Ensonga gye nnalaga, gye Stephen Haskell waakiri teyakiraba, newaakubadde yagikwatiriza olw’okutegeera kwe ku mazima agakimanyisa mu lwatu, ye nti mu byafaayo eby’enkomerero bya Isirayiri ey’edda, mu kiseera kimu osanga entandikwa ya Isirayiri ya kaakano ng’ebyafaayo byombi byeggatta mu kiseera kye kimu. Kristo bwe yali akakasa endagaano n’abangi okumala wiiki emu (ennaku 2,520), Isirayiri ey’edda yali eri mu mbeera ya Laodikiya, nga eri kumpi n’okusuulibwa mu kamwa ka Mukama. Mu kiseera kimu Isirayiri ya kaakano yali eri mu mbeera ya Efeso. Laodikiya ey’Isirayiri ey’edda yali esaasanyizibwa era Efeso ey’Isirayiri ya kaakano yali ekung’anizibwa mu byafaayo ebyo bimu ddala.
Era "yee" bw'oba weebuuziza, mmanyi nti sabbiiti gye Kristo yakakasa endagaano mu kutuukiriza Danyeri essuula ey'omwenda, eyatandikira mu kubatizibwa kwe ne ggwa ku kumutira Suteefano amayinja, te yali nnaku 2520 za ddala, naye mu ngeri ey'obunnabbi yali bwe butyo ddala, kubanga mu buwandiike bw'obunnabbi omwaka gubala nga nnaku 360. Ennaku 360 nga oziyiza emirundi musanvu ziba nnaku 2520, era "waakati ddala" wa eyo sabbiiti ey'obunnabbi ye musaalaba. Mu ngeri ey'obunnabbi Kristo yateeka omusaalaba waakati ddala mu kiseera ky'obunnabbi eky'ennaku 2520, bityo n'alaga nti "emirundi musanvu" gya Levitiko 26 gikusimbiddwa era ginywezeddwa omusaalaba gwa Kristo. Si kisangattuka nti, nga Sister White bw'ayigiriza, chaati zombi ezimanyiddwa ng'emmeeza entukuvu za Habakkuk — eya 1843 n'eya 1850 — zirina obunnabbi bw'emyaka 2520 mu katikati ddala ku kaati, era chaati zombi zirina omusaalaba waakati ddala mu kifaananyi ekyo.
Baibuli erimu emisingi gyonna abantu gye beetaaga okutegeera balyoke bategekebwe oba ku bulamu buno oba ku bulamu obujja. Era emisingi gino gisobola okutegeerwa buli omu. Tewali muntu alina omwoyo ogusiima enjigiriza yaayo ayinza okusoma akatundu kamo ka Baibuli nga t’aggyaamu kirowoozo ekimu ekigasa. Naye enjigiriza ey’omuwendo ennyo eya Baibuli tefunika mu kuyiga kwa kaseera kaseera oba mu kusoma okutali kugattika. Enteekateeka yaayo ennene ey’amazima teyawandiikibwa mu ngeri ey’okutegerekwa mangu eri omusomi omwangu oba ataliiko kwekenneenya. Ebintu byayo bingi eby’omuwendo biri wansi nnyo, era biyinzika okufunibwa bokka mu kunoonya okw’amaanyi n’omu kaweefube ogutayimirira. Amazima agazza wamu ekitundu kyonna ekinene galina okunoonyezebwa ne gakuŋŋaanyizibwa, ‘wano katono, ne wali katono.’ Isaaya 28:10.
Bwe bunoonyerezebwako era ne bikuŋŋaanyizibwa wamu mu ngeri eno, binaasangibwa nga bikwatagana bulungi ddala buli kimu n’ekirala. Buli Njiri eyongerako era ejjuza ezirara; buli bunabbi bunnyonnyola obulala; buli mazima likulaakulanya mazima mulala. Ebifaananyi eby’enteekateeka y’Abayudaaya bifuulibwa byerereeravu mu Njiri. Mu Kigambo kya Katonda, buli mulamwa gulina ekifo kyagwo, buli kikakasa kirina kye kikwatako. Era entongole yonna, mu nteekateeka yaayo n’okutuukirizibwa, ewa obujulizi eri Omuyiiya waayo. Entongole ng’eyo tewali magezi gasobola okugitekateeka oba okugikola okujjako ag’Ataliko nsalo. Obuyigirize, 123.
Wamu n’ensonga nti buli kamu ku amakanisa ago musanvu kaddamu mu byafaayo by’Abamillerite era ne mu byafaayo byaffe, waliwo endala ensonga ey’amaanyi eyakkirizibwa mu Adiventisimu eyasooka. Ensonga eyo eraga nti emirundi gy’obunnabbi egy’ebyafaayo bimu, 'internal' ne 'external', gikozesebwa Omwoyo Omutukuvu okutegeeza amazima. Miller yakitegeera era n’akiyigiriza mu butereevu. Yayigiriza bulungi nti emisiba musanvu egy’Okubikkulirwa giyimirira ebyafaayo ebifaanagana n’eby’amakanisa, naye mu kufaananyiriza okwo, emisiba giyimirira amazima ag’ebweru ate amakanisa gayimirira amazima ag’omunda ag’ebyafaayo bimu. Uriah Smith naye ayogera ku nsonga eno era akozezza ebigambo 'internal' ne 'external', nga bwe ndaba, engeri esinga obulungi okulaga emirundi ebbiri egifaanagana.
Ebisiba bituleetebwa mu maaso mu ssuula eya 4, eya 5, n’eya 6 ez’Okubikkulirwa. Embeera eziragibwa wansi w’ebisiba bino zileetebwa mu maaso mu Okubikkulirwa essuula ey’omukaaga, n’olunyiriri olusooka olw’essuula ey’omunaana. Kitegeerekeka nti bino bikwata ku bintu ekkanisa by’ekwataganako okuva ku ntandikwa y’ekiseera kino okutuuka ku kujja kwa Kristo.
"Nga amakkanisa musanvu galaga ebyafaayo eby’omunda by’ekkanisa, ebisiba musanvu bireeta mu maaso ebintu ebikulu ebyabaddewo mu byafaayo by’ekkanisa eby’ebweru." Uriah Smith, The Biblical Institute, 253.
Kaakano tugenda okutandika okwekenneenya amakkanisa omusanvu. Kikulu okutegeera nti amakkanisa abiri agasooka, era ate n’amakkanisa ag’okusatu n’ag’okuna, galina enkolagana eya 'ekireetera n’ekivuddeko' eyetaagisa nti bitunuulirwe wamu. Smyrna ye ekkanisa eimirira abo ababonyaabonyezebwa Roma, ate Efeso ye ekkanisa eyatwala enjiri mu nsi yonna.
Mu Antiokiya mwe abayigirizwa baasooka okuyitibwa Abakkristo. Erinnya eryo lyabaweebwa kubanga Kristo ye yali ensonga enkulu mu kubuulira kwabwe, mu kuyigiriza kwabwe, ne mu mmboozi zaabwe. Bulijjo baali baddamu okwogerako ku bintu ebyaliwo mu nnaku z’obuweereza bwe ku nsi, mu kiseera we abayigirizwa be baafunanga omukisa og’okubeerangako naye ye kennyini. Nga tebakoowa, baayogerangako nnyo ku kuyigiriza kwe n’ebyamagero bye eby’okuwonya. Nga emimwa gibanyegenya n’amaaso gajjudde enziga, baayogeranga ku obuyinike bwe mu nnimiro, okumulyamu olukwe, okumuleeta mu musango, n’okumutta, n’obugumiikiriza n’obuwombeefu bwe yagumirizamu obunyoomo n’ettulugunya ebyamuteekebwako abalabe be, n’okusasira ng’okwa Katonda kwe yasabiranga abo abaamubonyaabonya. Okuzuukira kwe n’okulinnyuka kwe mu ggulu, n’omulimu gwe mu ggulu ng’omutabaganya w’omuntu agudde mu kibi, by’ensonga ze baasanyukiranga nnyo okwogerako. Era kyava kibeera kituufu nti abapagani baabayita Abakkristo, kubanga baabuuliranga Kristo era ne basaba eri Katonda okuyita mu Ye.
Ye Katonda y’abawa erinnya erya Omukristaayo. Lino lye erinnya ery’obwakabaka, eriwebwa abo bonna abegatta ku Kristo. Ku linnya lino Yakobo yawandiika oluvannyuma nti, “Abagagga tebabanyigiriza, ne babasikiza mu mbuga z’okusala emisango? Tebavuma erinnya ery’ekitiibwa mwe muyitibwa?” Yakobo 2:6, 7. Era Peetero yalangirira nti, “Omuntu yenna bw’abonaabona ng’Omukristaayo, takyeswale; naye agulumize Katonda olw’ensonga eno.” “Bwe muvumibwa olw’erinnya lya Kristo, musanyufu; kubanga Omwoyo ogw’ekitiibwa era ogwa Katonda gutudde ku mmwe.” 1 Peetero 4:16, 14. Ebikolwa by’Abatume, 157.
Ekkanisa eya Efeso yayimirira ekkanisa ey’olubereberye eyabeeranga mu “butukuvu mu Kristo Yesu,” ekyo kye “kivuddeko” ekireetanga “ekivaamu” bulijjo.
Weewaawo, era bonna abagala okubeera mu bulamu obutukuvu mu Kristo Yesu banaagobebwa. 2 Timoseewo 3:12.
Obutukuvu bw’ekkanisa eya Efeso bwe bwaleeta okutulugunyizibwa okwolesebwa mu ekkanisa eya Sumuna. Ekkanisa ezombi ziyimirira enkolagana wakati w’ekivaako n’ekivuddemu, era ekivuddemu kiteekwa okusookerwako ekivaako. Okutulugunyizibwa mu kizibu ky’etteeka lya Ssande kutandikibwawo olw’okulabikira kw’ekyo Mukyala White ky’ayita ‘obutukuvu obw’edda’. Obutukuvu obwo bulagiddwa mu byafaayo eby’edda, oba ebyasooka.
Wadde ng’okukendeera okw’okukkiriza n’obutya Katonda kusaasanye nnyo, mu makanisa gano waliwo abagoberera Kristo ab’amazima. Nga tannatuuka ekiseera eky’enkomerero eky’okusalira Katonda ensi omusango, waakubeerawo mu bantu ba Mukama okuzuukira okw’obutya Katonda okw’omu ntandikwa okutatulabikangawo bukyanga mu biro by’abatume. Katonda ajja kufukako Omwoyo we n’amandla ge ku baana be. Mu kiseera ekyo bangi bajja beeyawula okuva mu makanisa mwe okwagala kw’ensi kusikidde ekifo ky’okwagala Katonda n’Ekigambo kye. Bangi, mu basumba ne mu bantu, bajjakukkiriza n’essanyu amazima amanene ge Katonda yaleese okubuuliribwa mu kiseera kino okutegeka abantu okujja kwa Mukama okw’okubiri. Omulabe w’emmeeme ayagala okuyimiriza omulimu guno; era nga tekinnatuuka ekiseera ky’okutandikirawo okwo, ajja gezaako okukiziyiza ng’aleeta ekifaanaanyi eky’obulimba. Mu makanisa g’ayinza okuleeta wansi w’amaanyi ge ag’obulimba, ajjakulabisa ng’omukisa omw’ekitone ogwa Katonda gufukiddwa ku bo; waakuboneka ekirowoozebwa okuba okwegwanyiza okunene mu by’eddiini. Ebibiina bingi bijjakujaguza nti Katonda abakolera eby’amagero, so ng’omulimu ogwo gwa Mwoyo omulala. Nga yeekisa mu kifaananyi ky’eddiini, Setaani ajja kunoonya okugaziya obuyinza bwe mu nsi y’Obukristaayo. Olutalo Olukulu, 464.
Enduulu ey’ettunda ly’ekiro ey‘ebiseera eby’enkomerero’ ye kuzuukirwa kw‘‘obutukuvu obw’asooka’ okulondeddwa mu kitundu ky’ebyawandiikibwa. Kye kuzuukirwa okw’abeerawo mu muvumenti, so ssi mu kkanisa. Ebyafaayo Sister White by’akozesa okunnyonnyola okuzuukirwa kuno bye eby‘ebiseera by’abatume,’ eby’okiikirirwa ekkanisa y’Efeso. Okuzuukirwa okwo kujja kuleeta ‘okubonyaabonyezebwa.’
Abangi bajja okusibibwa mu kkomera, abangi bajja kudduka okulokola obulamu bwabwe nga bava mu bibuga ebikulu n’ebitono, era abangi bajja kufiira olw’erinnya lya Kristo nga bayimiridde mu kulwanirira amazima. Obubaka Obulondeddwa, ekitabo eky’okusatu, 397.
“Obulamu bwa Kristo ku nsi” obuli mu kitundu ekiddako bukiikirira entandikwa y’ekkanisa y’e Efeso, naye era bukola nga kifaananyi ky’ebyafaayo by’Obwadiventisi obwa Lawodikiya ku nkomerero y’ensi.
"'Okusala omusango kuzziddwa emabega, era obwenkanya buyimiridde wala; kubanga amazima gagudde mu nguudo, n'obutuukirivu tebusobola okuyingira. Weewaawo, amazima gagwawo; era oyo avudde mu bubi yeefuula omunyagibwa.' Isaaya 59:14, 15. Kino kyatuukirizibwa mu bulamu bwa Kristo ku nsi. Yali mwesigwa eri ebiragiro bya Katonda, n'asazaamu ennono z'abantu n'obulagirizi bwabwe ebyali bitumbuddwa ne biteekebwa mu kifo ky'ebiragiro bya Katonda. Olw'ekyo n'akyayibwa era n'ayigganyizibwa. Ebyafaayo bino biddamu." Christ's Object Lessons, 170.
Obumanyirivu obulagirwamu Ephesus bubeerawo mu kiseera kye kimu n’obumanyirivu bwa Laodicea. Abayudaaya abayomba baali Ab’eLaodicea ab’Isirayiri ey’edda, ate Kristo n’abayigirizwa be baali Ab’eEphesus ab’Isirayiri ya leero. Yokaana Omubatiza yalangirira ekkanisa eya Ephesus, era akiikirira ekkanisa mu "ennaku ez’enkomerero" egirwanyizibwa Ab’eLaodicea abeeyita Abayudaaya, naye si bo.
Omulimu wa Yokaana Omubatiza n’omulimu gw’abo abavaayo mu nnaku ez’oluvannyuma mu Mwoyo n’amaanyi ga Eriya okuzuukusa abantu okuva mu butafaayo bwabwe, mu bintu bingi biba bimu. Omulimu gwe kifaananyi ky’omulimu oguteekwa okukolebwa mu mulembe guno. Kristo alikomawo omulundi ogw’okubiri okusala omusango ku nsi mu butuukirivu. Abatumwa ba Katonda abaleeta obubaka obw’enkomerero obw’okulabula obugenda okuweebwa ensi, balina okuteekateeka ekkubo ery’okudda kwa Kristo omulundi ogw’okubiri, nga Yokaana bwe yateekateekera ekkubo okujja kwe okalubereberye. Mu mulimu guno ogw’okuteekateeka, ‘buli kiwonvu kiririnnulwa, buli lusozi lulikendeezebwa; ebikyamye biriteereezebwa, n’ebifo ebijeramye birifuuka olusaanu’ kubanga ebyafaayo bigenda kuddamu, era nate ‘ekitiibwa kya Mukama kirirabisibwa, n’omubiri gwonna gulikiraba awamu; kubanga akamwa ka Mukama ke kagamye.’ Southern Watchman, March 21, 1905.
Efeso ye “ensonga,” ate Simuna ye “ekivuddeko.” Amakanisa e Pegaamo n’e Tiyatira gano galaga enkwatagana ey’ensonga n’ekivuddeko. Pegaamo ye kkanisa ey’okuwaanya eyayonoona Obukristaayo nga egugatta n’okusinza ebifaananyi. Ekkanisa ey’Obukristaayo yagwa, bw’eyakkiriza nti kisoboka okusinza ebifaananyi kw’abatamanyi Katonda okubeerawo wamu munda mu yo. Kaiseri Konstantino ye akabonero k’ebyafaayo ebyo eby’okuwaanya, era omugabo gwe ogw’obunnabbi gwali okuleeta okuwuguka kw’Obukristaayo obw’amazima nga tekunnabikkulirwa obwa Papa.
Waleme kubeerawo muntu yenna abakyamya mu ngeri yonna; kubanga olunaku olwo terujja, wabula nga kusooka kubaawo okugwa mu ddini, era n’omusajja w’ekibi alabisibwa, omwana w’okuzikirira; alwanyisa era yeegulumiza okusinga buli ekiyitibwa Katonda oba ekisinzibwa; okutuusa n’atuula nga Katonda mu yeekaalu ya Katonda, yeeraga nti ye Katonda. Temujjukira nti bwe nnali nga nkyaali nammwe, nabagamba ebyo? Era kaakano mumanyi ekimuzuiza, alyoke alabisibwe mu biseera bye. Kubanga ekyama eky’obujeemu kikola dda; naye oyo aziyiza kaakano, aliziyiza okutuusa lw’anaggibwawo mu kkubo. Olwo omubi oyo alirabisibwa, gwe Mukama alizikiriza n’omwoyo oguva mu kamwa ke, era alimalawo n’okumasamasa okw’okujja kwe. 2 Ab’eTesalonika 2:3-8.
Ekkanisa eri e Pergamo ye "ensonga eyavuddeko," ate Tiyatira ye "ekivuddeko." Nnabbi Danieri emirundi mingi alaga ebyafaayo eby’obupagani nga bisikizibwa obupapaali, era okugwa mu bujeemu okwasooka okuteekebwawo obupapaali Paulo kwe yalaga kyogerwako mu Danieri ekkumi n’emu.
Kubanga amato ga Kitimu galijja okumulwanyisa; n’olwekyo alikuwala, aliddayo, era alisunguwalira endagaano entukuvu; bw’atyo bw’alikola; era aliddayo, alikolaganira wamu n’abo abava ku ndagaano entukuvu. Era amaggye galimuyimirirako, ne bagyonoona awatukuvu aw’obuyinza, ne baggyawo ekiweebwayo ekya bulijjo, ne bateeka ekibi ekizikiriza. Danyeri 11:30-31.
Ekkanisa ey’entakasuka eyava mu mazima nga obuyinza bwa Papa tebunnalabika mu byafaayo, Daniyeri agiraga ng’“abo abava mu ndagaano entukuvu.” Bwe baava mu ndagaano, olwo Obwapaapa, Daniyeri bw’abukiikirira ng’“ekivve ekizikiriza,” ne buteekebwa ku ntebe y’obufuzi ey’ensi. Sister White alambulula ennyiriri mukaaga ezisembayo ez’omu Daniyeri essuula ey’ekkumi n’emu, bw’agamba nti, “obunnabbi obuli mu essuula ey’ekkumi n’emu eya Daniyeri buli kumpi okutuukirira ddala.” Ennyiriri mukaaga ezisembayo ze z’okutuukirizibwa okw’enkomerero kw’essuula 11 eya Daniyeri, era ayigiriza nti ebyafaayo ebikiikirirwa mu nnyiriri ezo ez’enkomerero byalabirwamu mu kifaananyi mu Daniyeri 11:30-36, ebiraga “ekireetawo n’ekyavaamu” mu byafaayo, nga bikiikirirwa Pergamos ne Thyatira.
Tetulina budde bwa kumalawo bwereere. Ebiseera eby'obuzibu biri mu maaso gaffe. Ensi ezzunguziddwa omwoyo gw'entalo. Mu bbanga ttono, embeera ez'obuzibu ezayogerwako mu bunnabbi zijja kubaawo. Obunnabbi obw'omu mutwe ogw'ekkumi n'emu ogwa Danyeri busembye okutuuka ku kutuukirizibwa kwabwo okutuukirira ddala. Ebingi ku byafaayo ebyabaawo mu kutuukirizibwa kw'obunnabbi buno bijja kuddamu okubaawo.
Mu lunyiriri olw’amakumi asatu wogerwako obuyinza nti ‘ennyiriri 30 okutuuka ku 36 byateekeddwa mu bigambo byennyini.’
"Ebintu ebifaanagana n'ebyo ebyalondoolwa mu bigambo bino bijja kubeerawo." Manuscript Releases, ennamba 13, 394.
Enkolagana y’ekyavaako n’ekivuddeko eya Pergamos ne Thyatira, wamu n’enkolagana y’ekyavaako n’ekivuddeko eya Ephesus ne Smyrna, ejja kuddamu mu “nnaku ez’enkomerero.” Abaprotesitanti ba United States y’Amerika banaateeseganya n’obusinzibw’ebifaananyi, nga bwe bukiikirirwa mu Pergamos (akabonero akanene ddala ak’obusinzibw’ebifaananyi kwe kusinza enjuba), era bwe banaava mu mazima ekkubo linaategekebwa ku ‘musajja w’ekibi’, alyoke alabisibwe nate mu ngeri y’obunnabbi. Mu kiseera kye kimu, nga okuvanga mu mazima n’okuteeka obwapapa ku nnamulondo biddibwamu, Katonda ajja kuba ng’ayimusiza ekkanisa efaananyizibwa Ephesus okutwala obubaka bwa Danyeri n’Okubikkulirwa eri ensi yonna, era n’okutulugunyizibwa okukiikirizibwa Smyrna kujja kuddamu.
Ndiyogera ku makkanisa asatu agasembayo nga tumaze okutunuulira amazima nti ebisiba ennya ebyasooka eby’Okubikkulirwa biri olunyiriri lw’amazima olw’ebweru olutambula mu lusegere n’olunyiriri lw’amazima olw’omunda oluyimiririrwa amakkanisa ennya agasooka. Nga bwe kyategeezeddwa dda, Uriah Smith abitegeeza bw’ati:
"Nga amakkanisa musanvu galaga ebyafaayo eby’omunda by’ekkanisa, ebisiba musanvu bireeta mu maaso ebintu ebikulu ebyabaddewo mu byafaayo by’ekkanisa eby’ebweru." Uriah Smith, The Biblical Institute, 253.
Tulaze nti amakanisa ennya agasooka gakyimirira obukwataganya bubiri obwa ‘ensonga n’ekivamubyo’ agaddamu mu ‘nnaku ez’enkomerero.’ Okusinziira ku batandisi b’Adiventizimu, naye okusinga ddala ku buyinza bw’Ekigambo kya Katonda, ebyafaayo eby’omunda ebyo ennya eby’ekkanisa biteekwa okuba n’ebyafaayo eby’ebweru ebifaanagana, ebyakiikirizibwa obubonero ennya ebisooka. Obubonero olwasooka n’olw’okubiri buzzaamu ebiranga bimu ebya Ephesus ne Smyrna, naye bukozesa embalaasi enjeru oku kiikirira omulimu ogw’okutwala Obukristayo mu nsi yonna. Kino kikiikirira omulimu ogw’ebweru ogw’ekkanisa, era obubonero olw’okubiri lukiikirira okuyiwa omusaayi kungi okw’e Smyrna nga lukozesa embalaasi emmyufu.
Ne ndaba Omwana gw’endiga bwe yaggulawo ekimu ku ebisiba, ne mpulira, ng’eddoboozi ly’enkuba nga ebwatuka, ekimu ku biramu ebina nga kigamba nti, Jjangu olabe. Ne ndaba, laba, embalaasi enjeru: n’oyo eyali atudde ku yo nga alina omutego gw’okusindika emisale; era engule ne bamuwa: n’avaayo ng’awangula, era ng’agenda okuwanguza. Awo bwe yaggulawo ekisiba ekyokubiri, ne mpulira ekiramu ekyokubiri nga kigamba nti, Jjangu olabe. Ne muvaayo embalaasi endala emmyuufu: era amaanyi ne bamuwa oyo eyali atudde ku yo okuggya emirembe mu nsi, era batte omu ku munne: era ne bamuwa ekitala ekinene. Okubikkulirwa 6:1-4.
Zekaliya alimu ebyawandiikibwa ebimu ebiraga butereevu embalaasi ennya eziragibwa mu bisiba ebina ebyasooka mu kitabo ky’Okubikkulirwa. Mu kimu ku ebyo, mu omutwe ogw’ekkumi, Zekaliya alaga nti enkuba ey’oluvannyuma bw’etonnya, “ekisibo kya Yuda,” kye “ennyumba” ya Katonda, kijja kufuulibwa “embalaasi ye ennungi mu lutalo.”
Musabe Mukama enkuba mu biro by’enkuba ey’oluvannyuma; era Mukama alireeta ebire ebimurikira, abawa enkuba ennyingi, okutuuka ku buli muddo mu ttale. Kubanga ebifaananyi byayogedde obusa, n’abalaguzi balabye obulimba, era boogedde ebirooto eby’obulimba; bazzaamu amaanyi busa: noolwekyo ne batambula ng’ekisibo, ne bakubaganyizibwa kubanga tewaali musumba. Obusungu bwange bwaka ku basumba, era ne nbonereza embuzi: kubanga Mukama ow’Eggye alabye ku kisibo kye, ennyumba ya Yuda, era abakoze babe ng’embalaasi ye ennungi mu lutalo. Zekaliya 10:1-3.
Ellen White ategeeza emirundi mingi nti okufukibwa kwa Mwoyo Omutukuvu ku Pentekooti kuyimirira ng'ekifaananyi ky'emvula ey'oluvannyuma etonnya kati. Omulimu ogwakolebwa eri ensi ku Pentekooti guyimiririzibwa Ekanisa y’e Ephesus, era Ephesus evuddeko obubonyaabonyezebwa obuyimiririzibwa Smyrna, kye John ayimiririza ng’embalaasi emmyufu ey’akawundo ak’okubiri. Obuwundo obubiri obusooka bugendera wamu n’amakanisa abiri agasooka, era bulaga ‘ennaku ez’enkomerero’, mu kiseera emvula ey’oluvannyuma bwe eba nga efukibwa.
Omwoyo ogw’Obunnabbi era gulondawo byombi enkomerero y’ekisiba eky’okusatu n’entandikwa y’ekisiba eky’okuna, bityo ne gugatta ebyo wamu (ensonga n’ekivuddeko), era mu kukikola, guteeka ebyafaayo ebiragiddwa ng’ebyaliwo mu nnaku ze era ne mu ‘nnaku ez’enkomerero’.
Leero tulaba omwoyo ogumu ogwo ogw’eragibwa mu Okubikkulirwa 6:6-8. Ebyafaayo bijja kuddamu. Ebyaliwo bijja kuddamu okubaawo nate. Manuscript Releases, Voliyumu 9, 7.
Mu byafaayo by'obulamu bwa Sister White, (ebyawandiikibwa mu 1898) omwoyo gw'okukkiriziganya ogutegekera ekkubo obwa Papa okuddamu okutuuzibwa ku nnamulondo gwali gulamu bulungi dda, kubanga okukyama kw'ObuProtestanti okwava mu kugaana obubaka bw'omalayika ogusooka mu ntandikwa y'omwaka gwa 1844, kwali kwatandika dda (mu 1863) okweyingirira ku nnyanga y'Obuddiventisiti obw'Abaprotestanti.
Okugonjoola kwa Pergamo kulagiddwa ng’‘ebipimisa bibiri’ mu kisiba eky’okusatu. Ebipimisa bibiri biraga ekipimo eky’obulimba. Ekisiba eky’okusatu kireeta ekisiba eky’okuna, ekiragibwa ng’‘embalaasi empafu’ ey’‘okufa,’ kino ne kiraga okuttibwa kwa bukadde obungi okwakoleddwa obufuzi bwa Paapa mu mulembe gw’ekizikiza. ‘Kuzimu’ kye kigoberera embalaasi empafu ey’obufuzi bwa Paapa. Ebyafaayo by’ekisiba eky’okusatu n’eby’eky’okuna bifaanagana n’ebyafaayo by’amakkanisa ga Pergamo ne Tuwatira. Okugonjoola kwa Konstantino kwali mulimu ogweyongera buwendewende; n’olwekyo, omwoyo gw’okugonjoola gwali gukola dda mu byafaayo by’obuntu bya Mukyala White, nga bwe gwaliwo mu mirembe gya Pawulo lwe yagamba nti ‘ekyama ky’obujeemu kikola dda.’ Okuwuguka okw’okusooka okutikkulwa kwa Paapa kuba ebyafaayo ebyeyongera bulijjo, era ‘ebyafaayo bigenda okuddamu. Ebibaddewo bijja kuddamu.’
Ne mpulira eddoboozi mu makkati g’ebisolo ebina nga ligamba nti, Ekikero ky’engaano ku dinari emu, n’ebikero bisatu bya sayiri ku dinari emu; era olabe nti towonona amafuta n’envinyo. Era bwe yaggulawo ekifunga eky’okuna, ne mpulira eddoboozi ly’ekisolo eky’okuna nga ligamba nti, Jjangu olabe. Ne ntunula, laba, embalaasi eya kijivu; n’erinnya ly’eyali atuddeko lyali Okufa, n’Emagombe ne gamugoberera. Era obuyinza ne buweebwa eri bo ku kitundu eky’okuna eky’ensi, okutta n’ekitala, n’enjala, n’okufa, n’ebisolo by’ensi. Okubikkulirwa 6:6-8.
James White yalaga ekirala eky’obunnabbi ekitali kya bulijjo mu makkanisa musanvu n’ebisiba musanvu. Alaga enjawulo ey’ekigendererwa wakati w’amakkanisa ana agaasooka n’amakkanisa asatu agasembayo, era nate, ekintu kye kimu kirabika mu bisiba bina ebyasooka n’ebisiba bisatu ebyasembayo.
Kati tumaze okugoberera amakkanisa, ebisiba, n’ensolo, oba ebiramu, okutuusa we bisobola okufaananako nga biraga ebiseera bimu. Ebisiba biri musanvu mu muwendo; ebiramu bina byokka. Era kirungi wano okutegeera nti mu kuggulawo ekisiba ekisooka, eky’okubiri, eky’okusatu n’eky’okuna, ekiramu ekisooka, eky’okubiri, eky’okusatu n’eky’okuna biwulirwa nga bigamba, ‘Jjangu olabe;’ naye bwe baggulawo ebisiba eby’okutaano, eby’omukaaga n’eby’omusanvu, tewali ddoboozi ng’eryo liwulirwa. Ate era n’amakkanisa asatu agasembayo, n’ebisiba bisatu ebyasembayo, tebikwatagana mu kulaga ebiseera bimu ng’amakkanisa ennya agasooka n’ebisiba ennya ebisooka bwe bikola. Naye, nga bwe twalaze, amakkanisa, ebisiba n’ebiramu bikwatagana, mu kulaga ebiseera bimu okumala ebbanga eriri kumpi emyaka 1800, okutuusa lwe tufika ku kisukka katono ku kitundu ky’ekyasa eky’ensangi zino. James White, Review and Herald, Febwali 12, 1857.
James White teyateekamu nsonga nti engeri eyo y’emu erimu ne mu makondeere, naye eriyo. Amaakondeere agasooka ennya gali makondeere, naye amakondeere asatu agasembayo ge bitalo bisatu. Amaakondeere agasooka ennya galaga okusala omusango kwa Katonda eri Loma ey’obupagani olw’etteeka lya Ssande erya Constantine mu mwaka gwa 321, ate ebitalo bisatu eby’amakondeere biraga Obusiraamu. Ebitalo eby’amakondeere ebibiri ebyasooka byali okusala omusango ku Loma ey’Abapapa olw’etteeka lya Ssande lye yassa mu nkola mu mwaka gwa 538, ate ekitalo eky’amakondeere ekya ssatu kya ku nsonga y’obuzibu bw’etteeka lya Ssande obugenda okujja mu biseera ebiri kumpi nnyo.
Joseph Bates akozesa okutegeera kw’abasooka ku makanisa asatu agasembayo ng’akabonero kamu okunnyonnyola amakanisa asatu ag’omu bbanga lya ba Millerite. Okussaamu amaanyi kwonna mu kitundu kino kwateekebwa Bates.
'Mu nsi yonna, bw'ayogera Mukama; EBITUNDU BIBIRI ebiri omwo bijja okusalibwamu ne bifa; naye EKITUNDU EKISATU kijja kusigala omwo. Katonda agamba nti aliyisa EKITUNDU EKISATU mu muliro, era alibanongoosa. Balimukoowoola, naye alibawulira. Aligamba nti 'BANO BE BANTU BANGE'; nabo baligamba 'MUKAMA YE KATONDA WANGE.' Ekitundu ekyasooka, SARDIS, ekkanisa ey'erinnya lyokka oba Babylon. Ekitundu eky'okubiri, Laodicea, Ab'Adventist ab'erinnya lyokka. Ekitundu eky'okusatu, Philadelphia, ekkanisa ya Katonda ey'amazima yokka eri ku nsi, kubanga balitwalibwa mu kibuga kya Katonda. Revelation 3:12; Hebrews 12:22-24. Mu linnya lya Yesu, mbakuutira nate mudduke okuva eri Ab'e Laodicea, nga bwe mudduka okuva e Sodom ne Gomorrah. Enjigiriza zaabwe za bulimba era ezikobya; era zitwala mu kuzikirira ddala. Okufa! OKUFA!!* OKUFA OKW'OBUTAGGWAWO!!! kubagoberera. Mujjukire mukazi wa Loti.' Joseph Bates, Review and Herald, Voliyumu 1, Novemba 1850.
Mu byafaayo bya ba Millerite, Sardis ye ekkanisa eyalina erinnya nga bagamba nti eri mulamu, naye yali mufu.
Era omuwandiikire malayika w’ekkanisa eri mu Saadiisi nti: Bino by’ayogera oyo alina emyoyo omusanvu egya Katonda n’emmunyeenye musanvu; mmanyi ebikolwa byo, olina erinnya nga oli mulamu, naye ofudde. Okubikkulirwa 3:1.
Abantu ba Katonda bulijjo babeera n’erinnya. Erinnya mu byafaayo okuva ku Efeso okutuuka e Perugamo lyali Omukristaayo. Erinnya mu mulembe gw’okufuga kwa Papa lyali ekkanisa mu ddungu. Okuva lwe yavaayo Enyenye ey’Okumakya, John Wycliffe, erinnya lyali Omuprotestanti. Mu kiseera ky’enkomerero mu 1798, Abaprotestanti baali batandise dda okuddayo mu kwetaba n’Ekkanisa ya Katolika ey’e Roma. Kyonna ekyali kyetaagibwa mu kiseera ekyo kyali ekigezo ekiraga nti, newaakubadde erinnya lye baali beeyita, tebakyali ekkanisa eyalondebwa. Mu ntandikwa y’omwaka gwa 1844, baatuuka ku kigezo ekyalaga nti tebakyali ekkanisa eyatwala erinnya ly’endagaano lya Kristo. Ebyafaayo bya Eriya biwa obujulizi obw’okubiri obunnyonnyofu ennyo ku kino. Bwe baalagaza enkula yaabwe entuufu, kyabadde kizibu mu kusooka eri Abamillerite okumanya nti Abaprotestanti baali balaze nti bafuuse bawala ba Babulooni. Naye oluvannyuma Abamillerite baakikola ddala ne batandika okuyita emmeeme okuva mu makkanisa ago agagudde, mu kutuukiriza obubaka bw’omalayika ow’okubiri. Oluvannyuma ne wabaawo omutendera gw’okugezebwa ogw’aleetera Abamillerite okulaga enkula yaabwe bennyini. Baali b’e Firadelfiya oba b’e Lawodikiya?
Abafiradefiya baagoberera Kristo ne bayingira naye mu Ekifo Ekitukuvu Ennyo, ate abo ku ba Millerite abagaana okukikola ne balaga omwoyo gwa Laodikya. Noolwekyo, tusanga ensonga z’amagezi ezisimbako okulambulula kwa Bates nti amakanisa asatu gano gaali ag’ekiseera kye kimu mu byafaayo bimu. Ebyafaayo ebyo byatuukirizibwa mu ntegeka y’obunnabbi ey’olugero lw’abawala ab’ekiweera ekkumi, nga okutegeeza okwava mu Mwoyo kutubuulira nti olugero luno lwatuukirizibwa era lujja n’okutuukirizibwa mu buli nnukuta.
Olugero lw’abawala ab’obugole kkumi oluli mu Matayo 25 era lulaga ebyo bye bayitamu abantu ba Abadiventisti. The Great Controversy, 393.
Emirundi mingi njjukizibwako engéro ey’abawala ekkumi, nga bataano ku bo baali ab’amagezi, ate bataano baali abasirusiru. Engéro eno emaze okutuukirizibwa era ejja n’okutuukirizibwa ddala ng’ebigambo byayo bwe biri, kubanga erina okukozesebwa okw’enjawulo mu kiseera kino; era, ng’obubaka bwa malaika ow’okusatu, emaze okutuukirizibwa era ejja kwongera okuba amazima ag’ekiseera okutuusa ku nkomerero y’ekiseera. Review and Herald, Agusito 19, 1890.
Amakanisa asatu agasembayo gakiimira abo abali ebweru w’ekibiina kya Millerite nga Sardis, ate abo abali mu kibiina kino bakiimira oba Philadelphia oba Laodicea. Amakanisa ago asatu galondoolwa mu kitabo ky’Okubikkulirwa essuula essatu, ate amakanisa ennya agasooka gali mu essuula ebbiri. Noolwekyo, bwe Sister White ayogera ku byafaayo eby’omu essuula essatu ery’Okubikkulirwa, aba alondoola amakanisa gimu gimu gennyini Joseph Bates yamaze okulondoola.
"Ayi, okulondoola okwo bwe kuli! Bangi nnyo abali mu mbeera eno ey’entiisa. Nsaba nnyo abasumba bonna okwekenneenya n’obunyiikivu essuula ey’okusatu ey’Okubikkulirwa, kubanga mu yo mulagiddwa embeera y’ebintu ebiriwo mu nnaku ez’oluvannyuma. Mwekenneenye mwegendereza buli olunyiriri mu ssuula eno, kubanga okuyitira mu bigambo bino Yesu abakwogerako." Manuscript Releases, ekitundu 18, omuko 193.
Amakanisa agatatu ag’ekiseera ekyo mu byafaayo by’abagoberezi ba Miller gaddamu okubaawo ku nkomerero y’obu-Adiventisiti. Joseph Bates yali alondoola n’okulambulula engeri ebyakolanga mu kiseera ky’abagoberezi ba Miller, era yalonza Saadi ng’abawala ba Babulooni, aba be baali abagendereddwamu obubaka bwa malayika ow’okubiri. Yali ayogera ku kuwakana wakati w’ekisibo ekitono ekyagoberera Kristo mu Kifo Ekitukuvu Ennyo ku Okitobba 22, 1844 n’abo abaagaana kuva mu Kifo Ekitukuvu. Yageragezanga okuyita abo ab’e Laodikeya okuva mu kizikiza mwe baali bagudde, era mu butono ekitundu ky’obuzibe bw’amaaso bwabwe bwa Laodikeya kyava ku nsonga nti William Miller yali atutte ekifo eky’okukulembera mu kibiina kya Laodikeya. Kino kye kimu n’okuwakana okwalondoolwa mu bubaka eri ekkanisa e Firadelfiya.
Laba, abo ab’ekkuŋaaniro lya Setaani, abagamba nti Bayudaaya be, so si bo, wabula balimba; laba, ndibaleeta bajje ne bavuunamire mu maaso g’ebigere byo, era bamanye nti nkukwagadde. Okubikkulirwa 3:9.
Ekizibu eky’eddiini buli kiseera kireeta ebika bibiri by’abasinza, nga bwe kyakikola mu Kusoberwa Okukulu. Obuvunaanyizibwa bw’ObuProtestanti bwabadde bumaze okuggyibwa ku Saadi, kubanga baali baddayo e Loma ne bafuuka mu ngeri entongole muwala wa Loma. Obuvunaanyizibwa obwo ne bubeerwa Adiventisimu ey’Abamillerite, naye oluvannyuma lw’akatono okukemebwa ne kuzaalawo ebika bibiri ebigamba nti be ekisibo ekitono. Ekisibo ekituufu n’ekisibo ekikyamu. Bates yakiikirira ekisibo ekitono ekyagoberera Kristo okuyingira mu Kifo Ekitukuvu Ennyo. Okulwanagana kwe kwali n’Ab’e Laodikeya abaagamba nti be ekisibo ekitono. Nga omuntu ow’e Firadefiya, okulwanagana kwa Bates kwali n’ekkuŋaaniro lya Setaani, ekibiina ekyeyitanga abantu ba Katonda, naye baali babulimba era tebaali Bayudaaya.
Olugero bwe lunaatuukirizibwa omulundi ogw’enkomerero mu nkomerero y’obwadiventisiti, walibeerawo abantu b’omukago abalondeddwa abaayitibwa ku bbali mu kiseera ky’enkomerero mu 1989, nga bwe kyatyo n’abakulembeze b’Abayudaaya baayitibwa ku bbali ku kuzaalibwa kwa Kristo, ekyo ekiraga ekiseera ky’enkomerero mu mbiri y’obunnabbi eyo. Bwe ebyafaayo bya Kristo byatuuka ku kuyingira kwe okw’obuwanguzi e Yerusaalemi, emirembe gy’Okukaaba okw’omu ttumbi lw’ekiro mu kiseera ky’aba-Millerite gyalambikibwa. Okutegeezebwa okutukuvu emirundi mingi kugatta akabonero akalagira ekkubo ak’omusalaba n’Okumenyeka kw’Essuubi okunene kw’omwaka gwa 1844. Yuda ayimirira Abalaodikiya mu mirembe gya Kristo, ate abatume baali Abaafiladefiya. Okumala emyaka esatu n’ekitundu oluvannyuma lw’omusalaba, Abaafiladefiya, abayimiririddwa Bates, baagezaako okuyita Abalaodikiya okubava mu kkanisa eyagudde eyayimiririrwa omuyigirizwa Yuda Isikariyoti.
Mu 1989, abantu abaalondedwa mu ndagaano abaaliwo edda baagaana omusana ogwaggulwamu, ne bayitibwako. Bwe yatuuka ennakuwavu eyasooka eya Julaayi 18, 2020, enteekateeka y’okukemebwa yatandika mu abo abaasookanga okulabika nga bali mu kitambulira awamu ekimu. Naye ekibinja kimu kya Laodikiya, ate ekirala kya Firadefiya. Nga Yuda bwe yakola endagaano emirundi esatu ne Sanhedirini okulyamu Kristo olukwe nga tannasibibwa ku musaalaba, Ab’e Laodikiya ab’ebyafaayo oluvannyuma lwa Sebuttemba 11, 2001 bajja kubeera bagaanye emirundi esatu okwenenya. Ku tteeka lya Sande erijja mangu, kijja kulabikira ddala, nga Yuda bwe yeeyetta n’ayeesiba ku muti, nti Ab’e Laodikiya bawukana ku Ab’e Firadefiya. Mu kiseera ky’okukungula we bawawula obujeema okuva ku ngano. Tuli okusemberera mangu nnyo ekiseera ekyo ky’okukungula.
Amazima gano gakkirizibwa mu butuufu lwokka nga twetegefu okutegeera nti enkola ey’Baibuli eyokka esobola okubikkula era n’okukakasa 'amazima' ye "historicism." Enkola entuufu si preterism, si futurism, si dispensationalism, si woke-ism, era si bukugu mu by’ennimi oba mu byafaayo, newaakubadde envaanva yonna ku bingi ebikoppe eby’obulimba ebya Setaani. Waliwo ekigambo ekimanyiddwa ennyo ekitwalirwa eri omufilosofa ow’ekyasa eky’ekkumi n’omusanvu ayitibwa Jean-Jacques Rousseau, era kyogeddwamu mu ngeri nnyingi, naye omwoyo gw’erirowoozo guno: "Ensobi zirina emizi emingi, naye amazima galina omuzi gumu bwokka." 'Amazima' ye Alufa ne Omega, ali ng'omizi mu ttaka eddukulu.
Era bwe kityo ne Bayibuli, ekiterekero ky’obugagga bw’ekisa kye. Ekitiibwa ky’amazima gaayo, agagulumira okutuuka mu ggulu era agakwata ku butaggwaawo, tekimanyiddwa. Eri ekibiina kinene ky’abantu, Kristo ye kennyini “nga omuzizi oguvudde mu ttaka erisuuse,” era balaba mu Ye “tewali bulungi bwonna obwabaleetera okumweyagalira.” Isaaya 53:2. Bwe Yesu yali wakati mu bantu, nga ye okubikkulirwa kwa Katonda mu bantu, abawandiisi n’Abafalisaayo ne bamugamba nti, “Oli Omusamaliya, era olina ddayimooni.” Yokaana 8:48. N’abayigirizwa be baazibwako amaaso nnyo olw’okwerowoozaako bokka kw’emitima gyabwe, ne batereera okumutegeera oyo eyali azze okubabikkulira okwagala kwa Kitaawe. Kino kye kyavaako Yesu okutambula nga yekka wakati mu bantu. Yategeerebwa ddala mu ggulu yokka. Ebirowoozo okuva ku Lusozi lw’Emikisa, 25.
Amazima ge tugabana kaakano galina okutegeerwa mu mbeera nti okukula kw’amazima kuba ku bweyongera mu byafaayo byonna; ate n’okusinga ekyo, okutegeera kwaffe ku mazima kulina okuteekebwa mu mbeera ya Alufa n’Omega, mu mbeera Yesu gy’alaga nga agattiriza enkomerero y’ekintu n’entandikwa yaakyo.
Ekkanisa ey’okuna ye Thyatira era ekyimirira ekiseera obwa Papa lwe bwafuga ng’obwakabaka obw’okutaano mu obunnabbi bwa Bayibuli, ekyo kye kyali ekiseera ekkanisa ey’omu ddungu mwe yali mu buwaŋŋanguse. Obutwalibwa mu buwaŋŋanguse kwa Isirayiri ow’omwoyo okumala emyaka 1260 bwe bwalabirwako mu kifaananyi eky’obutwalibwa mu buwaŋŋanguse kwa Isirayiri ennamu mu Babulooni ennamu okumala emyaka 70.
Leero Ekkanisa ya Katonda eri mu ddembe okutambuza n’okutuukiriza enteekateeka ya Katonda ey’okununula ekika ky’abantu ekyabuze. Mu bbanga ery’ebikumi bingi by’emyaka, abantu ba Katonda baanyigirizibwa eddembe lyabwe. Okubuulira Enjiri mu bulongoofu bwayo kwaziyizibwa, era ebibonerezo ebikambwe ennyo byateekebwako abo abaayongera amaanyi ne bagaana okugondera ebiragiro by’abantu. Kyava kiva, ennimiro ennene ey’emizabbibu ey’Omukama ey’eby’omwoyo yasaliramu nga kumpi ddala yonna tewaliko bakozi. Abantu baaggyibwako omusana ogw’Ekigambo kya Katonda. Ekizikiza ky’ensobi n’ensikirize kyali kiteeka mu katya okusangula okumanya eddiini entuufu. Ekkanisa ya Katonda ku nsi yali mu buddu ddala mu bbanga lino eddene ery’okutulugunyizibwa okutakkoma, nga bwe baali abaana ba Isirayiri mu buddu e Babulooni mu bbanga ly’obuwalanguse. Prophets and Kings, 714.
Emyaka nsanvu egy’obuddu mu Babulooni giimiririrwa ekkanisa eya Thyatira. Ekkanisa eya Thyatira ye kivaamu ekyaleetebwa ensonga eyimiririrwa Pergamos. Pergamos kisimbulibwa Constantine, kabaka eyagatta okusinza ebifaananyi n’ObuKristayo. Akabonero k’obusinza bwe kaali okusinza enjuba. Ensonga eya Bayibuli lwaki Isirayiri ey’edda yatwalibwa mu buddu okumala emyaka nsanvu egy’ekiseera kya Thyatira, kwe kuba nti bakabaka baabwe baakola obukutte n’endagaano n’amawanga agaasinza ebifaananyi agabali okwetooloola, nga bawakanya mu lwatu Ekigambo kya Katonda. Katonda yakuutiranga Isirayiri emirundi mingi obutakwatagana n’amawanga ag’obpagani agabali okwetooloola. Ebiragiro Kkumi, kye Isirayiri ey’edda baateekebwa okuba abakuumi byabyo, bikugira bunnambiro okusinza ebifaananyi. Bwe Mukama yayita awali Musa mu mpuku eya Horeb n’ayolesa engeri gy’ali, yateekamu emirundi ebiri okukuutira okwo kennyini kwe twogeraako.
N’agamba nti, Laba, nkola endagaano: mu maaso g’abantu bo bonna nnaakola ebyamagero, nga tebyakolwangako mu nsi yonna newakubadde mu ggwanga lyonna; era abantu bonna mwe oli baliraba omulimu gwa Mukama; kubanga eky’entiisa kye nnaakola naawe. Kuuma ebyo bye nkulagira leero: laba, ndibagoba mu maaso go Abamoli, n’Abakanani, n’Abaheti, n’Abaperizi, n’Abahiivi, n’Abayebusi. Weegendereze, oleme okukola endagaano n’abatuuze b’ensi gy’ogenda, oleme ekyo okubeera mutego wakati mu mmwe: naye muzikirize ebyoto byabwe, mumenye ebifaananyi byabwe, era muteme ebibira byabwe: kubanga tosinza katonda mulala; kubanga Mukama, erinnya lye Muggya, ye Katonda Omuggya: oleme okukola endagaano n’abatuuze b’ensi, ne bagenda mu bwenzi nga bagoberera bakatonda baabwe, ne b’awaayo ssaddaaka eri bakatonda baabwe, oluvannyuma omu n’akuyita, n’olyanga ku ssaddaaka ye; era n’otwalira batabani bo bawala baabwe, ne bawala baabwe ne bagenda mu bwenzi nga bagoberera bakatonda baabwe, ne bafuula batabani bo bagende mu bwenzi nga bagoberera bakatonda baabwe. Okuva 34:10-16.
Emirundi ebiri, Katonda yalabula Isirayiri ey’edda mu kitundu kino ky’Ebyawandiiko kyokka, era waliwo n’obujulizi bungi obulala obwa Bayibuli obulaga ekiragiro eri Isirayiri ey’edda nti tebaalina kukola endagaano n’amawanga agasinza ebifaananyi agababeetoolodde. Okwekobaana okwo kwatandikira ku kugaana kwa Isirayiri ey’edda Katonda n’obukulembeze bwe obw’obufuzi bwa Katonda. Bwe baayagala kabaka, Katonda yabakkiriza okufuna kabaka, era okuva awo, abasinga obungi ku bakabaka bonna, era ddala ddala buli kabaka w’ebika kkumi eby’obukiikakkono, baayisa mu bbali ekiragiro ekyo. Omulamwa ogwalagira Isirayiri okuba abawukana era ab’enjawulo okuva mu mawanga agasinza ebifaananyi agababeetoolodde gwagaanyizibwa, era ekyo ne kyerabikira mu nkwatagana ey’okwekobaana, Constantine gye yajja n’afuuka akabonero akagyo. Pergamo ne Constantine bakiikirira obujeemu bw’abakabaka ba Isirayiri abaaleeta okusinza ebifaananyi mu kkanisa ya Katonda. Okukyama okw’atandikira ku kabaka Sawulo kwafaananiriza okukyama kw’ekkanisa y’Abakristaayo okwaleetayo obutwalibwa mu busibe mu Babulooni ow’omu mwoyo. Ebyafaayo ebitukuvu ebyatandikira ku kabaka Sawulo okutuuka ku kubatwalibwa mu busibe e Babulooni bifaananirizibwa mu kkanisa eya Pergamo. Obusibe bw’emyaka nsanvu obwaddirira bufaananirizibwa ekkanisa eya Tiyatira.
Efeso, kiikirira ekkanisa egenda okuwangula ensi eyasuubizibwa. Efeso kiikirira ekiseera kya Musa n’okununulibwa kwa Isiraeri okuva mu buddu bwa Misiri.
Bayibuli yakuŋŋaanyizza era n’egatta wamu obugagga bwayo olw’abantu b’emulembe guno ogw’enkomerero. Ebintu byonna ebikulu n’ebikolwa eby’ekitiibwa eby’ebyafaayo by’Endagaano Enkadde bibadde era biri okuddamu mu kkanisa mu nnaku zino ez’enkomerero. Selected Messages, book 3, 338, 339.
Ebyafaayo ebyalagibwa mu kununulibwa okuva mu Misiri byaddamu mu nnaku ez’enkomerero. Olw’ekyo ne mu byafaayo by’Abamillerite byaddamu. Ky’ensonga lwaki Sista White emirundi mingi ayogerako ku ebyo ebyafaayo bw’aba ng’ategeeza ebyafaayo by’Abamillerite. Afananiriza Obw’Ennyamivu Obukulu bwa 1844 n’obwenyamivu bw’Abaebbulayimu bwe baali bayimiridde mu maaso g’Ennyanja Emyufu nga eggye lya Falaawo libasemberera okuva emabega. Era afananiriza ebyafaayo by’okununulibwa okuva mu Misiri n’ekiseera kya Kristo; bwe kityo, obwenyamivu bw’abayigirizwa ku musaalaba bwafaananyizibwa obw’Ennyanja Emyufu, era nabwo bwafaananyiza Obw’Ennyamivu Obukulu bwa 1844. Obwenyamivu obw’oku musaalaba bwakiikirira entandikwa y’ekkanisa ya Efeso. Ekiseera kya Musa ku ntandikwa ya Isirayiri ey’edda kiikirirwa ekkanisa ya Efeso, era ekkanisa eyo yafaananyiza n’entandikwa ya Isirayiri ya kakati mu kiseera kya Kristo. Ebyafaayo byombi biikirirwa ekkanisa ya Efeso. Amazima ge tulambulula wano gatuusiddwa mu lwatu emirundi mingi okuyita mu myaka nga galeeteddwa Future for America; n’olwekyo nkuwa kakokola mu bufunze.
Mu byafaayo bya Kristo, tusangamu entandikwa y’abantu b’endagaano empya abaleetebwa nga abantu abaalondeddwa mu ndagaano eyasooka bayitiddwaako. Ebyafaayo bya Kristo byennyini bye bivaamu enkomerero ya Isirayiri eyakadde, era mu byafaayo eby’okununulibwa okuva mu Misiri ku ntandikwa ya Isirayiri eyakadde, waaliwo abantu b’endagaano abaalondeddwa edda abaabayitiddwaako, ne waaleetebwa abantu b’endagaano empya.
Mu byafaayo bya Kristo abantu abaalondedwa ab’olubereberye baatuuka ku nkomerero yaabwe mu mwaka 70 wamu n’okuzikirizibwa kwa Yerusaalemi. Ku ntandikwa, mu nnaku za Musa, abantu abaalondedwa ab’olubereberye baafa mu ddungu mu bbanga lya myaka 40, era Yoswa ne Kalebu ne bafuuka abakiikirira abantu abaalondedwa abapya abaategekebwa okutwala obubaka mu Nsi Eyasuubizibwa, nga bwe baakola abatume b’ekiseera ky’ekkanisa ey’Efeso ne batwala Enjiri eri ensi yonna.
Entandikwa n’enkomerero eby’Isiraeri ey’edda, era n’entandikwa ya Isiraeri ey’omu kiseera kino, byonna bikalaga enkyukakyuka okuva ku bantu abaalondebwa edda okutuuka ku bantu abaalondebwa abapya. Ku bujulizi bwa babiri oba basatu ekintu kikakasibwa; era buli ku bisatu eby’obujulizi bino bulaga okubagulibwa kw’abantu abaalondebwa abaasooka, ate abajulizi bano balina omukono gwa Alufa ne Omega, Oyo ategeereza enkomerero okuva ku ntandikwa. Waalibaawo abantu abaalondebwa abaasooka abaliyitibwako Katonda bw’ayingira endagaano n’abo 144,000. Katonda si wa kusasamaza; takyuka, era ekigambo kye tekilema.
Okununulibwa okuva e Misiri n'obuwanguzi obwakolebwa Katonda ng'ayita mu Yoswa bulagirwa mu kkanisa ya Ephesus, naye Ephesus yali yategekeddwa okufiirwa okwagala kwayo okw'olubereberye. Bwe Yoswa yafa ne bamuziika, omulembe omulala ne gutandika, ng'ogwo gulaga ekiseera ekyayimirirwamu Smyrna. Omulimu omulungi ennyo ogwa Yoswa ogw'okugyawo abatuuze mu Nsi ey'Okusuubizibwa tegwamalirizibwa ddala, kubanga abantu baaganyulukira bo bennyini ne bava ku mulimu ogwaawa Yoswa. Baafiirwa okwagala kwabwe okw'olubereberye. Ekiseera ekyo kyeyongerayo okutuusa Isirayiri lwe yagaanira Katonda, era Samwiri n'afukako amafuta kabaka Sawulo, ne kityo ne kiyingiza ekkanisa ya Pergamos.
Obubaka bwajja e Smyrna, ekkanisa eri mu kitundu kya Asiya Ekitono, era n’eri ekkanisa y’Abakristaayo yonna, mu byasa eby’okubiri n’eby’okusatu. Kyali kiseera nga obupagani bulwana olutalo olw’enkomerero okufuna obukulembeze mu nsi. Obukristaayo bwali busaasanya mu bwangu obw’amagero, okutuusa bwabamanyiddwa mu nsi yonna. Abamu baakwata okukkiriza kwa Kristo olw’okukyuka kw’emitima gyabwe; abalala, olw’amaanyi g’eby’empaka ezabanyikiddwaako; n’abalala, kubanga baalaba ng’ensonga y’obupagani yali eggwaamu amaanyi, era okwegendereza kwabaleetedde okwegatta n’oludda olwalabika nga lugenda okuwangula. Ebintu bino byaleetera obunafu mu by’omwoyo mu kkanisa. Omwoyo gw’Obunnabbi, ogw’awulirwangamu nnyo mu kkanisa ey’Abatume, ne guggwawo mpola mpola. Kino kye kirabo ekireeta ekkanisa gye kiweereddwa mu bumwe bw’okukkiriza. Bwe watalyaliwo bannabbi b’amazima, okuyigiriza okw’obulimba ne kusasaana mangu; endowooza y’amagezi g’Abagiriki ne etwala mu kutaputa Ebyawandiikibwa mu ngeri ey’obulimba, era okwesiga obutuukirivu bwabwe okw’Abafalisaayo ab’edda, Kristo kye yasalirangako omusango emirundi mingi, ne kuddamu ne kweyoleka wakati mu kkanisa. Emisingi gy’ebyo yateekebwawo mu byasa bibiri ebyasooka obufuzi bwa Konsitaantino, ebyonoono ebyakula ne byatuukirira mu byasa bibiri ebyaddirira. Mu kiseera kino, okufa kwa bajulizi kwagaziwa mu bitundu bingi eby’Obwakabaka bwa Loma. Newankubadde kino kiyinza okulabika ekyewuunyisa, kyokka kya mazima. Kye kiva mu nkolagana eyaliwo wakati w’Abakristaayo n’Abapagani.
Mu nsi y’Abaloma, eddiini z’amawanga gonna zaakwatibwanga n’ekitiibwa, naye Abakristaayo tebaali ggwanga; baali bwereere ekibiina ky’eddiini eky’omu kika ekinyoomebwa. Kyebaava baayongeranga okulaanirira eddiini z’ebitundu by’abantu byonna, bwe baategekanga enkungaana ez’ekyama, ne beekyawa ddala empisa n’engeri ez’okukola ez’ab’enganda zaabwe ab’oku lusegere n’abannabwe ab’oku kumpi ennyo, ne batandika okwekayirwamu, era emirundi mingi ne batulugunyizibwa abakulembeze b’Abapagana. Emirundi mingi baaleeteranga bo bennyini obutulugunya, nga tewali mwoyo gw’okuwakanya mu mitima gy’abakulembeze. Okulaga omwoyo guno, ebyafaayo bituwa eby’obujjuvu ku ekibonerezo ky’okuttibwa kwa Cyprian, Omulabirizi wa Carthage. Bwe baasomera omusango gwe, eddoboozi ery’awamu ne liyimuka mu bungi bw’Abakristaayo abaali bawuliriza, ne bagamba nti, ‘Tunaafa naye.’
Omwoyo gwe abangi abeeyita Abakristaayo gwe baakkirizaamu okufa, era ne bwereere ne bazuukusa obuggya bwa gavumenti eri bo, kyandiba nga kyakola nnyo ku kuyisibwa mu 303 A.D. kw’etteeka ly’okubonyaabonya, nga lyayisibwa omwami omufuzi Diocletian n’omuyambi we, Galerius. Eteeka eryo, mu mwoyo gwalyo, lyali lituukirira bonna, era lyateekebwa mu nkola n’obukambwe obw’enjawulo okumala emyaka kkumi. Steven Haskell, Emboozi y’Omulabi ow’e Patimo, 50. 51.
Newakubadde nga Smyrna lye limu ku makanisa abiri agatafunye kunenyebwa okuva eri Mukama, ebyafaayo bikakasa nti abattibwa olw'okukkiriza mu kiseera ekyo baalimu abamu nga ebigendererwa byabwe byava mu kukubirizibwa kw'obuntu so si kuva eri Katonda. Ekitabo ky’Abalamuzi kitandika nga kitegeeza ku kufa kwa Yoswa, era waliwo olunyiriri oluddiddwamu emirundi ebiri mu kitabo olunyonnyola ebyafaayo by’Abalamuzi. Omulundi ogw’okubiri lwe lwateekebwamu luba olunyiriri olusembayo olw’ekitabo. Olunyiriri olusooka olw’ekitabo lutegeeza ku nkomerero ya Yoswa, ate olusembayo lufunza ebyafaayo.
Awo oluvannyuma lw’okufa kwa Yoswa ne kiba nti, abaana ba Isirayiri ne babuuza Mukama, nga bagamba nti, Ani alisooka okulinnya ku Bakanaani okubalwanyisa?... Mu biro ebyo tewaali kabaka mu Isirayiri; naye buli muntu yakola ng’ebyali bituufu mu maaso ge... Mu biro ebyo tewaali kabaka mu Isirayiri; buli muntu yakola ng’ebyali bituufu mu maaso ge. Abalamuzi 1:1; 17:16; 21:25.
Nga bwe kiri mu byafaayo bya Smyrna, “ye mwennyini” kyali omulamwa omukulu okuva ku ntandikwa okutuuka ku nkomerero. Olw’okuba tebaalina kabaka, baasalawo okukola byonna bye baasiima. Okubulwa okulagirirwa kwe Haskell kwe yategeera mu byafaayo bya Smyrna, era ne kulabikira mu butabaawo bwa Omwoyo gw’Obunnabbi ogukola. Mu byafaayo byombi, okubulwa okulagirirwa kwaggulawo oluggi okusalawo okubeeranga nga kusinziira ku kwagala n’okwegenderera kw’omuntu ye mwennyini. Efeeso kiimirira okununulibwa okuva e Misiri. Ebyafaayo ebyawandiikibwa mu kitabo ky’Abalamuzi biimirirwa ekkanisa eya Smyrna. Okuva ku Kabaka Sawulo okutuuka mu kutwalibwa mu busibe e Babulooni kiimirirwa ekkanisa eya Pergamos, era obusibe mu Babulooni bukiimirirwa ekkanisa eya Thyatira.
Mu kukkiriziganya n’ekintu abatandisi kye baalambulula, waliwo okugabanyibwa kwa bina ne ssatu mu makanisa, ebisiba n’amakondeere, era makanisa ana agasooka mu byafaayo bya Isirayiri ey’edda gatandika n’obuddu bw’e Misiri ne gaggwa n’obuddu bw’e Babulooni, kubanga Alufa ne Oomega bulijjo agattanya enkomerero n’entandikwa. Makanisa ana agasooka mu byafaayo bya Isirayiri eya leero gatandika n’okuteekebwa wansi kw’Abayudaaya wansi w’obuyinza bw’Abarooma, ate ne gaggwa n’okuteekebwa wansi kw’Abayudaaya ab’eby’omwoyo wansi w’obuyinza bwa Loma ey’eby’omwoyo okumala emyaka 1260.
Ekyaddirira Thyatira kyali Sardis, ekyatandika bwe baava mu buddu bwa Babulooni obwafaananyizibwa mu Thyatira. Sardis ye ekkanisa eyalina erinnya nti eramu, naye teyalamu. Okwewaana kwabwe nti balamu kwali kubuulimba. Kyewuunyisa nti mu amakkanisa omusanvu gonna, ekigambo ‘Sardis’ kyokka ekitalina kitegeeza. Ennyonnyola zateekeddwako ku Sardis nga zisinziira ku mbeera y’ebyafaayo n’emirongo, naye tewali kitegeeza kya nsibuko ky’erinnya eryo. Linnya liriyo, naye litalina kitegeeza.
Naye yeekaalu ey’okubiri teyalinga eyasooka mu kitiibwa n’obungangavu; era teyatukuzibwa n’obubonero obulabika obw’okubeerawo kwa Katonda, obwakwatananga n’yeekaalu eyasooka. Tewabangawo kulabikako kw’amaanyi agatali ga bulijjo okulaga okutukuzibwa kwayo. Tewalabika ekire eky’ekitiibwa okujjuza ekifo ekitukuvu ekyaakazimbibwa. Tewaava muliro okuva mu ggulu ogwakkira ne gumira ekiweebwayo ku kyoto kyaayo. Shekina teyakyabeeranga wakati w’abakerubi mu kifo ekitukuvu ennyo; essanduuko y’endagaano, entebe y’okusaasira, n’amapeesa g’ebiwandiiko eby’obujulirwa tebyasangibwanga omwo. Tewawulika eddoboozi okuva mu ggulu okutegeeza kabona eyabuuzanga okwagala kwa Yakuwa.
Oluvannyuma lw’obuddu e Babulooni baazimba nate Yerusaalemi ne yeekaalu. Ne baafuna erinnya nate, kubanga Katonda yali asuubizza okuteeka erinnya lye mu Yerusaalemi. Naye erinnya lye liyimirira empisa ze, era okubulwa okubeerawo kwe okwennyini kwalaga nti baalina erinnya eriyimirira obulamu, naye mu mazima tebakyalina okubeerawo okuleeta obulamu. Kyonna kye baalina ddala kyali okwatula n’okwefaananyiriza.
Eddoboozi ery’enkomerero mu Sadiisi lyalagira nti walijja Eriya nga tannatuuka Olunaku olukulu era olw’entiisa lwa Mukama. Eri Isirayiri ey’edda, okuzikirira kwa Yerusaalemi kwe kwali Olunaku olukulu era olw’entiisa lwa Mukama. Olw’ensonga eyo, Sister White ayogerako ku kuzikirira kwa Yerusaalemi mu 70 AD ng’ekifaananyi ky’Olunaku olukulu era olw’entiisa lwa Mukama, oluyimirizibwa ng’ebibonoobono omusanvu eby’enkomerero. Ekkanisa ya Firadefiya yatandika n’eddoboozi lya Yokaana Omubatiza, eddoboozi ly’oyo ayogerera mu ddungu, bityo nga lyeraga ekifaananyi ky’eddoboozi lya William Miller. Eddoboozi lya Yokaana Omubatiza n’erya William Miller byali bireeta obubaka bwa Lawodikiya eri abantu abaali bagamba nti byonna birungi, so nga mu mazima byonna byali bikyamu. Bombi Yokaana Omubatiza ne William Miller baateeka obubaazi ku muzi gw’omuti. Obubaka eri Sadiisi bwali buno nti, "waliwo amannya amatono, ne mu Sadiisi, nga tebafufuwaza byambalo byabwe; era banaatambulira wamu nange nga bambadde ebyeru, kubanga basaanira." Yokaana Omubatiza ne William Miller bayimirira abo abaava mu kiseera ekiragibwa nga Sadiisi era abaali basaanira okutambulira wamu ne Kristo.
Enkumi za abantu zaatwalibwa okukkiriza amazima agabuulibwa William Miller, era abaddu ba Katonda ne bazuukizibwa mu mwoyo n’amaanyi ga Eriya okulangirira obubaka. Nga Yokaana, omubanjirizi wa Yesu, abo abaabuulira obubaka buno obw’obunywevu ne bawulira nga basaanidde okuteeka ensala ku mizi gy’omuti, ne bayita abantu okuzaala ebibala ebikwatagana n’okwenenya. Obujulirwa bwabwe bwali bwa kuleetera okuzuukuka era okukosa amakanisa mu maanyi, ne bubikkula obw’obuntu bwazo obutuufu. Era bwe wali wawuulirwa okulabula okunywevu okw’okudduka okuva mu busungu obugenda okujja, abangi abaali bagattiddwa n’amakanisa ne bakkiriza obubaka obuwonya; ne balaba okuddayo emabega kwabwe, era ne beekaabira n’amaziga ag’okwenenya ag’amaanyi n’ennaku ennyo ey’omu mmeme, ne beetoowaza mu maaso ga Katonda. Era Omwoyo wa Katonda bwe yatuula ku bo, ne bayamba okulangirira nti, ‘Mutye Katonda, mumuwe ekitiibwa; kubanga essaawa y’okusala kwe omusango etuuse.’ Early Writings, 233.
Amakanisa musanvu ag’Okubikkulirwa gakikirira ebyafaayo by’Abatume okutuusa ku kudda kwa Kristo okw’okubiri, era amakanisa ago musanvu gakikirira ebyafaayo bya Isirayiri ey’edda okuva ku nnabbi Musa okutuuka ku kujja kwa Kristo okw’okusooka.
Ebigezo by’abaana ba Isirayiri, n’enneyisa yaabwe mu biseera ebiri kumpi n’okujja kwa Kristo okwasooka, biraga embeera y’abantu ba Katonda mu byebayitamu byabwe nga tekunnabaawo okudda kwa Kristo okw’okubiri.
Emitego gya Sitaani giteekeddwa ku ffe nga ddala bwe gyateekebwa eri abaana ba Isirayiri nga baali kumpi nnyo okuyingira mu nsi ya Kanaan. Tuddamu ebyafaayo by'abantu abo.
Ebyafaayo byabwe biteekwa okuba okulabula okuzito eri ffe. Tetusaanidde kwesuubira nti bwe Mukama aleetera abantu be ekitangaala, Setaani anaayimirira bwerere ku mbali nga tateekaako kufuba kwonna okuziyiza abantu be okukifuna. Tweteganye obutagaana ekitangaala Katonda ky’atuma, kubanga tekijja mu ngeri etusiimusa. . . . Bwe wabaawo abataalaba so nga tebakikkiriza bo bennyini ekitangaala, tebazibire balala ekkubo.
'Ndayirira eggulu n'ensi okubeera abajulizi eri ggwe leero, nti nteekedde mu maaso go obulamu n'okufa, omukisa n'ekikolimo; kale londa obulamu, ggwe n'ezzadde lyo mubeerenga balamu; olyoke oyagale Mukama Katonda wo, ogonderenga eddoboozi lye, era onywererenga gy'ali; kubanga ye obulamu bwo n'obuwanvu bw'ennaku zo; olyoke obeere mu nsi Mukama gye yalayirira eri bajjajja bo, Ibulayimu, Isaaka, ne Yakobo, okubawa.'
Oluyimba luno tewaali lwa ebyafaayo wabula lwa bunnabbi. Nga lujjukiza ebikolwa eby’amagero Katonda bye yakolera abantu be mu biseera ebyayita, era lwalagula n’ebintu ebikulu eby’omu maaso, omuli obuwanguzi obw’enkomerero bw’abeesigwa nga Kristo anaakomawo omulundi ogw’okubiri mu buyinza n’ekitiibwa.
Omutume Pawulo ategeeza mu lwatu nti ebyo bye baayitamu Abayisirayiri mu lugendo lwabwe biwandiikiddwa okugasa abo abaliwo mu mulembe guno gw’ensi, abo enkomerero y’ensi etuuseko. Tetulowooza nti obulabe bwaffe butono okusinga obw’Abaebbulaniya, wabula businga. Healthful Living, 280, 281.
Okununulibwa okuva e Misiri kuyimiririrwa ekkanisa y’e Efeso, era mu byafaayo ebyo, ekifaananyi ky’ekkanisa y’e Efeso kwali Yoswa. Oluvannyuma lw’abo Katonda be yaggya e Misiri okugwa mu bigezo kkumi ebyakulikirana, Mukama n’aggya endagaano okuva eri abajeemu n’agiwa Yoswa ne Kalebu.
Mubagambe nti, Nga bwe mbeera mulamu, bw’ayogera Mukama, nga bwe mwogedde mu matu gange, bwe ntyo bwe ndibakola nammwe: Emitumbi gyammwe girigwa mu ddungu lino; era abo bonna abaabalibwa mu mmwe, okusinziira ku muwendo gwammwe gwonna, okuva ku myaka amakumi abiri n’okudda waggulu, abaalemulugunyiza ku nze, mazima ddala temuliyingira mu nsi gye nnalayirira okubatuuza omwo, okujjako Kalebu mutabani wa Yefune ne Yoswa mutabani wa Nuni. Okubala 14:28-30.
Sister White ategeeza nti Yoswa ne Kalebu bakiikirira abo ‘abatuusiddwaako enkomerero z’ensi,’ era ‘abakola endagaano ne Katonda ku ssaddaaka.’
"Ebyafaayo bino byawandiikibwa olw’okutulabula, ffe abatuuseko enkomerero z’ensi. Kangaki abantu ba Katonda leero baddamu okweyitamu ebyo bye bayitamu abaana ba Isirayiri! Kangaki bemulugunya ne beekalakaasa! Kangaki baddayo emabega Mukama bw’abalagira okugenda mu maaso! Omulimu gwa Katonda gubonaabona olw’okubulako abantu abali nga Kalebu ne Yoswa, abantu abeesigwa era ab’obwesige obutakkankana. Katonda ayita abantu abewaayo gy’ali balyoke bajjuzwe Omwoyo gwe. Omulimu gwa Kristo n’obuntu bw’abantu guwetaaga abantu abatukuziddwa, abeeweeyo, abaliggya ebweru w’olusiisira nga batikkidde okuvumwa. Baabeere abasajja ab’amaanyi n’ab’omutima omugumu, abasaanira emirimu egy’omuwendo, era bakole endagaano ne Katonda mu ssaddaaka." Review and Herald, Meyi 20, 1902.
Endagaano eyazzibwawo, nga bwe kyeragibwa mu ndagaano eyazzibwawo ne Yoswa ne Kalebu, ye ndagaano ne 144,000 n’ekibiina ekinene ennyo. Ezzibwawo oluvannyuma lw’abantu abaalondebwa mu ndagaano eyasooka okweyawulizibwa okuva eri Katonda era ne basalirwa okufiira mu ddungu. Endagaano ne 144,000 etuukirizibwa mu byafaayo bimu ddala mwe abantu abaalondeddwa edda bagaanibwa.
Efeso kitegeeza ‘ekyegombebwa’, era omulimu Yoswa n’ekkanisa ey’olubereberye gwe baatuukiriza gwali ‘ogw’egombebwa’. Yoswa bwe yakkulembera abantu ba Katonda okuyingira mu ttaka erisuubizibwa, yagenda ng’awanguza. Ekisiba ekyasooka kigendera wamu n’ekkanisa eya Efeso, era kiyimiririzibwa ng’embalaasi enjeru evaayo ng’ewangula. Kino kyali kya mazima ku Yoswa era n’ekkanisa ey’abatume. Ekisiba ekyasooka kigendera wamu n’ekkanisa eya Efeso mu Isirayiri ey’edda n’ey’omu kiseera kino.
Smyrna kivudde ku kigambo "myrrh" kye mafuta agakozesebwanga okusiiga emirambo gy’abafu. Akasiba ak’okubiri kalagirwa mu mbalaasi emmyufu eyawaweebwa "ekitala ekinene" n’"obuyinza" okuggya "emirembe okuva ku nsi", ekitegeeza nti abantu mu byafaayo ebyo baali bagenda "okwetta omu ne munne." Akasiba ak’okubiri gatambulira wamu n’ekkanisa eya Smyrna era kalaga obuyinza obuwaebwa abalabe ba Katonda, okubakkiriza okuwangula n’okutta abantu ba Katonda. Kino kyatuukirira mu kiseera ekyaddirira ekkanisa ey’obutume era ne mu byafaayo by’Abalamuzi. Mu byafaayo byombi Katonda yakkiriza amaanyi agava ebweru w’abantu be okuleetera abantu be entalo n’okufa. Mu kkanisa ey’obutume entalo ezo zaasikirizibwa mu kugaana eddiini ya Kristo, eyali mu kiseera ekyasooka eky’Efeso nga tetayinza kusingibwa kubanga yali etambuza enjiri eri ensi yonna. Ekyasikiriza abalabe b’abantu ba Katonda mu kiseera ky’Abalamuzi kyava mu kiseera ekyasooka eky’Efeso, mwe Katonda yalaga amaanyi ge ku Misiri n’amawanga agaddako Joshua mwe yakozesebwa okubawangula. Akasiba ak’okubiri gatambulira wamu n’ekkanisa eya Smyrna mu Isirayiri ey’edda ne mu Isirayiri eya leero.
Pergamos kitegeeza "ekigo ekinywezeddwa," era kityo kiyimirira olubiri lwa kabaka. Akasiba akatatu kagendera wamu ne Pergamos era kayimirira ebyafaayo mwe okusala emisango kw’abantu kukolebwa bakabaka b’ensi nga kuwakanya okusala kwa Katonda. Bw’atyo, obupimo, oba okusala omusango okuyimiririrwa "mizaani ebbiri" ezipima "eŋŋaano," "barley," "amafuta" ne "wayini," kulaga obuyinza bw’obwakabaka bw’abantu, obuba bulijjo obutatuukana n’okusalawo kwa Katonda. Jjukira nti okupima okw’amazima oba okupima obuzito okw’amazima tekwetaaga mizaani ebbiri. Mizaani ebbiri ziraga okusala omusango okutali kw’enkanya.
"sayiri" kye kabonero k'ekiweebwayo eky'ebibala ebyasooka eky'embaga ya Paska, "engaano" kye kabonero k'ekiweebwayo ky'embaga ya Pentekooti eky'"emigaati ebiri egy'okunayizibwa." "amafuta" kye kabonero k'Omwoyo Omutukuvu era "envinnyo" kye kabonero ky'okuyigiriza. Pergamos mu biseera bya Isirayiri wa kale ye mulembe gw'abakabaka ba Isirayiri abaayawukana ne Katonda ne beegatta n'ensi, abaaleeta omusango ku nteekateeka ya Katonda ey'okusinza eyakiikirirwa mu Paska okutuuka ku kiseera kya Pentekooti. Amazima g'Ekigambo kya Katonda gakiikirirwa "envinnyo" ne "amafuta." Mu Isirayiri wa kale ne mu Isirayiri wa leero, ekkanisa eya Pergamos ye mulembe Setaani mwe gezaako okutuukiriza kye yatasobola okukikola okuyita mu kusuula omusaayi mu byafaayo ebyakiikirirwa Smyrna. Mu Pergamos Setaani yagezaako okuzikiriza abantu ba Katonda n'amazima ga Katonda ng'ayita mu kukkiriziganya n'ensi, so ssi mu kusuula omusaayi nga bwe kyakiikirirwa mu Smyrna. Okukkiriziganya kw'abakabaka ba Isirayiri wa kale kufaananyiriza okukkiriziganya kwa Constantine mu Isirayiri wa leero.
Tiyatira kitegeeza "ssaddaaka ey’okwenenya" era kiyogera ku mwoyo gw’okufa olw’okukkiriza Katonda gw’awa abantu be abattibwa olw’Erinnya lye. Ssaddaaka ey’okwenenya eyo eraga okutegefu okw’okuweereza Kristo mu mbeera ez’ekikambwe, nga bwe kyayolebwa Daniyeri, Saddraki, Mesaki ne Abeduneego mu kuwaŋŋangusibwa kw’emyaka ensanvu; era kiyimirira ne ssaddaaka ya Waldensians, Huguenots n’abalala abatulugunyizibwa, ne basibibwa, ne bavumirirwa, ne battibwa olw’obuyinza bwa Paapa mu byafaayo eby’emyaka 1,260. Ekisiba eky’okuna kitambulira awamu n’ekkanisa eya Tiyatira era kiyimirira okutulugunyizibwa okwakolebwa Babulooni ey’edda eri Isirayiri ey’edda n’okutulugunyizibwa okwakolebwa Babulooni ey’omu mulembe guno eri Isirayiri ey’omu mulembe guno. Ebyafaayo by’okuwaŋŋangusibwa kwombi byasookera ku kugwa okuva mu mazima, kwe bakabaka ba Isirayiri ne Emperaani Konnstantino baakituukiriza. Byombi byateekateeka ekiseera ekiyimirirwa Tiyatira.
Sadi teerina makulu agakkiriziganya n’okwekwasa erinnya, naye okwekwasa okwo kubulimba. Okubeerawo kwa Shekina tekweyoleka mu Kyekaalu eky’okubiri. Okubeerawo kwa Kristo tekweyoleka mu byafaayo bya Sadi. Enkyukakyuka ey’omu Mulembe gw’Ekizikiza mu butuufu yali ng’empundi emu mu maaso, bbiri emabega. Omulimu gwe byafaayo bya Sadi bye byalina okukola mu Enkyukakyuka y’Abaprotestanti tegwaamalirizibwa.
Philadelphia kitegeeza okwagala kw'ab'oluganda, era tekisoboka okwagala muganda wo bw'otosooka kwagala Katonda.
Omuntu bw’agamba nti, Nkwagala Katonda, n’akyawa muganda we, oyo mulimba; kubanga atayagala muganda we gwe yalabye, ayinza atya okwagala Katonda gwe talabye? Era kino kye kiragiro kye twafuna okuva gy’ali: nti oyo ayagala Katonda ayagale ne muganda we. 1 Yokaana 4:20–21.
Filadelfiya eyimirira ekkanisa eyagala Katonda, era olw’ensonga eyo tewali kusalirwa musango wadde kunenyezebwa ku Filadelfiya.
Era eri malayika w’ekkanisa e Firadelfiya muwandiikire; Bino by’ayogera oyo omutukuvu, oyo ow’amazima, oyo alina ekisumuluzo kya Dawudi, aggula ne tewali muntu aggalawo; era aggalawo ne tewali muntu aggulawo; Mmanyi ebikolwa byo: laba, ntadde mu maaso go omulyango oguggule, era tewali asobola okuguggalawo: kubanga olina amaanyi matono, era ookuumye ekigambo kyange, so tewakkanye erinnya lyange. Laba, ndifuula abo ab’omu kkuŋŋaaniro lya Sitaani, abagamba nti Bayudaaya, so si bo, wabula balimba; laba, ndibaleeta bajje bafukamira mu maaso g’ebigere byo, era bamanye nti nkuyagadde. Kubanga ookuumye ekigambo eky’okugumiikiriza kwange, nange ndikukuuma okuva ku ssaawa ey’okukemebwa, egenda kujja ku nsi yonna, okugezesa abo abatuula ku nsi. Laba, njija mangu: kwatirako kye olina, waleme kubaawo akuggya engule yo. Awangula ndimufuula omusimbo mu yeekaalu ya Katonda wange, era tajja kufuluma nate: era ndimuwandiikako erinnya lya Katonda wange, n’erinnya ly’ekibuga kya Katonda wange, Yerusaalemi Empya, erikka okuva mu ggulu okuva eri Katonda wange: era ndimuwandiikako erinnya lyange empya. Okubikkulirwa 3:7-12.
Firadelfiya eweebwa ‘ekisumuluzo kya Dawudi,’ era mu byafaayo ebyekuusa ku Firadelfiya mu Isirayiri ey’edda baafuna Omwana wa Dawudi, ekyo kiyimirira, wamu n’ebirala, ensonga ey’obunnabbi eya Alufa ne Omega, ow’olubereberye n’ow’oluvannyuma. Ekisumuluzo ekyo kiyimirira enkola eyitibwa ‘historicism.’ Mu kiseera ekiyimirirwa ekkanisa eya Firadelfiya ku nkomerero ya Isirayiri ey’edda, Omuwandiisi ddala w’ebunnabbi bya Bayibuli ye yali ekisumuluzo. Mu kiseera ekiyimirirwa ekkanisa eya Firadelfiya mu byafaayo by’Abamillerite, William Miller yaweebwa ekisumuluzo. Mu byafaayo ebyo bibiri Kristo yakolagana n’Abayudaaya abaali balowooza nti baana ba Ibulayimu, naye tebaali. Miller yakolagana n’Abaprotestanti abaali balowooza nti be Abayudaaya ab’amwoyo, naye tebaali.
Oyo alina amatwi, awulirize ebyo Omwoyo by’agamba eri amakkanisa. Okubikkulirwa 3:13.
Lawodikiya kitegeeza abantu abasaliriddwa omusango, era Ab’e Lawodikiya, Abayudaaya b’ekiseera kya Kristo, baasalirwa omusango ogusembayo mu 70 A.D. ku kuzikirira kwa Yerusaalemi. Okusalirwa omusango okusembayo kw’Abaprotestanti abajeemu kujja mu kiyongobero ky’etteeka erya Ssande, naye baasanga omusango gwabwe bwe baaggaana obubaka bw’omulayika ow’olubereberye mu ntandikwa y’omwaka gwa 1844, ne Katonda n’abalangirira nga bawala ba Babulooni. Abo Abaprotestanti abaagwa bafaananyiriza Abadiventisiti ab’e Lawodikiya mu nnaku ez’enkomerero z’okusalira omusango okw’okunoonyereza.
Kati mu bufunze tumaze okwekenneenya engeri nnyingi ez’enjawulo mwe amakkanisa omusanvu ag’omu kitabo ky’Okubikkulirwa gayinza okutegeerwa mu ngeri entuufu nga ebibonero by’obunnabbi, era oluvannyuma ne gakozesebwawo mu ngeri ey’obunnabbi. Naye byonna bino biteekwa okutegeerwa era okukozesebwa mu nteekateeka y’amateeka g’obunnabbi “age twaweereddwa obuyinza obusinga byonna.”
Obubaka eri amakanisa omusanvu bwali obubaka obwaweebwa amakanisa ago, era gaaliwo mu kiseera Yokaana lwe yabyawandiika. Obubaka eri amakanisa omusanvu butuwa obulagirizi n’okulabula eri amakanisa gonna mu byafaayo byonna. Obubaka eri amakanisa omusanvu butuwa obulagirizi n’okulabula eri abakristaayo buli omu mu byafaayo byonna. Amakanisa omusanvu gakiikirira ebyafaayo by’Obukristaayo okuva mu biseera by’Abatume okutuuka ku nkomerero y’ensi. Amakanisa omusanvu gakiikirira ebyafaayo bya Isirayiri ey’edda okuva mu biseera bya Musa okutuuka ku kuzikirizibwa kwa Yerusaalemi mu 70 AD. Amakanisa omusanvu gasobola okumanyibwa era ne gakozesebwa nga omuntu amanya enjawulo wakati w’amakanisa ana agasooka n’amakanisa asatu agasembayo.
Ku nkozesa ez’obunnabbi mukaaga ez’enjawulo ze tulambulula, enkozesa ezo z’emu ziimiririzibwa mu bisiba musanvu.
Tujja okukwata ku mazima gano mu kiwandiiko ekiddako.