Ebyafaayo Ebyekusifu eby’Olunyiriri olw’Amakumi Ana - Ennamba Amakumi Asatu mu Nnya

Mu 1838, Josiah Litch yayanjula obubaka bw’Obusiraamu nga bwe bulagibwa mu lunyiriri olw’ekkumi, ng’abukwataganya n’ekiseera ekyalagibwa mu lunyiriri olw’ekkumi n’ettaano. Mu kiseera ekyo, waaliwo ebitundu by’obunnabbi ebyali bikusike eri Litch. We lwatuukira nga 1 Agusito 1840, Litch yali amaze okufulumya ennyanjula esingako obujjuvu, ng’asinziira ku ebyo ebyali bimubikkuliddwa oluvannyuma lwa 1838 okuva mu bubaka bwa “emyezi etaano.” Mu 1838, ekitundu ky’obubaka bwa “emyezi etaano” obuli mu Okubikkulirwa essuula ey’omwenda kyali kikusike eri Litch. Ekitundu ky’obunnabbi obw’emyezi etaano ekyali kikusike kyaggyibwako envumbo ne kibikkulirwa Litch ng’omwaka gwa 1840 tegunnatuuka, era okuggyibwako envumbo okwo kwavaamu okweyoleka kw’amaanyi ga Katonda okuva mu 1840 okutuuka mu 1844.

Emyezi etaano egy’omu lunyiriri olw’okutaano gyali gikwekeddwa okutuusa mu 2026. Erisabesi bwe yava mu kwekweka kwe okw’emyezi etaano, Malyamu ne yeegatta naye. Malyamu akwataganya emyezi etaano egy’okwekweka n’olugero lw’abawala kkumi abatamanyi musajja, kubanga Malyamu, okwawukana ku Erisabesi, yali muwala atamanyi musajja ng’ali lubuto, ate Erisabesi yali mukazi ali lubuto eyali asusse emyaka egy’okuzaala abaana. Okuzaalibwa kwombi kwali kwa kyamagero, buli kumu mu ngeri yaakwo, naye Malyamu yali muwala atamanyi musajja. Bannabbi bonna boogera ku nkomerero y’ensi, era abawala abatamanyi musajja ab’omu nnaku ez’enkomerero Malyamu b’akiikirira be bawala abatamanyi musajja abataano ab’amagezi abakola ekisinde kya Firaderufiya ekya malayika ow’okusatu, ababalibwa okuba emitwalo kkumi n’ena n’enkumi nnya. Erisabesi ne Malyamu basisinkana mu mwezi ogw’omukaaga, oluvannyuma lw’emyezi etaano egy’okwekweka kwa Erisabesi. Emyezi etaano egy’omu lunyiriri olw’okutaano gyali gikwekeddwa okutuusa mu 2026.

Yokaana bwe yazaalibwa, Malyamu n’addayo e Nazaaleesi, ne Zaakaliya n’aba nga takyali kasiru. Malyamu yali wamu ne Erisabeesi okutuusa oluggi lwe lwaggalwa mu kiseera ky’etteeka lya Ssande, obunnabbi lwe bwogera. Zaakaliya ke kabonero k’oku kkubo ak’alufa akafuulibwa kasiru, era ke kabonero k’oku kkubo ak’omega akayogera mutabani we bw’azaalibwa. Zaakaliya ali ku ntandikwa ne ku nkomerero, ng’akiikirira malayika asooka ne malayika ow’okusatu bombi. Erisabeesi bwe bubaka bwa malayika ow’okubiri, ate Malyamu bwe bubaka bw’okukaaba okw’omu ttumbi obwegatta ku Erisabeesi ku nkomerero y’emyezi etaano egy’okwekweka.

Ab’omu maka ga Nuuwa abaali omunaana baakwekebwa mu lyato okumala emyezi etaano, oluvannyuma eryato ne liwummulira ku lusozi Alalati. Okuleekaana okw’omu ttumbi kwegatta ku malayika owookubiri e Exeter ne kweyongera okutuusa oluggi lwe lwaggalwa nga 22 Okitobba, 1844, mu kutuukirizibwa kw’olugero lw’abawala embeerera ekkumi. Maliyamu yeegatta ku Erizabeesi e Exeter n’asigala naye okutuusa Yokaana lwe yazaalibwa.

Obubaka Litch bwe yakwekebwa mu 1838 bwali obubaka bwa “myezi etaano.” Okukwekebwa kw’emyezi etaano kukiikirirwa abantu omunaana abaali mu lyato; kwe kwekweka kwa Elisabeth mu myezi etaano egyasooka egy’olubuto lwe. Mukama ye yali abisse emyezi etaano n’omukono Gwe mu 1838, okutuusa lwe yaggyawo omukono Gwe ku myezi etaano, n’asobozesa Litch okufulumya mu buwandiike olunaku lw’okutuukirira kwabwo ng’ebulayo ennaku kkumi. Obubaka bw’emyezi etaano bwe buggibwako envumbo mu nnaku ez’enkomerero, nga bwe buli kaakano bwanjulwa, oba otuuse ku nnaku omukaaga ez’olukuŋŋaana olw’okusisira e Exeter, okuva nga 12 okutuuka nga 17 Agusito, 1844, ezaaddirirwa ennaku nkaaga mu mukaaga okutuuka ku luggi oluggale olwa nga 22 Okitobba, 1844. Zaali ennaku nsanvu mu bbiri, naye bwe ziteekebwa ku lunyiriri lw’obunnabbi, oluvannyuma ebimenyetso eby’oku kkubo ne byawulibwa, kisoboka okulaba nti akabonero k’okuzingiza akaakiikirirwa olukuŋŋaana olw’okusisira e Exeter kaali ennaku mukaaga ezaaddirirwa ennaku nkaaga mu mukaaga okutuusa ku luggi oluggale. Mu bunnabbi, ekiseera ekyo kikiikirirwa nga 6 6 6.

Ebyafaayo by’okuzingizibwa, ebikiikirirwa ekiseera okuva e Exeter okutuuka ku nga 22 Okitobba, bikiikirirwa Lameka ow’omulembe ogw’omukaaga mu lunyiriri lwa Kayini. Omulyango guggalwawo amangu ddala ng’obunnabbi obw’emyezi etaano bumaze okuggyibwako envumbo. Guggalwawo mpolampola, naye mu Bwadiventi okuggala kuno kwatandika ku 9/11, era kukoma ku kuzingizibwa. Okuzingizibwa bwe kutuuka, oliyolesa empisa za Lameka ow’omu lunyiriri lwa Kayini oba eza Lameka ow’omu lunyiriri lwa Seezi. Omuwendo gw’ebyafaayo ebyo ku Lameka ow’omu lunyiriri lwa Kayini gwe 6 6 6, ate omuwendo gwa Lameka ow’omu lunyiriri lwa Seezi n’ekkanisa empanguzi gwe 7 7 7.

Okweyoleka kw’empisa zombi ezikiikirirwa ba Lameka ababiri ne nnamba 666 oba 777 kutandika n’ebintu ebibaawo ebireetera abantu okussaayo omwoyo ku Bwadiventi, nga ekibuuzo bwe kisitukawo nti lwaki Abadiventi baasirika ku kulabula okw’emipiira gy’omuliro egy’e Nashville. Okukaayana okweyongera amaanyi kufuuka okwolesa okulabika n’amaaso nga oluggi olw’etteeka ly’Olusande erinaatera okujja terunnaggalwa, nga bwe kyalagibwa mu kifaananyi ky’ensolo ezaali zirinnya ku lutindo olwambuka okuyingira mu lyato. Okulabula okweyongera amaanyi era okulabika n’amaaso nakwo kwalagibwa mu kifaananyi ky’ebyo Eriya bye yayitamu ku Lusozi Kalumeeri ne mu ky’ekisinde ky’abagoberezi ba Miller eky’omwaka 1844.

Ensengeka y’obunnabbi ey’okuzingiza ekibuga okukoma ku kuzikirizibwa kw’ekibuga ekiikirira ebbanga ly’ekiseera eritandika n’akabonero ne likoma n’akabonero. Ekiikirira ebbanga ly’ekiseera n’akaseera akagere. Ebbanga ery’okutondebwawo kw’ekifaananyi likiikirirwa mu ngeri ez’enjawulo. Buli nsengeka y’obunnabbi ey’ekika kino eri mu bujulizi obwaluŋŋamizibwa ekiikirira mu ngeri ey’ekifaananyi ekiseera ky’okugezesebwa eky’ekifaananyi ky’ekisolo, ekikomekkerezebwa n’akabonero k’ekisolo.

Ekiseera ekyo kikiikirira okukolebwa kw’ekifaananyi ekikolerwa ensolo era eky’ensolo; akabonero k’ensolo kateekebwa mu nkola ku buwaze ng’ekifaananyi ekibadde kikolebwa kituuse ku ddaala kwe kisobola okwogera ne kiteekawo etteeka ly’Olusande. Akabonero k’obuyinza bwa Rooma kaalagibwa mu ngeri ey’ekifaananyi okuyitira mu Nebukadduneeza, Yerusaalemi bwe kyazikirizibwa. Ka kibe Babulooni oba Rooma, ensengeka y’okuzingiza essira erissa ku kabaka ow’obukiikakkono mu nnaku ez’oluvannyuma. Okuzingiza kwa Orhan okuva mu mwaka 1333 okutuuka mu 1337 n’emyaka ena okuva nga 27 Jjulaayi, 1449 okutuuka ku kuzingizibwa kwa Constantinople mu 1453 tebikoma ku kulaga mu ngeri ey’ekifaananyi ekiseera okuva nga 11 Agusito, 1840 okutuuka nga 22 Okitobba, 1844, wabula okuzingiza kuno era kuggumiza omulimu gw’Obusiraamu ng’abaana b’empewo ey’ebuvanjuba ey’Obunnabbi bwa Bayibuli. Omulamwa gwa kabaka ow’obukiikakkono (Babulooni oba Rooma) n’empewo ey’ebuvanjuba gwe “amawulire agava ebuvanjuba n’agava ebukiikakkono” mu Danyeri 11:45.

Emyaka ena okuva nga 27 Jjulaayi 1449 okutuuka ku kuzingizibwa kwa Constantinople mu 1453 tegiraga kiseera kya myaka ena kyokka, wabula bwe gigattibwako okufa kwa John Palaiologos mu 1448, ekiseera ekyo era kikiikirirwa emyaka etaano.

Ensengeka eno erabikira mu kuzikirizibwa kwa Yerusaalemi okw’emirundi gyombi ne mu mataba ga Nuuwa. Eri mu Kuyitako okwasooka mu Misiri, lwe kyali kyetaagisa malayika omuzikiriza okulaba akabonero k’omusaayi ku luggi olwatwala Falaawo n’eggye lye mu nnyanja, okutuusa empewo ez’ebuvanjuba lwe zaayimbulwa, amazzi ne gaggalawo oluggi olw’okuyingira mu nsi ensuubize. Ensengeka eno eri mu byafaayo bya alufa eby’ekkanisa y’omu Perugamo okuva mu 313 okutuuka ku tteeka lya Ssande eryasooka mu 321, era eri mu byafaayo bya omega ebya Perugamo okuva ku kiragiro kya Justinian mu 533 okutuuka ku tteeka lya Ssande erya 538. Mu bya Perugamo, akabonero kaba kirangiriro oba kiragiro, naye byombi bitandika ekiseera ekituuka ku ntikko yaakyo n’etteeka lya Ssande.

Ensengeka ya Ezeekyeri ey’okuzingizibwa n’okuzikirizibwa kwa Yerusaalemi yali okuva mu mwaka gwa 587 nga Kristo tannazaalibwa okutuuka mu mwaka gwa 586 nga Kristo tannazaalibwa: emyaka ebiri ng’ekiseera kibalibwa mu ngeri etwaliramu entandikwa n’enkomerero, n’emyaka 1.5 ng’ekiseera kibalibwa mu ngeri etazitwaliramu. Ensengeka endala ey’okuzingiza ey’omu bunnabbi nayo ekiikirirwa emyaka ebiri mu kaweefube w’eby’entalo owa Panium, eyalimu ekirwano kya Panium mu mwaka gwa 200 nga Kristo tannazaalibwa n’okuzingizibwa kwa Sidoni mu mwaka gwa 198 nga Kristo tannazaalibwa. Okufa kwa mukyala wa Ezeekyeri kukwatagana n’okufa kwa Lameka, okufa kwa Yokaana Palaiologos n’ekirwano kya Panium.