya obuyinza bwa Paapa ng’alagira jenerali we okuwamba paapa.

Endagaano ey’obufumbo obw’endagaano obw’obubaka obw’akabonero ka paapa, obwatandika olugendo lwabwo olw’embaga mu 496, bwatuukirizibwa ku tteeka lya Ssande mu 538, era oluvannyuma ne busazibwamu mu 1798, nga bwe kyali ku buli bufumbo obw’endagaano obulala bwonna obw’omu Danyeri kkumi n’emu. Okubikkulirwa kwongera ku nkolagana y’obufumbo obwa paapa wakati wa bakabaka ba Bulaaya ne paapa b’Obukatoliki, kubanga ogusota ow’omu Kubikkulirwa kkumi na bbiri ye Setaani era era bakabaka ba Rooma eky’Obupagaani.

Mu Okubikkulirwa, Yokaana atutegeeza ebintu bisatu bakabaka (ogusota) bye baawa ensolo ey’omu nnyanja eya Obukatoliki.

Mu mwaka gwa 496, bakabaka ba Bulaaya baatandika okuwa ensolo ey’obwapapa “amaanyi” gaayo, nga kino kyali kiragibwa obusobozi bwabwe obw’eggye n’obuyambi bwabwe obw’ebyenfuna. Baali bamaze okusengula ekibuga ekikulu eky’obwakabaka bwabwe okukitwala e Constantinople mu mwaka gwa 330, ne baleka ekibuga Rooma nga kye “entebe” y’obuyinza bw’obwapapa. “Emikono” oluvannyuma gyayawula ekkanisa ey’obwapapa ng’omutwe gw’amakkanisa gonna mu mwaka gwa 533 olw’ekiragiro kya Justinian. Ekiragiro ekyo kyazingiramu n’okukozesa amaanyi gaabwe ag’eggye okuyigganya abo obwapapa be bwalabanga ng’abajeemu b’enzikiriza, bwe kityo ne bateeka “obuyinza” bwabwe obw’obwannakyewa mu mikono gya ba Paapa.

Endagaano eyasooka ey’obufumbo obw’endagaano wakati w’obwapapa ne bakabaka ba Bulaaya yatandika ne Clovis mu mwaka 496. Okutuuka mu 508, obusamize, obwali eddiini ey’amateeka ey’obwakabaka, bwateekebwa ku bbali olw’eddiini ya Katolika ow’e Nicaea. Mu 533, Justinian yalangirira obwapapa ng’omutwe gw’amakanisa gonna, era nawaayo obuyinza obw’amateeka obw’entebe zaabwe ez’obwakabaka eri obuyinza bw’obwapapa.

Mu mwaka gwa 330, ekibuga kya Rooma kyaleekebwa mu mikono gy’ekkanisa y’Abaruumi, gye kyandituulirwa okutuusa lwe kirizikirizibwa mu nnyanja ey’omuliro mu kujja kwa Kristo okw’okubiri. Mu mwaka gwa 538, kyatuuzibwa nate mu butongole ku ntebe ey’obwapapa, bwe kityo ne kimanyisa ebyafaayo okuva mu 330 okutuuka mu 538 ng’ekiseera eky’obunnabbi ekitandika n’entebe ya alfa ne kiggweerera ku ntebe ya omega. Ekiseera ekyo kikiikirira enkomerero y’obwakabaka obw’okuna obw’obunnabbi bwa Bayibuli (Perugamo) ng’okugwa okw’empola okutandikira mu 330 ne kuggweerera mu 538 n’okutuuka kwa Siyatira. Rooma ey’ebugwanjuba ne Rooma ey’ebuvanjuba byombi byeyongera mu kusaanuuka okw’empola oluvannyuma lwa 538, naye ekiseera ekyo kyatandika n’okuwa entebe, ekitegeeza ekibuga kya Rooma, eri obwapapa mu 330, okutuusa entebe lwe yatandika obutategeeza bukulembeze ku kibuga kyokka, wabula ne ku bwakabaka obukiikirirwa ekibuga mu 538.

330 okutuuka ku 538 kye kiseera kya nnabbi eky’enjawulo ekinnyonnyola obubonero munaana obw’okunywezebwa kw’obwa Papa. Emitendera egyo munaana gyeddamu mu kuwonyezebwa kw’olumbe olw’obutta olw’Obwa Papa ku mateeka ga Ssande agagenda okudda amangu.

Eyasooka ku mitendera munaana gyali okuweebwa kw’ekibuga Rooma eri obuyinza bwa papa, era omutendera ogw’omunaana gwali okuweebwa kw’ekibuga ng’entebe y’obwakabaka obw’okutaano obw’obunnabbi bwa Bayibuli. Kino kitegeeza 538 ng’entebe, era ng’“omutendera ogw’omunaana, gwe gwa mitendera omusanvu egyasooka.” Omutendera ogusooka gwali okuweebwa kw’entebe era omutendera ogw’omunaana gwali okuweebwa kw’entebe; bwe kityo, omutendera ogusooka mu 330 gwe alfa era 538 gwe omega. Entebe bbiri, amahembe asatu okuggyibwawo, ekyo ekya buli lunaku okuggyibwawo, okukyuka kwa Klovaasi n’ekiragiro kya Yusitiniyaani byenkana mitendera munaana gyonna egiraga entambula y’obugole, era ku nkomerero obufumbo.

Mu mwaka gwa 1798, Bufaransa, amaani aga gaali gakiikiridde bakabaka kkumi ab’e Bulaaya, era agaateeka obwapapa ku ntebe mu 538, bwaggya obwapapa ku ntebe eyo yennyini. Obufumbo bw’endagaano obwa alufa obukiikiriddwa mu byafaayo okuva mu 538 okutuuka mu 1798, bukiikirira obufumbo bw’endagaano obwa omega obw’amaanyi ga papal n’abakabaka kkumi ab’omu Okubikkulirwa essuula kkumi na musanvu. Olugendo lw’obufumbo okuva mu 496 okutuuka mu 538 lukiikirira emitendera munaana egyesengekera ku ba pulezidenti munaana abasembayo aba Amerika. Clovis ne Bufaransa bibeera bubonero bwa bakabaka kkumi ab’e Bulaaya. Bakiikirira Amerika ey’oluvannyuma eneefuuka kabaka asinga obukulu ku bakabaka kkumi ab’omu Okubikkulirwa essuula kkumi na musanvu mu mateeka ga Ssande agali kumpi okujja.

Amagezi g’endagaano ez’okufumbiriganwa etaano ezaasooka eziri mu Danyeri kkumi na emu zikwatagana n’endagaano ey’omukaaga era ey’enkomerero ey’okufumbiriganwa ey’ennaku ez’oluvannyuma. Amagezi agasooka n’ag’enkomerero ag’endagaano ez’obukiikakkono n’obukiikaddyo galaga omugole okuva obukiikaddyo nga ye asooka, ate ey’enkomerero ye mugole ava obukiikakkono. Mu ndagaano ez’okufumbiriganwa ez’e Rooma ey’abapagaani, omugole asooka okuva ebuvanjuba yaweebwayo eri obugwanjuba, era enkomerero ya 313 yali mugole okuva obugwanjuba. Emifumbo egyo ena gikwataganyizibwa wamu mu nnabbiya olw’a Kleopatra eyasooka ne Kleopatra ow’enkomerero. Endagaano ey’akabonero ey’okufumbiriganwa eya Rooma eya paapa yalaga omugole omusajja nga ye kabaka asinga obukulu mu kibiina eky’obunnabbi eky’bakabaka ekkumi nga yeegatta n’omugole we — omukazi omumyufu ogw’envumbo ow’e Rooma. Okuggattululwa kwatuukirizibwa kabaka oyo asinga obukulu ow’omu bakabaka ekkumi mu 1798.

Amakago ag’endagaano aga mu mwaka gwa 313 gategeeza amakago ag’enkomerero aga maanyi ga obwapapa ge galina n’Amerika—kabaka asinga obukulu mu bakabaka ekkumi ab’omu Okubikkulirwa essuula kkumi na musanvu; obuyinza obulina amayembe abiri, obulabikira mu kifaananyi ky’obuyinza obulina amayembe abiri obwa Bufalansa. Ebyafaayo ebyatandika ne Clovis mu 496 ne bisuubira okutuuka ku kiragiro kya Justinian mu 533 n’okutuuza obwapapa ku ntebe mu 538, bitegeeza ebyafaayo okuva mu 1989 okutuuka ku mateeka ga Ssande.

Tujja kweyongera ku bintu bino mu kiwandiiko ekiddako.