Okutegeera obubaka obubikkulirwawo mu Kitabo ky’Okubikkulirwa kyetaagisa nnyo okutegeera ensibuko, enkulaakulana n’amakulu g’Enkyukakyuka ey’eddiini ey’Abaprotestanti. Mu byafaayo by’Enkyukakyuka eyo mulimu ennyiriri ssatu ezikulu ezikwata ku: Bayibuli; engeri entuufu ey’okusaanira okukozesebwa mu kusoma n’okwiga Bayibuli; era n’okumanya nti ababaka abaalondedwa mu mulembe ogwo be b’obubonero obulaga ekkubo mu byafaayo ebyo. Nga bwe kiba bulijjo, Setaani yagezaako okukisa Bayibuli ya King James okuyita mu kuleeta ebikoppi eby’obulimba bingi; era n’agezaako okukisa n’engeri entuufu ey’okutegeera Bayibuli okuyita mu kuleeta engeri ez’obulimba nnyingi; era n’agezaako okukisa n’ababaka abatuufu (obubonero obulaga ekkubo) abaayimusibwa mu lugendo olwo mu byafaayo ebyo.

“Naye Setaani teyali bwerere. Kati yegezezzaako kye yegezezzaako mu buli nkyukakyuka endala ey’okutereeza - okulimba n’okuzikiriza abantu nga abasiindikiriza eky’obulimba mu kifo ky’omulimu omutuufu. Nga bwe waaliwo Kristo ab’obulimba mu kyasa ekisooka eky’ekkanisa ya Kristo, bwe batyo ne wavaawo bannabbi ab’obulimba mu kyasa eky’ekkumi n’omukaaga.” Olutalo Olukulu, 186.

Mu byafaayo by'Abamillerite okuva mu 1840 okutuuka mu 1844, olugoye lw'Obupurotesitanti (olumu ku nnyanga ebbiri ku nsolo eva ku nsi, nga ye Amerika) lwatuusibwa ku Obwadiventisi bw'Abamillerite, era ne bafuuka ennyanga y'Obupurotesitanti. Mu kiseera kye kimu, amakanisa agaali gasooka okweyita ag'Obupurotesitanti gaafuuka Obupurotesitanti obwava mu mazima, oba, nga bwe baayitibwa Abamillerite, 'abaana abawala ba Loma.' Bwe Abapurotesitanti baagaana obubaka bw'omalayika asooka mu 1843, baagwa, era Abamillerite ne bayongerayo nga batikkira omugugu gw'Obupurotesitanti. Byafaayo by'Abamillerite byali entikko y'omulimu gwa Katonda mu kuleeta 'Ekkanisa ye mu ddungu' okutuuka ku kutegeera okutuukiridde kw'Ekigambo kya Katonda.

Okuggulawo okusalira omusango ogw’ennonyereza kwaleta okukemebwa kw’amateeka ga Katonda, okusingira ddala ku Ssabbiiti. Okulangirira obubaka bw’omulayika ow’okusatu kwetaaga ekkanisa eyayimirira ku mateeka ga Katonda, agaatabikibwa wansi w’ennono n’emmikolo egy’obupapa mu bbanga ery’ekizikiza. Kristo yabatwala Abaprotestanti mu byafaayo bya 1840 okutuuka ku 1844, n’abalaga okukemebwa kwa Eriya, nga William Miller yali ekyafaananwa kya Eriya; era bwe Abaprotestanti baagaana obubaka bwa Miller ne baddayo e Roma. Okukemebwa okw’obubaka bw’omulayika ow’olubereberye nga bwe kwabuulibwa Miller, kwafaananyizibwa Eriya ku Lusozi Kalumeeri.

Awo Eriya n’ajja eri abantu bonna, n’agamba nti, Munaalagaulwa okutuusa ddi wakati w’ebirowoozo bibiri? Singa Mukama ye Katonda, mumugoberere; naye singa Baali, mumugoberere. Naye abantu tebaamuddamu na kigambo na kimu. 1 Bassekabaka 18:21.

Mu 1840, bwe baalabaganibwa n’obubaka bwa Eriya, obwakiikirirwa Miller ne malaika ow’olubereberye, Abaprotestanti baalondawo Bbaali!

Okutereeza kw’Abaprotestanti kwali okuggulwawo kwa mazima ga Baibuli, okw’atandikira ku “Emmunyenye ey’Enkya,” eyasuubizibwa okuweebwa mu mulembe ogwakiragirwa ekkanisa eya Tiyatira. Okulumba okutuukiririra ku Baibuli kwatandika ebikumi by’emyaka emabega, era kulagiddwa bulungi mu The Great Controversy, naddala mu byafaayo by’Abawaldensi. Mu 1930, Benjamin Wilkerson yafulumya ekitabo, “Our Authorized Bible Vindicated.” Ekitabo kino kiwandiika obujulizi ku ntalo ezalwanyibwa ku biwandiiko ebyatukuvu ebyasooka ebyakozesebwa mu nkomerero okuvvuunula Baibuli ya King James, era ne ku byawandiiko eby’enjawulo eby’ekibulimba ebya Setaani ebyali era ne bikyawagirwa Abakatoliki, ObuProtestanti obuwuguka n’Abadiventisiti ba Laodikiya. Entalo ezo zaatandika kuddala nnyo ng’ebyafaayo by’Abawaldensi tebinnabaawo, naye Abawaldensi be kabonero akalaga ekkubo era n’ekifaananyi ky’abo abaawaayo obulamu bwabwe okutegeeza obukulu bw’ebyawandiiko eby’obutuufu, ebyavvuunulwamu ne bifuuka Baibuli ya King James ey’omwaka gwa 1611.

Okukolebwa kwa Baibuli eya King James mu 1611 kwayitamu enkola enkanankana ey’okuvvuunula eyategekebwa bulungi ennyo. Omulimu ogw’okuvvuunula n’okukubisa mu bitabo Baibuli gwatuukirizibwa mu emitendera musanvu egy’okukola. Era gwatwala emyaka musanvu okutuukiriza, ate emyaka musanvu nga gibalirirwa mu Bayibuli giba ennaku 2,520. Ekyo, mazima, kye kimu n’omuwendo gw’ennaku ez’obunnabbi mwe Yesu yakakasa endagaano n’abangi mu kutuukiriza Danieri 9. Mu makkati g’eyo wiiki entukuvu Kristo yabambibwa ku musaalaba, era mazima Kristo eyabambibwa ku musaalaba ye omutima gwa Baibuli. Emitendera egyo musanvu egyaleeta Ekigambo kya Katonda ekirongoofu gyali gino.

  1. EKISOOKA: Oluvvuunulo olw’olutandikwa olwakolebwa abantu: Abavvuunuzi nga 50 baagabanyizibwa mu komiti mukaaga, buli emu ng’evunaanyizibwa ku bitundu eby’enjawulo bya Baibuli. Bano baakola okuvvuunula okuva mu nnimi za ddyo (Olwebbulayimu, Olaramaayi, n’Olugereeki) ne bazivvuunulira mu Lungereza.

  2. EKYOKUBIRI: Okukebera kw’Akakiiko: Oluvannyuma lwa buli kakiiko okumaliriza okutaputa ekitundu, omulimu guno gwakeberwa abammemba b’akakiiko bennyini. Kino kyaleetera okussaamu ebirowoozo by’awamu n’okulongoosa ensobi.

  3. Ekyokusatu: Okukebera kwa Komiti Enkulu: Ebivvuunulwa ebyakolebwa buli komiti oluvannyuma biweereddwa eri ekibiina ekinene ky'abakugu mu masomo, ekyayitibwa Komiti Enkulu. Komiti eno erimu abakiikirizi okuva mu komiti mukaaga ez'okuvvuunula. Baakebera omulimu gwonna, nga bagerageranya era nga bakwataganya ebivvuunulwa ebyava mu komiti ez'enjawulo.

  4. EKY’OKUNA: Okukebera okw’okwongerako n’Okulongoosa: Ekiwandiiko ekirongosebwa kya Komiti Enkulu kyazzibwa eri buli komiti okweyongera okukikebera n’okukirongoosa. Omutendera guno ogw’okuddamu emirundi emirala gwayambye okukakasa nti ekivvuunulwa kyali kyenkalanye era kya butuufu.

  5. Ekyokutaano: Okwekenneenya okw'enkomerero n'okukkirizibwa: Nga buli kimu ku makakiiko gamalirizza ebitereeza byagwo, ekiwandiiko ekisembayo kyatwalibwa eri Akakiiko Enkulu okwekenneenya okw'enkomerero n'okukkirizibwa.

  6. Eky’omukaaga: Okukkiriza kwa Kabaka n’Okufulumya: Oluvannyuma, ekiwandiko ekitaputiddwa ekyakkirizibwa ne kiwanjulirwa eri Kabaka James I ku lw’okukkiriza kwe.

  7. EKY'OMUSANVU: Bwe yamala okuwa olukusa lwe olw'obwakabaka, envunulo eyo yafulumizibwa mu 1611 ng'Enkyusa ya Kabaka James (Enkyusa Eyakkirizibwa) eya Baibuli.

Ebigambo bya Mukama biri bulongoofu; nga effeeza eyagezebwa mu kalina ak'ettaka, eyatengerezebwa emirundi musanvu. Ai Mukama, onabikuuma; onabikuuma okuva mu mulembe guno emirembe gyonna. Zabbuli 12:6, 7.

Mu lutalo lwa Sitaani olw’okulwanyisa Ekigambo kya Katonda, n’obubonero obulaga ekkubo obuyimiririrwa ababaka ab’enjawulo b’ebyafaayo ebyo ebyali birambuluka, awamu n’enkola entuufu ey’okozesebwa mu “kugabanya bulungi” Ekigambo kye, Bayibuli ya King James ey’omwaka 1611 kye kabonero akalaga ekkubo akaalambulwiddwa mu ngeri ey’enjawulo mu Zabbuli ekkumi n’ebiri. Tewalimu ku Bayibuli z’obulimba ez’enjawulo ezakolebwa okuyita mu biwandiiko bya Katolika ebyonoonese ezituukana n’ebipimo bya Zabbuli ekkumi n’ebiri. Omutendera gw’okutukuza ogw’emirundi musanvu, n’ebbanga ly’ennaku 2,520, biraga nti Bayibuli ya King James ye “bigambo ebitukuvu” bya Katonda. Katonda asuubiza okukuuma Bayibuli ya King James ng’Ekigambo kye ekirongoofu emirembe gyonna, era n’asuubiza okuwanirira enkola ya “historicism” eyakozesebwa abaddabiriza b’Abaprotestanti, omwali ne William Miller.

Mu kyasa eky’ekkumi n’enna, John Wycliffe, amanyiddwa mu kitabo The Great Controversy nga “ennyenye ey’okumakya ey’Enkyukakyuka,” yakozesebwa Katonda okuvvuunula Bayibuli mu lulimi olutegerekeka n’omuntu wabulijjo. Ye omubaka asimbawo akabonero akalaga entandikwa y’Enkyukakyuka y’Abaprotesitanti.

Enkyukakyuka ennene Wycliffe gye yatandikawo, eyali egenderera okununula omutima ogwekenneenya n’amagezi, era okuteekula amawanga ag’amaze ebbanga ddene gasibiddwa ku ekigaali ky’obuwanguzi kya Roma, yalina ensulo yaayo mu Bayibuli. Wano mwe mwali ensulo y’omugga gw’emikisa, ogufaanana amazzi g’obulamu, oguyise mu myaka gyonna okuva mu kyasa eky’ekkumi n’enna. Wycliffe yakkiriza Ebyawandiikibwa Ebitukuvu mu kukkiriza okutaliimu kubuusabuusa, ng’okubikkulirwa okwakwatibwa Omwoyo okw’okwagala kwa Katonda, era nga omulamwa ogukwana ogw’okukkiriza n’enkola. Yali ayigiriziddwa okulaba Ekkanisa ya Roma ng’obuyinza obwa Katonda obutakolebwa nsobi, era okukkiriza n’okussaamu ekitiibwa nga tebibuuzibwa enjigiriza n’empisa ezimaze emyaka lukumi nga zisimbiddwa; naye yava ku byonna ebyo n’awulira Ekigambo Ekitukuvu kya Katonda. Buno bwe bwali obuyinza bwe yasaba abantu okukkiriza. Mu kifo ky’Ekkanisa okwogera okuyita mu Papa, yalangira nti obuyinza obw’amazima obwokka buba ddooboozi lya Katonda eryogera okuyita mu Kigambo kye. Era teyagamba bwokka nti Bayibuli ye kubikkulirwa okutuukiridde kw’okwagala kwa Katonda, naye nti Omwoyo Omutukuvu ye mwannyonnyozi waayo yekka, era nti buli muntu, ng’asoma era ng’agezesesa enjigiriza zaayo, ye y’ateekwa okwemanya obuvunaanyizibwa bwe. Bwe batyo n’akyusa ebirowoozo by’abantu okuva ku Papa n’Ekkanisa ya Roma ne abituusa ku Kigambo kya Katonda.

Wycliffe yali omu ku banene ennyo mu Batereeza. Mu bugazi bw’amagezi, mu bulambulukufu bw’ebirowoozo, mu buggumu obw’okunywerera ku mazima, era n’obuvumu obw’okulwanirira amazima, waliwo batono nnyo abaamugoberera abaamutuukako mu bintu ebyo. Obutukuvu bw’obulamu, obunyiikivu obutagwamu mu kusoma ne mu mulimu, obwesimbu obutayonooneka, n’okwagala okwa Kristo n’obwesigwa mu buweereza bwe, bye byamumanyisa nga omubereberye mu Batereeza. Era kino newankubadde ekizikiza ky’amagezi n’okuzikirira kw’empisa ebyali bifuga mu mulembe mwe yavaamu.

Embeera y’empisa za Wycliffe bwe bujulizi ku buyinza obuyigiriza era obukyusa obuli mu Byawandiikibwa Ebitukuvu. Baibuli ye yamufuula kye yali. Okufuba okutegeera amazima amanene ag’okubikkulirwa kuzza obuggya n’amaanyi mu busobozi bwonna. Kigaziya amagezi, kikaza okutegeera, era kimatiza okusalawo. Okusoma Baibuli kugulumiza ebirowoozo byonna, ebw’awulira bwonna, n’ebyegomba byonna mu ngeri nga tewali kusoma kulala kuyinza kukola. Kuwa okunywera mu kigendererwa, obugumiikiriza, obuvumu, n’obumalirivu; kukungulula empisa era kutukuza omwoyo. Okusoma Ebyawandiikibwa mu ngeri ey’amaanyi era ey’okutya Katonda, okuleeta amagezi g’oyizi mu kukwatagana okutereere n’amagezi agataliiko nsalo, kwandireetedde ensi abantu ab’amagezi ag’amaanyi era agakolera ennyo, era ab’emisingi egy’ekitiibwa ennyo, okusinga byonna ebyavudde mu kuyigiriza okusinga obukugu okuleetebwa eby’amagezi g’abantu. “Okunnyingira kw’ebigambo byo,” bw’agamba omuwandiisi wa Zabuli, “kuwa omusana; kuwa okutegeera.” Zabuli 119:130. Olutalo Olukulu, 93, 94.

Oluvannyuma lw’obujulizi obukwata ku John Wycliffe mu Empaka Ennene, Sista White awadde olukalala lw’abalongoosa abeesigwa (obubonero), olutuuka ku mulongoosi John Knox. Era alaga ekibuuzo ekikulu Maliya Omugabekazi wa Sikotilandi kye yabuuza John Knox.

John Knox yali avudde ku nnono n’ebyama eby’ekkanisa, okulya ku mazima g’Ekigambo kya Katonda; era okuyigiriza kwa Wishart kwakakasa obumalirivu bwe obw’okuleka okwegatta n’ekkanisa eya Ruumi, n’ayegatta ku abalongoosa eddiini abaatulugunyizibwa. . . .

Bwe yatuusibwa okulabagana n’amaaso ne nnamukazi w’e Scotland, mu maaso ge obuggumivu bw’abakulembeze bangi b’Abaprotestanti bwali bukendeereddeko, John Knox n’awa obujulizi obutanyegenyega ku mazima. Teyasendasendwanga; teyatinyanga okutisatiisibwa. Nnamukazi yamuvunaana obujeemu mu by’eddiini. N’agamba nti yali ayigiriza abantu okukkiriza eddiini eyagaanibwa Gavumenti, era mu ngeri eyo n’amenya ekiragiro kya Katonda ekiragira abafugibwa okugondera abafuga baabwe. Knox n’addamu mu bugumu nti:- ‘Olw’okuba eddiini entuufu tefuna wadde ensibuko yaayo newankubadde obuyinza bwayo okuva mu bafuga, wabula okuva eri Katonda ataggwaawo yekka, naye n’abafugibwa tebasisiddwa kuteekateeka eddiini yaabwe ng’ekwatagana n’eby’ayagala abafuga baabwe. Kubanga emirundi mingi, mu bantu bonna, abafuga bebasinga obutamanya eddiini ya Katonda entuufu. Singa ensigo yonna eya Abraham yandibadde mu ddiini ya Falaawo, gwe baali bafugibwa okumala ebbanga ddene, nkusaba, nnyabo, eddiini ki yandibaddewo mu nsi? Era singa bonna mu nnaku z’abatume baali mu ddiini ya bakabaka b’e Ruumi, nkusaba, nnyabo, eddiini ki yandibaddewo kaakano ku nsi? ... Kale, nnyabo, osobola okulaba nti abafugibwa tebasisiddwa ku ddiini y’abafuga baabwe, newankubadde nga balagirwa okubassaamu ekitiibwa.’

"Maliyamu yagamba nti, 'Ggwe onnyonyola Ebyawandiikibwa mu ngeri emu, ate bo [abayigiriza ab'e Roma] babinyonyola mu ngeri endala; ndikkiriza ani, era ani ajja kuba omulamuzi?'"

"Mumukkirize Katonda, ayogera mu lwatu mu Kigambo kye," omunnongoosereza w’eddiini n’addamu; "era temukkiriza kyonna nga kisukkiridde ku kye Ekigambo kibayigiriza; temukkiriza kimu newaakubadde ekirala. Ekigambo kya Katonda kyennyini kirambulukufu, era ssinga mu kifo kyonna wabaawo obutalambulukuka, Omwoyo Omutukuvu, atawakanya ye kennyini, annyonnyola ekyo mu bifo ebirala n’obulambulukufu obusinga, nga bwe kityo tewasigala kubuusabuusa wabula eri abo bokka abakaka mu butamanyi." Bwe bityo by’eby’amazima omunnongoosereza w’eddiini atatya bye yayogerera mu matu g’obwakabaka, nga obulamu bwe buli mu kabi. N’obuvumu obutatyemuka bwe bumu n’ayimirira ku kigendererwa kye, ng’asaba era ng’alwana entalo za Mukama, okutuusa Scotland lwe yafunira eddembe okuva mu by’obuppaapa. The Great Controversy, 250, 251.

Okuteeseganya wakati w’omukulembeze w’Enkyukakyuka ne Nnabagereka kivumbula ensonga eya ssatu mu byafaayo by’Enkyukakyuka, ey’olaga okugezako kwa Ssetaani okukoppa mu bukyamu Baibuli, abalwanirira Enkyukakyuka, n’enkola ey’okuyiga Ebyawandiikibwa. Okuddamu kwa John eri Nnabagereka kwali nti enkola entuufu ye “historicism,” esinziira ku ngeri Omwoyo Omutukuvu gy’anyonnyola olunyiriri olumu lw’ebyafaayo eby’obunnabbi ng’akozesa olunyiriri olulala lw’ebyafaayo eby’obunnabbi.

Ekitangaala kyali kibikkuliddwa mu kizikiza. Wycliffe n’aba refooma abaasooka okutuukira ddala mu byafaayo by’Abamillerite baakozesa enkola y’okuyiga Bayibuli eyayitibwa "historicism." Ebyafaayo by’enkola ey’ebyawandiikibwa Ebitukuvu mu kuyiga Bayibuli bisinga okuyisibwa mu bbali, naye bikulu nnyo okutegeerwa singa omuntu ayagala ddala okulaba obukulu bw’amateeka ag’okutaputa obunnabbi agakkirizibwa era ne gaggobererwa Miller, era oluvannyuma Future for America.

Waliwo amakanisa abiri bokka Sister White g’alambulula ng’ekibiina ky’abantu ba Katonda abaalondebwa. Gano ge Isirayiri eya kale n’Ekkanisa ya Abadiventisti Ab’Olunaku Olw’omusanvu.

"Ensonga lwaki tuyitibwa abantu ba Katonda zisaanidde okuddamu n'okuddamu. Ekyamateeka Ekyokubiri 4:1-13" Manuscript Releases, ekitundu 8, 426.

Ekkanisa y’abatume, n’ekkanisa eyali mu ddungu mu mirembe egy’ekizikiza kya Papa, teziyitibwanga abantu ba Katonda abaatuumibwa erinnya, kubanga ekigambo kino (ekitegeeza okutuumibwa erinnya) kiyimirira ekkanisa eweereddwa obuvunaanyizibwa okubeera abakwasibwa okukuuma n’okuterekera amateeka ga Katonda, era mu Adiventisimu baali balina okubeera abakwasibwa okukuuma n’okuterekera amazima ag’eby’obunnabbi aga Katonda.

Katonda ayise Ekkanisa ye mu nnaku zino, nga bwe yayita Isirayiri ey’edda, okuyimirira ng’ekitangaala mu nsi. Ng’akozesezza ekisala eky’amaanyi eky’amazima—obubaka bw’omumalayika w’olubereberye, ow’okubiri n’ow’okusatu—abayawudde okuva mu makanisa ne mu nsi, okubaleetera okusemberera awatukuvu gy’ali. Abafuuse abakuumi b’amateeka ge era abateekako obuvunaanyizibwa bw’amazima amanene g’obunnabbi ag’ekiseera kino. Ng’ebyawandiikibwa ebitukuvu ebiweebwa Isirayiri ey’edda, bino bye buvunaanyizibwa obutukuvu obyetaaga okutegeezebwa eri ensi. Abamalayika abasatu ab’Okubikkulirwa 14 bayimiririra abantu abakkiriza omusana gw’obubaka bwa Katonda era ne bagenda ng’ababaka be okulangirira okulabula mu bwanvu ne mu bugazi bw’ensi. Obujulirwa, Voliyumu 5, 455.

William Miller yakiikirira omubaka omulonde okuggulawo amazima ga Katonda ag’obunnabbi, era bwe by’amazima ebyo byakulembera abantu ku luggi oluggule olw’Ekifo Ekitukuvu Ennyo mu 1844, Katonda n’aggulawo etteeka lya Katonda. Wycliffe ye kabonero akalaga ekkubo mu kuggulawo Baibuli era n’okuzalawo entandikwa y’Enkyukakyuka ey’Abaprotestanti, naye era ye kabonero akalaga ekkubo ku mulimu gwa Katonda ogw’okunyweza “amazima amanene ag’obunnabbi.” John Wycliffe yali enyenye y’oku makya eyategeerekebwa mu byafaayo by’obufuzi bw’obwakapita obw’emyaka 1,260. Omulimu gwe gwatandika mu kyasa kya kkumi n’enna, ne mu kyasa kya kkumi n’omusanvu akabonero akalala ku lulunyiriri olwo lw’obunnabbi kaali okufulumya Baibuli ya King James mu 1611. Ku lulunyiriri olwo oluvannyuma tutuuka ku kabonero akalaga ekkubo aka mateeka ga Miller ag’okunnyonnyola obunnabbi. Miller ye kabonero akalaga ekkubo ku lulunyiriri olwo lw’amazima, era n’amateeka ge gali kabonero. Amateeka ge gajuliza ku kabonero akalaga ekkubo ku nkomerero y’obwadiventisiti, akyeyoleka mu kufulumya “Prophetic Keys.”

Bwe tutategeera nti amateeka ga Miller gaali akabonero ku kkubo mu linyiriri ly’ebyafaayo eby’obunnabbi, nga galaga omulimu ogw’okukuuma n’okutereka ebiwandiiko bya Baibuli ebyasooka era eby’obutuufu, era n’omulimu ogw’okuggulawo okutegeera okutuufu kwa Baibuli, ekyali kyetaagisa nti abakulembeze b’Enkyukakyuka mu ddiini bakulembeddwamu bategeere era bakozese enkola entukuvu ey’okuyiga eyitibwa “historicism,” tuba nga tetulina bumanyirivu obwetaagisa okumanya amazima ag’obunnabbi agakwata ku mulimu ogw’okuleeta n’okukuuma ekitangaala ky’omumalayika ow’okusatu mu nkomerero y’Adiventisimu. Noolwekyo, ky’ekikulu okwekenneenya mu bufunze linyiriri eryo ly’ebyafaayo.

Ekitegeeza ekituufu kyokka eky’ekigambo "Protestant" kwe kuwakanya e Roma. Bw’ekkanisa ekoma okuwakanya e Roma, tekyaba Purotesitanti, era olwo efuuka muwala wa Roma, nga bwe baakola Abapurotesitanti abaagaana obubaka bw’omumalayika ow’olubereberye. Okutegeera okusinga obukulu okwaafuuka "motto" w’Abapurotesitanti abaava mu Kkanisa ya Katolika kwali "Baibuli yokka, era Baibuli yokka." Naye ebyafaayo bikakasa nti Baibuli yetaaga okugabanyibwa mu butuufu.

Fuba nnyo okweyanjula eri Katonda ng’omukozi atalina ky’anaaswala, akozesa mu butuufu ekigambo eky’amazima. Naye weewale ebigambo ebitali bitukuvu n’okuwaayiriza okutaliiko kye kumalira; kubanga byongera obutali butuukirivu. 2 Timoseewo 2:15, 16.

Enkola y'okuyiga Baibuli gye Abaprotestanti baakulemberwa okugikozesa mu kaweefube waabwe ow'okugaba ddala Ekigambo ky'amazima ye "historicism." Eyo enkola ye Sitaani gye yalondawo okulumba mu ngeri ey'enjawulo ey'obuzito, era n'agilumba ddala.

Tulina ffe bennyini okumanya: Obukristaayo bwe ki, amazima kye kiri, okukkiriza kwe twafuna kwe ki, n’amateeka ga Bayibuli—amateeka ge twawereddwa okuva eri obuyinza obw’oku ntikko. Ebyawandiiko bya 1888, 403.

Okuggyamu amaanyi enkola y’okutaputa Bayibuli eyaakozesebwanga Abazzaabula okutuusa ne ku William Miller kyategeerekebwa bulambulukufu nti kyatandikira mu kyasa eky’ekkumi n’ettaano, nga kivudde ku musomi w’ekibiina ky’Abajesuiti ayitibwa Francisco Ribera (1537-1591), awereddwa ekitiibwa olw’okusaasaanya ennyonnyola ey’omu maaso. Yawandiika okunnyonnyola ku Kitabo ky’Okubikkulirwa okwateekawo ennyonnyola ey’omu maaso ku bubaka bw’obunnabbi, nga abuggya ku musingi gw’ebyafaayo. Ribera yatondeka eno enkola n’ekigendererwa eky’okuwakanya amazima agagava bulijjo mu nkola ey’okutaputa obunnabbi mu musingi gw’ebyafaayo. Amazima ago gaali nti Papa w’e Roma ye Anti-Kristo gwe by’obunnabbi bya Bayibuli byogerako.

Mu byasa eby’ekkumi n’omusanvu n’eby’ekkumi n’omunaana kijjulikana mu byawandiikibwa nti Abaprotestanti baamanyi nti enkola ey’obulimba eya Ribera yali ya Setaani era eteesigika. Abaprotestanti b’omu mulembe ogwo baawandiika ebitabo n’ebiwandiiko ebipapula okuwakanya “okwogeravogera okutali kwatukuvu era okutaliiko mugaso” kw’omusomi Omujeswiti. Naye mu 1909, embalaasi eya Troyani, Bayibuli ya Scofield Reference, yavaayo, era eby’okulambika ebyateekebwa mu biwandiiko eby’awansi w’omuko bya Bayibuli byaasimbibwa ku njigiriza za Ribera n’Omujeswiti omulala ayitibwa Manuel Lacunza (1731–1801). Lacunza yawandiika ng’akozesa erinnya erya kalamu Juan Josafat Ben-Ezra, era n’ateekawo ekitabo ekitiddwa “Okujja kwa Masiya mu Kitiibwa n’Obukulu.” Nga bwe kyali ne Ribera eyamukulembera, ekitabo ekyo kyali okulumba okutereevu ku kutuukirizibwa kw’obunnabbi obuli mu kitabo ky’Okubikkulirwa.

Sitaani yategeera nti obubaka bwe yali yeetaaga okuteekamu obuzibu n’okubuusabuusa bwabadde obubaka olw’okulabula olw’enkomerero obuva mu Kitabo ky’Okubikkulirwa. Okuyungaamu ebigambo eby’obutali butukuvu n’ebitalina mugaso eby’abasaserdooti babiri b’Abajeswiti mu by’okukwatirako ebiri mu Bayibuli ya Scofield kyamuwa Sitaani omukisa okukulembera Abaprotestanti abajeemye okukkiriza enkola z’Abajeswiti, n’abazibira amaaso ku mazima. Sitaani yakituukiriza bwe yaleeta enkola z’obunnabbi ez’enjawulo z’Abakatoliki ezaggyaawo obusobozeso obw’okumanya bulungi ani gwe Antikulisito ogw’obunnabbi bwa Bayibuli. Tekyali kizibu nnyo eri Sitaani, kubanga Abaprotestanti baali dda baddayo mu Ekkanisa y’e Roma olw’okugaana obubaka bwa Miller mu mwaka gwa 1843.

Waliwo ebitabo n’ebiwandiiko bingi ebyafulumizibwa mu myaka egiyise ebiraga obulumbaganyi bwa Sitaani ku Baibuli, obwatandika mu myaka kikumi egyasooka oluvannyuma lwa Kristo okubambibwa ku musalaba. Obulumbaganyi obwo bwatuuka we bayingiza ebuwandiike by’emikono eby’obulimba okusobozesa okukola Baibuli ez’obulimba. Era Sitaani yalumba n’Abatereezi abaayimusibwa okunyweza Ekigambo kya Katonda nga bakyalamu, era n’oluvannyuma lw’okufa kw’Abatereezi abo.

Tekerezako engeri abannabyafaayo n’abasomi b’eddiini Abadiventista Ab’olunaku Olw’omusanvu ab’amulembe guno bwe bakwatamu ensonga ewerekeye William Miller. Kiri ng’oba nti baamumbulula amagumba ge ne bagasuula mu Mugga Misisipi.

William Miller yali ayongobya obwakabaka bwa Sitaani, era omulabe omukulu n’anoonya si kukoma ku kusazaamu emivuddee gy’obubaka, naye n’okuzikiriza omubaka ye yennyini. Nga Omukulu Miller bwe yateekangako mu nkola amazima ga Byawandiikibwa mu mitima gy’abo abaamuwulira, ekiruyi ky’abo abeeyita Abakristaayo ne kikazibwa okumulumba, nga bwe kyali ne ku Abayudaaya, obusungu bwabwe ne bukazibwa eri Kristo n’abatume be. Abamu ku ba memba b’ekkanisa ne bakubiriza abantu ba wansi, era emirundi mingi abalabe ne bateesa okumuttira nga ava mu kifo we baakuŋŋaanira. Naye bamalayika abatukuvu baali mu kibiina, era omu ku bo, mu kifaananyi ky’omuntu, n’akwata omukono gw’omuweereza wa Mukama ono, n’amukulembera mu mirembe n’amuggya mu kibiina ekisunguwavu. Omulimu gwe gwali tegunnaba kuwedde, era Sitaani n’abaweereza be ne baalemwa okutuukiriza ebigendererwa byabwe. Spirit of Prophecy, volume 4, 219.

Laba engeri ebika ebiri ebyo bimu mu Bwadiventisiti (bannaby’eddiini n’abannabyafaayo) gye bakoze okukendeeza n’okukweka obutuufu bw’amateeka ga Miller, bye Mukyala White atutegeeza nti bijja okukozesebwa abo bonna abalangirira mu mazima obubaka bwa bamalayika abasatu.

Abo abakola omulimu ogw’okubuulira obubaka bw’omumalaika ow’okusatu banoonya Ebyawandiikibwa nga bakozesa enkola y’emu Kitaffe Miller gye yakwatanga. Mu katabo katono akayitibwa 'Views of the Prophecies and Prophetic Chronology,' Kitaffe Miller awa amateeka gano agayangu naye ag'amagezi era ag'amugaso agakwata ku kuyiga n'okunnyonnyola Bayibuli:-

[Amateeka okuva ku 1 okutuuka ku 5 agateekeddwamu mu nkoote.]

"Ekyawandiikiddwa waggulu kye kitundu ku mateeka gano; era mu kunoonyereza kwaffe ku Bayibuli, ffe ffenna tugenda okukola bulungi bwe tugondera emisingi egirambikiddwa." Review and Herald, 25 Novemba 1884.

Nga tetukozezza okwekenneenya emigga esatu egy’olunyiriri lw’ebyafaayo eby’obunnabbi egyegattibwa n’enkulakulana n’okuteekebwawo kw’Ekigambo kya Katonda, tekisoboka okulaba obukulu bw’obujulirwa obw’amaanyi obw’okuwagira William Miller ng’omubaka eyafaananyizibwa Eriya mu ngeri gy’eyayanjuliramu obubaka, era ng’a Musa mu kyasuubizo ekiraga nti Miller aliyimusibwa mu kuzuukizibwa kw’abatuukirivu, era ng’a Erisa mu kwetegefu kwe okuleka ennimiro ye n’aweereza obubaka bwa Eriya. Mukyala White ategeeza nti abasajja ab’amaanyi aba mu Bayibuli abo bonna abasatu bafaaniriza William Miller, ate nga kati ab’ensoma y’eddiini n’abannabyafaayo b’Abadiventisi ab’omu mulembe guno bamutwala ng’abadde wa "omulenzi omwavu w’ennimiro" ow’ekyasa eky’ekkumi n’omunaana.

William Tyndale yali omu ku bangi abakozi b’enkyukakyuka mu eddiini abayimusibwa mu lunyiriri luno lw’ebyafaayo eby’obunnabbi. Bwe nnyinza okukiyogera bw’enti, ‘ekigendererwa ky’omulimu’ kye yategeeza ng’awanukula abakiise ba Papa be yogerangako nabo kyali nti, "Ndikola bw’enti omulenzi avvuza epulawu amanye Ebyawandiikibwa okusinga ggwe." William Miller ye yali omulenzi omulimi, eyavvuza epulawu era n’atuukiriza obunnabbi bwa Tyndale.

Ennyanjula eno eyanguyiziddwa nnyo, nga tetuyingizizzaamu ebyafaayo byonna ebyandisobodde okuleetebwa okuwagira ebyo bye twanjudde okutuusa kati. Ka kati tutunuulire obubonero obumu bwa Alufa ne Omega, okutukomyawo ku kutunuulira Miller ng’akabonero akalaga ekkubo era nga omubaka.

Ekitabo kya Danyeri kye ntandikwa y'ekitabo ekirimu ebitabo bibiri. Enkomerero y'ekitabo ekyo ye Ekitabo ky'Okubikkulirwa. Wadde nga biri ebitabo eby'enjawulo bibiri, wamu bifuuka ekitabo kimu.

Emyaka egyayita, nnalina okunyumyagana mu lwatu n’omusomi w’eddiini amanyiddwa bulungi mu Kkanisa y’Abadiventisiti ab’Olunaku Olw’omukaaga, eyakoleranga mu Ekitongole ky’Okunonyereza ku Bayibuli ekya Olukiiko Olukulu lwe Kkanisa y’Abadiventisiti ab’Olunaku Olw’omukaaga. Omusomi w’eddiini oyo yali agezaako okutereeza bye nategeeranga ku nnyiriri mukaaga ezisembayo mu Danyeri essuula ey’ekkumin’emu, era n’entegeera yange ku ky’ekiyitibwa ‘daily’ mu kitabo kya Danyeri. Mu kunnyumya kwaffe okwamala ekiseera, kubanga kwalimu ye okuwandiika ekiwandiiko nange ne nkiddamu; n’addamu nate, nange ne ndamu, ne bigenda bityo bityo. Mu kukolagana okwo yambulira nti mu kakiiko ke yakolerangamu ku Olukiiko Olukulu, ye baamubaliranga ng’omukugu ku kitabo kya Danyeri, era nti munne gwe bakolagana naye baamubaliranga ng’omukugu w’ewo ku kitabo ky’Okubikkulirwa. Mu mpaka zaffe teyayagalanga kuteekako nsonga eziri mu kitabo ky’Okubikkulirwa, wabula yazisindikanga eri munne. Yeyagalanga okukuuma okuteesa mu kitabo kya Danyeri bokka.

Sister White ategeeza bulungi nti Danyeri n’Okubikkulirwa bikola ekitabo kimu. Ku mutendera ogwo biyimirira Baibuli, nga ye kitabo kimu ekizimbiddwa ku bitabo bibiri: Endagaano Enkadde n’Empya. Sister White era ayogerako ku kkanisa ey’Abayudaaya, ey’ekkiriza nti Endagaano Enkadde yekka ye kitabo ekimu; era ayogerako n’abo abanyooma Endagaano Enkadde kubanga bategeera oba beetegefu kutegeera Endagaano Empya yokka. Obujulirwa bwe obw’okusikirizibwa bugamba nti bw’okkiriza Empya yokka obeera ojeemye Enkadde, era ne bwe kibadde mu ngeri endala: bw’okkiriza Enkadde yokka obeera ojeemye Empya. Omusomi w’eddiini bw’agamba nti mukugu mu Danyeri naye si mu Okubikkulirwa abeera azzaamu endowooza ey’Abayudaaya ey’okukkiriza Endagaano Enkadde yokka, era tumanyi gy’eyatwala Abayudaaya. Okulonda olupande olumu ku nsonga eno, okukkiriza Enkadde n’ogaana Empya, oba okukkiriza Empya n’ogaana Enkadde, kye kimu n’okugaana obujulirwa bwonna.

Omulokozi yabuuza abayigirizwa be oba baategeera ebintu bino. Nabo ne baddamu nti, ‘Weewaawo, Mukama.’ Awo n’abagamba nti, ‘Kale buli muwandiisi eyayigiriziddwa eby’obwakabaka obw’eggulu afaanana n’omusajja nannyini nnyumba, ava mu tterekero lye ebintu ebipya n’ebikadde.’ Mu lugero luno, Yesu yateekera mu maaso g’abayigirizwa be obuvunaanyizibwa bw’abo ab’omulimu gwabwe gwe kuwa ensi omusana gwe baafunye okuva gy’ali. Endagaano Enkadde ye yali Ebyawandiikibwa byonna ebyaliwo mu kiseera ekyo; naye teyawandiikibwa eri ab’edda bokka; yagendererwa okubeera ey’emirembe gyonna era ey’abantu bonna. Yesu yali ayagala abayigiriza b’ennyigiriza ye banonyereze nnyo mu Endagaano Enkadde okuzuula omusana ogukakasa nti ye Masiya eyalagulwa mu bubaka bw’obunnabbi, era ogulaga engeri y’omulimu gwe eri ensi. Endagaano Enkadde n’Empya teziyawukana, kubanga byombi bye eby’ennyigiriza bya Kristo. Ennyigiriza y’Abayudaaya, abakkiriza Endagaano Enkadde yokka, teletwala mu bulokozi, kubanga bagaana Omulokozi, gwe obulamu bwe n’obuweereza bwe byatuukiriza amateeka n’obunnabbi. Era ennyigiriza y’abo abasuula Endagaano Enkadde nayo teletwala mu bulokozi, kubanga egaana ebyo ebirimu obujulizi obutereevu obw’a Kristo. Ababuusabusa batandika nga basaalyiriza Endagaano Enkadde, era kaddako kamu bokka okusazaamu obutuufu bw’Endagaano Empya, ne bwe kityo zombi ne zigaanyizibwa.

Abayudaaya balina obuyinza obutono ku nsi y’Abakristaayo okubalaga obukulu bw’ebiragiro, nga mw’otwaliddeko n’etteeka erya Ssabbiiti eriteekwa okugobererwa, kubanga bwe baleeta eby’obugagga eby’amazima eby’edda, basuula ku bbali ebiggya ebiri mu njigiriza za Yesu ze bwennyini. Naye ku luuyi olulala, ensonga ey’amaanyi ennyo lwaki Abakristaayo tebasobola kukosa Abayudaaya okukkiriza enjigiriza za Kristo ng’enjogera y’amagezi ga Katonda, kwe kuba nti, bwe baleeta eby’obugagga eby’ekigambo kye, babiwa ekitiibwa ekitono eby’obugagga eby’Endagaano Enkadde, ebyo bye enjigiriza ezasooka ez’Omwana wa Katonda, okuyita mu Musa. Bagaana etteeka eryayogerwa ku Lusozi Sinaayi, ne Ssabbiiti ey’ekiragiro eky’okuna, eyateekebwawo mu lusuku lwa Edene. Naye omubuulizi w’Enjiri agoberera enjigiriza za Kristo alituuka ku kutegeera okutuukiridde ku byombi Endagaano Enkadde n’Endagaano Empya, alyoke abiyimirize eri abantu mu musana gw’amazima gaabyo ng’ekimu ekitasoboka kuwulwamu—buli kimu kyesigama ku kinnaakyo era ne kimulisa ekirala. Bw’atyo, nga Yesu bwe yabalagira abayigirizwa be, bajja kuleeta okuva mu bugagga bwabwe ‘ebigya n’eby’edda.’ Spirit of Prophecy, volume 2, 255.

Amagezi agaasooka galina enkozesa endala eri Abadiventisiti ba Lawodikiya. Okwewaana nti okukkiriza Bayibuli mu bujjuvu bwayo, Endagaano Enkadde n’Empya zombi, naye n’ogaanira Omwoyo gw’Obunnabbi, kye kimu ddala ne kugwa mu mutego gw’okukkiriza obujulirwa bumwe bwokka. Abajulizi babiri be beetagibwa okuteekawo amazima; kale tekisoboka kuteekawo amazima n’omujulizi omu; era bw’abaawo ageezaako okukikola aba agaanye abajulizi bombi, aba asimbira okukkiriza kwe ku kye bayita ‘amazima agatali gamalirivu’.

Kaakano ndiddamu ekibuuzo ekyali mu kimu ku miwandiiko egyasooka egyabadde gifuluma okuva mu Julaayi 2023. Ekibuuzo kiri nti, "Ekitangaala ekipya ki ekivudde mu Obu-Adiventisimu okuva mu 1863?" Ennaddamu y’emu nti, "Tewali."

Ebitabo bya Danyeri n’Okubikkulirwa biri bumu. Ekimu kye bubaka bw’obunnabbi, ekirala kye okubikkulirwa; ekimu kitabo ekiggadde, ekirala kitabo ekigguddwa. Yokaana yawulira ebyama ebyo ebyayogerwa mu kubwatuka kw’enkuba, naye yalagirirwa obutabiwandiika. Okunnyonyola kwa Baibuli kw’Abadiventisi b’Olunaku olw’Omusanvu, Voliyumu 7, omuko 971.

N’olwekyo, ebigambo “Alufa ne Omega” biraga nti Ekitabo kya Danyeri kye kya sooka, ate Ekitabo ky’Okubikkulirwa kye kya ssembayo. Ekitabo kya Danyeri kiyimirira entandikwa, ate Ekitabo ky’Okubikkulirwa kiyimirira enkomerero y’eddiini y’Abadiventisiti.

Okubikkulirwa kye kitabo ekifunze, naye era kye kitabo ekigguddwawo. Kiwandiikamu ebintu ebyewuunyisa ebirina okubaawo mu nnaku ez’oluvannyuma z’ebyafaayo by’ensi eno. Enjigiriza ez’omu kitabo kino zikkakafu era zitegeerekeka; si bya kyama wadde ebyetobeleru. Mu kyo mukwatibwamu olunyiriri lw’obunnabbi olumu nga bwe luli mu Danyeri. Obunnabbi obumu Katonda abuddamu, okulaga nti busaanidde okutekebwako omwoyo. Mukama tadamu bintu ebitali bya makulu manene. Manuscript Releases, voliyumu 9, omuko 8.

Mu ntandikwa y’obwadiventisiti, mu misoko gennyini egifuula omusingi omukulu gw’obwadiventisiti, emisoko egyaggulwawo mu mwaka gwa 1798, Yesu yeeyanjula nga “Palmoni,” Omubaliriza Omuwuunyisa. Ku nkomerero y’obwadiventisiti, Yesu yeeyanjula nga “Alufa ne Omega,” omukugu mu nnimi ow’ekyewuunyo, Ekigambo kya Katonda. Olw’ensonga eyo, entandikwa y’obwadiventisiti n’obubaka bw’omulayika ow’okusooka byasibibwa ku biseera. Ku nkomerero y’obwadiventisiti, obubaka bw’omulayika ow’okusatu bujja kusibibwa ku Kigambo kye.

Entandikwa n’enkomerero z’Adiventisimu zibeera mu mulembe gw’ebyafaayo ogw’obwakabaka obw’omukaaga mu bunabbi bwa Bayibuli; noolwekyo ne zituukirira mu ntandikwa n’enkomerero ya United States. Ebyafaayo eby’obunnabbi eby’United States bye by’ennyanga bbiri ez’Oburepabulikaani n’Obupurotesitanti. Ku nkomerero y’ebyafaayo ebyo, ennyanga ezo ebbiri zijja kuva ku kifaananyi ky’omwana gw’endiga ne zifuuka ng’enjoka. Oburepabulikaani bujja kyuka bube demokulaasi, era Obupurotesitanti bujja kyuka bube Obupurotesitanti obujeemu. Bwe kitandika okutuuka ku nkomerero ekikopo ky’ekiseera eky’okugezesebwa eri United States, nga bwe kiri kaakano, ennyanga bbiri ez’Oburepabulikaani obujeemu n’Obupurotesitanti obujeemu zijja okutondawo ekifaananyi eky’ekisolo, bityo ne bagatta ekkanisa ne gavumenti mu nnyanga emu eyogera ng’enjoka. Naye Katonda tajja kulekerwa nga talina mujulizi, kubanga mu nkola y’okuleeta okuggwaawo kwa United States, ajja kuyimusa ennyanga entuufu ey’Obupurotesitanti okuwakanya ekifaananyi eky’ekisolo mu United States, era oluvannyuma n’ekifaananyi eky’ekisolo ekiyimirira mu maaso g’ensi yonna. Okuyimusibwa kw’ennyanga ey’Obupurotesitanti ku nkomerero ya United States kujja kutuukirizibwa mu nteekateeka y’ebyafaayo ey’ekika kye kimu nga bwe kwali mu ntandikwa ya United States, ng’ennyanga ey’Obupurotesitanti bwe yayimusibwa. Abantu ab’Endagaano ab’edda bajja kulekebwawo, ate abantu abapya be banaafuuka abantu b’Endagaano Empya. Tewali kipya wansi w’enjuba.

Bwe tukozesa obunnabbi obw’ebiseera obwategeerwa era ne bwaayolesebwa mu byafaayo bya Abamillerite okukebeza Alufa ne Omega, tusanga nti bye bimu ddala. Obunnabbi bwonna obw’ebiseera butandikira mu byafaayo ng’obunnabbi bulangirizibwa, era ebyafaayo ebyo bulijjo biba kigereranyo kya byafaayo ebibaawo ng’obunnabbi butuukirizibwa.

Ebyafaayo eby’obunnabbi bw’emyaka enkumi bbiri n’ebikumi bisatu byatandikira ku kiragiro eky’okusatu mu 457 BC era ne bimalira ku bubaka bw’omulayika ow’okusatu ku October 22, 1844. Mu kiseera ekyasembera okutuuka kw’ekiragiro eky’okusatu, naye nga tekinnatuuka, omulimu ogw’okuzimba Yeekaalu ne Yerusaalemi gwali guwedde. Mu ngeri y’emu, mu byafaayo ebyasembera okutuuka kw’omulayika ow’okusatu, amazima ag’omusingi g’ekaalu eya Millerite gaateekebwawo.

Mu 1798, obunnabbi bw’emyaka enkumi bbiri, bikumi bitaano n’amakumi abiri, obwatandika mu 723 nga Kristo tannazaalibwa nga kwatandikira ku kusaasaanyizibwa kw’ebika kkumi eby’obukiikakkono, bwatuukirira. Obunnabbi obwo bwalambika ebbanga bbiri eby’emyaka 1260, ebyalaga okunyatirwa wansi kwa yeekaalu ennyini n’Yerusaalemi ennyini nga kukolebwa Roma ey’abapagani ennyini; era ne wagoberera emyaka 1260 gya Roma ey’Abapapa egyanyatirira ekibuga eky’omwoyo n’yeekaalu ey’omwoyo. Obunnabbi bwatandika n’okuzikirira kw’obwakabaka obw’obukiikakkono n’okusaasaanyizibwa kw’abatuuze b’obwakabaka. Mu makkati g’obunnabbi, mu 538, wateekebwa akabonero akalaga okukoma kw’okunyatirira abantu ba Katonda okwakolebwa Roma ey’abapagani, obwakabaka obw’okuna mu bunnabbi bwa Baibuli, era ne kireeta okusaasaanyizibwa kw’ekkanisa ya Katonda mu ddungu ly’ebiseera eby’ekizikiza. Okukoma kw’obunnabbi obwo bw’ekiseera mu 1798 kulaga okukoma kw’obwakabaka obw’okutaano mu bunnabbi bwa Baibuli. Okusaasaanyizibwa kw’ebika kkumi eby’obukiikakkono n’ekkanisa ey’obuKristo eyaddukira mu ddungu, kukiikirira okukuŋŋaanyizibwa kw’abo abaatekerwateekebwa okufuuka eryembe ery’ObuProtestanti. Obubonero obulaga ekkubo emirundi mingi bukiikirirwa n’ebigaana byabyo, era okusaasaana kuyinza okukiikirira okukuŋŋaana, nga bw’Eriya akiikirira Yokaana Omubatiza. Mu kusisinkana kumwe okwo okw’obunnabbi, Eriya tafira, ate Yokaana Omubatiza ye afa.

Mu mwaka 677 nga Yesu tannazaalibwa, obwakabaka ob’obukiikaddyo bwa Yuda (era obumanyiddwa mu Byawandiikibwa ng’ettaka ery’ekitiibwa) bwaasaasaanyizibwa okumala emyaaka enkumi bbiri n’ebikumi bitaano n’amakumi abiri, okusaasaanyizibwa okwo ne kuggwaawo nga ku 22 Okitobba 1844. Obunnabbi obwo bwalaga okukandagirirwa wansi kw’abantu ba Katonda, abo Danyeri b’ayita ‘eggye’ mu Danyeri 8:13, 14.

Awo ne mpulira omutukuvu omu ng'ayogera, n'omutukuvu omulala n'agamba omutukuvu oyo eyayogera nti, Ekyolesebwa ekikwata ku biweebwayo eby'obudde n'obujeemu obuleeta okuzikirira kijja kumala ebbanga lya ki, okutuusa ekifo ekitukuvu n'eggye okuweebwa okunyigirizibwa wansi w'amagulu? N'angamba nti: Okutuusa ku nnaku enkumi bbiri mu bikumi bisatu; olwo ekifo ekitukuvu kinaazibwa. Danyeri 8:13, 14.

Obunnabbi bw’emyaka 2300, obwaggwaawo mu kiseera kye kimu n’obunnabbi bw’emyaka 2520 obwatandikira mu 677 BC, bwalaga okunyirira wansi kw’ekifo ekitukuvu, nga bwe kwalangirirwa mu Danyeri 8:13, 14. Obunnabbi bw’okusaasaanyizibwa kwa Yuda mu 677 BC bwakulembeddwamu okulumba okusatu okwava eri Nebukadduneeza, era obunnabbi obwo bwaggwaawo ku kutuuka kw’obubaka obw’okusatu ku October 22, 1844.

Obunnabbi bubiri obw’emyaka 2520, obuggwa mu 1798 n’omu 1844 nga buli kimu kiggwira ku mwaka gwakyo, bulaga emyaka 46 egy’okuzimba omusingi gwa Yeekalu ly’Abamillerite. Musa yamala ennaku 46 ng’afuna ebiragiro ku ngeri y’okuzimba Yeekalu, ate okuzza obuggya kwa Yeekalu lya Kerode mu biseera bya Kristo kwamala emyaka 46, ne kuggwira mu mwaka ogw’okubatizibwa kwa Kristo. Nga amaze okubaatizibwa n’agenda mu ddungu ennaku 40, era bwe yaddayo, yayonja Yeekalu omulundi ogwasooka, Abayudaaya abeenkayana ne baagala okumanya mu buyinza ki mwe yakolera ekintu ekyo.

Era embaga ya Paasika ey’Abayudaaya yali kumpi okutuuka, ne Yesu n’ayambuka e Yerusaalemi. N’asanga mu yeekaalu abo abaaguzisanga ente ennume, n’endiga, n’enjiba, era n’abakyusa ensimbi batuudde. Awo bwe yakola ekiboko ky’emiguwa emitono, n’agobamu bonna mu yeekaalu, awamu n’endiga n’ente; n’ayiwa ensimbi z’abakyusa ensimbi, n’avuunika ebimeza; n’agamba abo abaaguzisanga enjiba nti, Muggyeewo ebintu bino wano; temufuula nnyumba ya Kitange nnyumba y’obusuubuzi. Abayigirizwa be ne bajjukira nti byawandiikibwa nti, Obuggya bw’ennyumba yo bunziridde. Awo Abayudaaya ne baddamu ne bamugamba nti, Akabonero ki otulaga, nga okola ebintu bino? Yesu n’abaddamu n’abagamba nti, Mumenye yeekaalu eno, era mu nnaku ssatu ndigizimba nate. Awo Abayudaaya ne bagamba nti, Yeekaalu eno bazimbye okumala emyaka amakumi ana mu mukaaga; naawe ogiyimusa mu nnaku ssatu? Naye yayogera ku yeekaalu y’omubiri gwe. Awo bwe yazuukira mu bafu, abayigirizwa be ne bajjukira nti byeyali abagambye; ne bakkiriza Ebyawandiikibwa n’ekigambo Yesu kye yayogera. Yokaana 2:13-22.

Yeekalu ya Abamillerite yazimbibwa mu bbanga lya myaka 46 okuva mu 1798 ku nkomerero y’obunnabbi obusooka obw’emyaka 2520, era ne kuggwaawo oluvannyuma lw’emyaka 46 bwe kyatuukirira obunnabbi obw’okubiri obw’emyaka 2520 mu 1844. Eyo myaka 46 yatandika n’okujja kw’omalayika asooka era n’eggwa n’okujja kw’omalayika ow’okusatu, kubanga Kristo yagamba nti yeekalu ye ejja kuyimizibwa mu nnaku ssatu. Bw’oba tokkiriza kulaba bino eby’obutuufu, kiva ku nsonga bbiri ezisinga ennyo, okusinga ku nsonga eziyinza okuba mu mutima ogutayagalira era ogutakyusiddwa. Ensonga eyasooka ye nti tokkiriza okutunula Ekigambo ky’Obunnabbi mu ndowooza nti ebyafaayo biddamu; toli mu ndowooza ey’ebyafaayo. Ensonga endala ye obutayinza okukozesa ebigambo eby’efaananizo ebiwandiikiddwa mu Kigambo kya Katonda nga Kigambo kya Katonda kye kyabiteekamu. Entandikwa z’obunnabbi buno bwonna zilangira enkomerero, era bulijjo ziraga bingi okusinga ebyafaayo byokka ebiddamu.

Baibuli egamba nti tuli ekaalu ya Omwoyo Omutukuvu, era omubiri nga ekaalu gukolebwaamu chromosomes amakumi ana mu mukaaga. Abasayansi abanoonyereza ku chromosomes ezo batutegeeza nti chromosomes amakumi abiri mu ssatu ag’obusajja n’amakumi abiri mu ssatu ag’obukazi ziteekeddwa okwetooloolera ku puroteeni efaanana ng’omusalaba.

Mu Danyeri 12 mulimu obunnabbi obw’ebiseera busatu obugattiddwa wamu; obwasooka bukwata ku kusasaanyizibwa kwa maanyi g’abantu abatukuvu, ekiraga “emirundi musanvu” egiri mu Leevitiko 26. Okusasaanyizibwa kwa maanyi g’abantu abatukuvu okwatuukirizibwa ku bo kwali kwa myaka 2520, naye mu Danyeri 12 kyogerwako kitundu eky’enkomerero, ekyaayo eky’okubiri, ky’ekiseera ekyo kyokka. Kiyolesa Danyeri ng’ataategeera kye kyategeeza ekigambo ekyalangirirwa.

Era ne mpulira omusajja ayambadde engoye ez’oliriini, eyali ku mazzi g’omugga, bwe yayimusa omukono gwe ogwa ddyo n’ogwa kkono eri eggulu, n’alayira ku oyo abalamu emirembe gyonna nti kiriba ebbanga, n’ebibanga, n’ekitundu ky’ebbanga; era bwe anaaba amaze okusaasaanya amaanyi g’abantu abatukuvu, ebintu bino byonna biriggwaawo. Nange ne mpulira, naye saategeera: ne ndyoka ngamba nti, Ai Mukama wange, enkomerero y’ebintu bino eriba etya? Danyeri 12:7, 8.

Danyeri 12 alaga obubaka obuvumbulibwa mu kiseera ky’enkomerero, ekyali mu 1798. Mu kyawandiiko kino Danyeri ayimirira William Miller, ekifaananyi ekikulu ky’ab’amagezi mu byafaayo ebyo. Miller yasooka okutwalibwa eri obunnabbi bw’emyaka 2520 obuli mu Leevitiko 26, era mu ennyiriri 7 ne 8 ayimirira ab’amagezi abateekwa okutegeera bulungi amazima nti okusaasaanyizibwa okw’emyaka 2520 kukakasiddwa ddala ng’okusaasaanya kwa Katonda abantu be.

Era obanga mu bino byonna temumpuliriza, ndibabonereza emirundi musanvu olw’ebibi byammwe. Era ndimenya amalala ag’amaanyi gammwe; era ndifuula eggulu lyammwe okuba ng’eryuma, n’ensi yammwe ng’ekikomo. Eby’Abaleevi 26:18, 19.

“Amalala” ga Isirayiri eky’edda gaali bwe baakkirizibwa okugaana Katonda nga kabaka waabwe ne balonda kabaka w’omuntu. Amalala gaabwe, agakulembera okugwa (Engero 16:18), gaali okwegomba okufaanana obwakabaka bwonna obubabeetoolodde obusinza ebifaananyi. Okusookera ddala okuggibwawo obwakabaka obwa mu bukiikakkono, n’oluvannyuma obwa mu bukiikaddyo, kyali okusaasaanyizibwa kw’obuyinza (kabaka) mu 723 BC ne 677 BC, nga bwe bikulikirana.

Miller yali akiikirira ab’amagezi abaategeera okweyongera kw’obumanyi okwaggulwawo mu nnyiriri ezasooka ez’omu Danyeri essuula 12, era mu lunyiriri 7 n’8 Danyeri alagibwa ng’ataategeera enkwatagana wakati w’emyaka 1,260 n’emyaka 2,520 egy’okusaasaanyizibwa kw’abantu ba Katonda. Danyeri akiikirira abantu ba Katonda ku nkomerero y’Obudiventisi, nga ne Miller akiikirira abantu ba Katonda ku ntandikwa y’Obudiventisi. Ku nkomerero y’Obudiventisi, ekizibu kye kimu kyabeerawo, kubanga Obudiventisi bwe bwateeka ku bbali okutegeera kwa Miller ku ‘emirundi musanvu,’ ne kibawaliriza okutegeera emyaka 1,260 yokka nga Emyaka egy’ekizikiza. Ab’amagezi ku nkomerero baalina ekizibu ekifaanagana ekyetaagisa okumalawo, nga Danyeri ne Miller bwe balaga. Lwaki ebigambo eby’omu Eby’Abaleevi essuula 26 byakozesebwa okulaga emirundi esatu n’ekitundu mu kifo ky’emirundi musanvu?

Miller teyatereeza ddala ekizibu kino, naye mu 1856 ekitangaala ekipya eky’obunnabbi eky’enkomerero kyayanjulibwa mu lunyiriri lw’ebiwandiiko mukaaga ebyatamalizibwa, nga bilambulula ‘ebiseera musanvu’ nti byakiikirira emyaka esatu n’ekitundu egy’Looma ya bapagani nga eyanyatirira Isirayiri wa Katonda w’omubiri, ne bigobererwa emyaka esatu n’ekitundu egy’Looma ey’obwapaapa nga eyanyatirira Isirayiri ow’omwoyo. Waddewo emyaka musanvu oluvannyuma, Adiventisimu yagaana ddala ekitangaala kyonna eky’ebiseera musanvu, n’eteekawo ekizibu kino eri ab’amagezi mu kiseera eky’enkomerero mu 1989, nga bwe byalambikiddwa mu Danyeri 11:40, amawanga agakiikirira Soviet Union ey’edda ne gasangulwa obwapaapa n’Amerika.

Ekitangaala ekyasooka ekyaweebwa eri Miller kyagaanibwa mu mwaka gwa 1863, era ekitangaala ekyasembayo ku nsonga eyo Hiram Edson ye yawa mu biwandiiko mukaaga ebyo. Ebiwandiiko ebyo byalekerwa, era oluvannyuma lwa myaka musanvu (ebiseera), amaanyi g’Isirayiri ey’omu kiseera kino gaateekebwa ku bbali, okwefaananyiriza amakanisa ag’obusinza sanamu, ge myaka emitono egyasooka gaamanyiddwa bulungi ng’abawala ba Babulooni. Ebiiseera musanvu eby’Abaleevi amakumi abiri mu mukaaga, nga enjigiriza y’obunnabbi, byafuuka ejjinja ery’okuvuunika, era ekikolwa ky’amalala kya Isirayiri ey’edda, nga kirabikira mu kwegomba kwabwe okufuna Sawulo okubafugira ng’kabaka, kyaddamu okukolebwa. Yesu akiikirira enkomerero wamu n’entandikwa.

Ekitabo kya Danyeri kiraga obunnabbi bw’emyaka 1290, era awamu n’obunnabbi bw’emyaka 1335, ebyo byombi bitandika ku kuggyibwawo kwa 'ekya buli lunaku' mu 508. Okuggyibwawo kwa 'ekya buli lunaku' kitegeeza okuggibwawo okw’okuwakanya kwa Ruumi ey’obupagani eri okutumbulwa kw’obuyinza bwa Papa mu 538. Waliwo ebbanga ly’okukyuka ery’emyaka 30 nga tekinnaba kuteekebwawo obuyinza bwa Papa ku nnamulondo y’ensi mu 538, era emyaka 1260 egisigaddewo ne gaggwa mu 1798. Emyaka 30 egy’okukyuka okuva mu bwakabaka obumu okudda mu bulala giraga emyaka egy’enkomerero egy’obufuzi bwa Papa egyaleetedde obwakabaka obwa mukaaga obw’obunnabbi bwa Bayibuli okuteekebwawo ku nnamulondo y’ensi mu 1798. Entandikwa y’obunnabbi bw’emyaka 1290 eraga okukyuka okuva mu bwakabaka obumu obw’obunnabbi bwa Bayibuli okudda mu bwakabaka obuddako obw’obunnabbi bwa Bayibuli, era n’enkomerero y’obunnabbi obwo bwe kityo.

Obunnabbi obw’emyaka 1335 obwatandika ku kujjibwawo kwa "the daily" mu 508 buggwa mu 1843.

Okuva ku kiseera we kinaaggyibwawo ekiweebwayo eky’obulijjo, n’ekivve ekireetera okuzikirira we kinaayimirizibwa, walibaawo ennaku 1,290. W’omukisa oyo alindirira, era n’atuuka ku nnaku 1,335. Danyeri 12:11, 12.

Obunnabbi bw’emyaka 1335 bwaggwa mu mwaka gwa 1843, era Daniyeri agamba nti abo "abalindirira" okutuukirizibwa kw’obwo bunnabbi banaweebwa omukisa. Sister White agamba bw’ati.

Omukisa guliko amaaso agaalaba ebintu ebyalabibwa mu mwaka gwa 1843 ne gwa 1844.

Obubaka bwaweereddwa. Era tekirina kubeerawo kukerekerwa mu kuddamu obubaka, kubanga obubonero bw’ebiseera butuukirizibwa; omulimu ogw’okukomekkereza gulina okukolebwa. Omulimu omunene gulyakolebwa mu kiseera kitono. Obubaka Katonda lwe yasazeewo, buligabwa mangu, era gulyeyongera ne gufuuke okukaaba okw’amaanyi. Awo Daniyeri aliyimirira mu mugabo gwe, okuwa obujulizi bwe. Manuscript Releases, ekitundu 21, 437.

Noolwekyo, okutandika kw’obunnabbi olw’emyaka lukumi mu bikumi bisatu mu amakumi asatu mu ttaano kulaga enkyukakyuka okuva mu ddiini ey’obupagani okutuuka ku ddiini ey’obwapapa, bwe kityo ne kulaga enkyukakyuka okuva mu ObuProtestanti okutuuka ku ObuProtestanti obwa Millerite.

Abadiventisiti abo abagaana amazima ag’ensibuko g’enzikiriza ey’Abadiventisiti, bagaana obunnabbi bw’ebiseera bwonna bye baayanjula abaMillerite, naddala n’eminyaka enkumi bbiri mu bikumi bisatu ez’omu Danyeri 8:14. Bayinza nnyo okugaana ensonga eno, naye kiyinza okulagibwa mu ngeri ey’amagezi nti ensonga eno ya mazima; naye ensonga gye nkwogerako kaakano eri ya njawulo, kale nkirekeewo ekyo ku kaseera kano nga tugezaako okuleeta ekiwandiiko kino ku nkomerero yaakyo.

Okusasaanyizibwa kw' "ettaka ery'ekitiibwa" erya Yuda mu 677 BC kulaga okuyinyirirwa kw' "eggye" mu Danyeri 8:13, 14, era kwolesa ku kuteekebwawo kw'ettaka ery'ekitiibwa ery'omu kiseera kino, United States. Emyaka 2300 egy'ennyiriri ezo zimu gatandika mu 457 BC, era galaga okuyinyirirwa kw' "ekifo ekitukuvu."

Awo ne mpulira omutukuvu omu ng'ayogera, n'omutukuvu omulala n'agamba omutukuvu oyo eyayogera nti, Ekyolesebwa ekikwata ku biweebwayo eby'obudde n'obujeemu obuleeta okuzikirira kijja kumala ebbanga lya ki, okutuusa ekifo ekitukuvu n'eggye okuweebwa okunyigirizibwa wansi w'amagulu? N'angamba nti: Okutuusa ku nnaku enkumi bbiri mu bikumi bisatu; olwo ekifo ekitukuvu kinaazibwa. Danyeri 8:13, 14.

677 BC ne 457 BC ze nnaku ezikwataganibwa olw’enkolagana wakati w’abantu ba Katonda n’ekifo ekitukuvu kya Katonda. Ku nga 22 Okitobba 1844, Katonda yazza wamu mu kiseera kye kimu eggye n’ekifo ekitukuvu. Emyaka bikumi bibiri mu abiri ebiri wakati wa 677 BC ne 457 BC bitegeeza ekiseera Katonda lwe yataddewo akabonero ku kkubo akulaga okweyongera kw’ekitangaala. Ku nga 22 Okitobba 1844 ekitangaala kya malayika ow’okusatu kyatuuka, ekitangaala ky’ekifo ekitukuvu ne kitandika okwaka, era waaliwo eggye okulangirira ekitangaala.

Mu lunyiriri olw’obunnabbi olulaga entalo essatu ze Setaani ne Kristo beeyingizamu, Bayibuli ya King James ey’omwaka gwa 1611 yafulumizibwa. Nga wayiseewo ddala emyaka bikumi bibiri mu amakumi abiri, mu 1831, William Miller yafulumya obubaka bwe omulundi ogwasooka:

Mu bbanga lya myaka mwenda William Miller yakakasa nti alina okuwa obubaka bwe eri amakanisa; naye yalindirira, ng’asuubira nti waakubaawo omuntu ow’obuyinza amanyiddwa anaalangirira amawulire amalungi ag’Omulokozi ajja vuba. Mu kulindirira bwe kityo, yakakasa mazima g’obubaka; baalina erinnya nti balamu, naye baali nga bafa mu bwangu. Mu 1831 Miller yawa enjigiriza ye esooka ku eby’obunnabbi. Steven Haskell, Omulabi wa Patimo, 77.

Katonda yakuuma ebiwandiiko ebyatukuvu eby’obutuufu eby’ensibuko ebyakozesebwa okuteekawo Bayibuli. Oluvannyuma n’aleeta Bayibuli Ye mu 1611. Awo n’ayimusa omubaka eyandikozesa amateeka agasangibwa, agaggyibwamu era agataddewo mu Bayibuli okuleeta obubaka bwa Malayika asooka. Mu 1831, obubaka bwa Miller bwateekeddwawo, nga bwe kyali mu byafaayo bya Kristo obubaka ne buteekebwawo Yokaana Omubatiza, era nga bwe bugenda buteekebwawo mu buli entambuza ey’okutereeza. Obubaka bwa Miller, obubaka bwa Malayika asooka obutegeeza okuggulibwawo kw’okusala omusango, buwagirwa butereevu mu kukozesa ekiseera ky’obunnabbi eky’emyaka bikumi bibiri mu amakumi abiri. Kye kyali obubaka bw’okulabula ku ntandikwa y’obwakabaka obw’omukaaga mu bunabbi bwa Bayibuli—Amerika.

Mu 1996, obuweereza bwa Future for America bwatandikibwa, era obubaka bwa malayika ow’okusatu obwabadde bugguddwawo mu 1989—obubaka obulambulula okuwonyebwa kw’ekiwundu ekitta eky’obufuzi bwa Papa n’etteeka lya Sande erijja mangu—bwawandiikibwa ne bwasasanyizibwa mu magazini eyitibwa The Time of the End. Obubaka ku nkomerero y’Adiventizimu bwabadde butegekeddwamu mu ngeri entongole, nga bwe bwali butegekeddwamu ku ntandikwa. Ku ntandikwa obubaka bwasimbibwa ku biseera era bwakiikirira okukulaakulana okw’omu maaso kw’amazima agali mu Kigambo kya Katonda. Mu 1996, emyaka 220 oluvannyuma lw’okutandikibwawo kwa Yunaitedi Steeti mu 1776, obubaka ku nkomerero y’Adiventizimu bwategekebwa mu ngeri entongole era bwakiikirira okukulaakulana okw’omu maaso kw’obubaka bwa bamalayika basatu.

Nga tukyogera ku byafaayo ebifaanagana eby’ennanga eya Republican n’ennanga eya Protestant mu byafaayo by’obwakabaka obw’omukaaga mu bunnabbi bwa Baibuli, kiba kyetaagisa okutegeera nti ennanga eya Protestant ye ani era ani gw’etali.

Fuba nnyo okweyanjula eri Katonda ng’omukozi atalina ky’anaaswala, akozesa mu butuufu ekigambo eky’amazima. Naye weewale ebigambo ebitali bitukuvu n’okuwaayiriza okutaliiko kye kumalira; kubanga byongera obutali butuukirivu. 2 Timoseewo 2:15, 16.