Mu kiwandiiko ekyasembayo twalaga emirongo mukaaga gy’obunnabbi egy’enkaayana ebyabaddewo mu byafaayo by’Abadiventisiti okuva mu mulembe gw’Abamillerite okutuuka leero. Nnemezza nti enkaayana eyasooka n’eyasembayo ku "abanyazi b’abantu bo" mu olunyiriri olw’ekkumi n’enna mu ssuula eky’ekkumi n’emu eya Danyeri bimu ddala mu by’obunnabbi. Abamillerite baategeera nti "abanyazi" baali Loma, ate Abaprotestanti baayigiriza nti "abanyazi" be kabaka wa Siriya ayitibwa Antiochus Epiphanes.
Era mu biro ebyo bangi bajja kuyimirira okulwanyisa kabaka w’amaserengeta; era n’abanyazi b’abantu bo balyeewaggula okukakasa okwolesebwa; naye baligwa. Danyeri 11:14.
Okutandikira mu kitundu eky’ekkumi, ne kikweyongerera okutuuka ku kya kkumi n’ettano, olutalo wakati w’obwakabaka bwa Misiri ne Siriya kulambikibwa. Mu kyawandiikibwa, Misiri ayimirirwamu ng’Kabaka w’amaserengeta, ate kabaka wa Siriya ayimirirwamu ng’Kabaka w’amambuka. Ekitundu eky’ekkumi kiraga ekyo abawandiisi b’ebyafaayo kye bayita okutandika kw’Olutalo lwa Siriya olw’okuna mu 219 BC; ebitundu eby’ekkumi n’emu n’ekkumi n’ebiri biraga Olutalo lwa Raphia mu 217 BC n’ebivuddeko. Awo ebitundu okuva ku kya kkumi n’asatu okutuuka ku kya kkumi n’ettano biraga Olutalo lwa Panium mu 200 BC. Mu bitundu okuva ku kya kkumi okutuuka ku kya kkumi n’ettano, kabaka wa Siriya ye Antiochus Magnus, omufuzi w’Obwakabaka bwa Seleucid.
Olunyiriri olw’ekkumi lulaga ebyafaayo nga Antiokusi Omunene bw’atandika olutalo olw’okuddamu okufuna ettaka eryali liyiddwa ku bwakabaka bwa Seleukusi mu myaka egyayita. Mu lunyiriri addamu okufuna ettaka eryafiiriddwa mu 219 BC, naye ayimiriza akaseera obulumbaganyi bwe, era agezaako okukungaanya nate amaanyi g’eggye lye. Yali addamu afunye obufuzi ku bitundu ebyali byafiiriddwa, era n’atuuka ku nsalo ya Misiri, obwakabaka obw’amaserengeta obwalongozebwa olulyo lwa Ptolemy. Wakati wa 219 BC ne 217 BC, kabaka w’amaserengeta ne kabaka w’amawaggulu baateekateekera olutalo olwabadde lusembera e Raphia.
Olutalo lwa Raphia lwabaawo mu 217 BC, era obwakabaka obw’amaserengeta bwa Misiri, obufugibwa Ptolemy, bwawangula ku kabaka w’e Siriya Antiochus Magnus, kabaka w’amambuka mu kitundu eky’obunnabbi. Ate mu nnyiriri kkumi na ssatu okutuuka ku kkumi na ttaano, emyaka kkumi na musanvu oluvannyuma, mu 200 BC, Antiochus Magnus, eyali amaze okukola omukago ne Filipu owa Makedoniya, n’alumba Misiri mu lutalo lwa Panium. Mu kiseera ekyo, obwakabaka obw’amaserengeta bwa Misiri bwalina kabaka omwana ow’emyaka etaano oba mukaaga, era Antiochus Magnus ne Filipu tebaalekeraawo kulyazaamu ebbanga eryo, ne bakozesa obuto bw’omwana kabaka wa Misiri; Antiochus Magnus n’awangula mu lutalo lwa Panium. Ennyiriri ssatu eziraga olutalo lwa Panium zirimu olunyiriri kkumi na nnya, mwe muwanjizibwa obuyinza obupya mu nnyonnyola ey’obunnabbi.
Abambuzi b’abantu bo be buyinza obulala okuva ku kabaka w’e Misiri ow’amaserengeta, oba ku kabaka wa Seleucid ow’amambuka, oba ku Filipo omufuzi wa Makedoniya. Abamillerite baategeera nti Loma ye “abambuzi b’abantu bo.” Omu ku bigambo by’ensibuko eby’Olwebbulaniya ebyakyusibwa nga “abambuzi,” kitegeeza “omumenya.” Loma ey’obupagani eragibwa mu buwandiike bw’obunnabbi ng’obuyinza obw’anaamenyamenya mu bitundubitundu.
Awo oluvannyuma lw’ekyo nnalaba mu kwolesebwa okw’ekiro, laba ekisolo eky’okuna, eky’entiisa era eky’ekikangabwa, era kya maanyi nnyo; era kyalina amannyo amanene ag’ebyuma: ne kirya ne kimenyaamenya, ne kikandagira ebyasigalawo n’ebigere byakyo: era kyali kyawukana ku bisolo byonna ebyasooka; era kyalina enkoona kkumi. Daniel 7:7.
Bw’Uriah Smith awa endowooza ku banyazi, akwatako ebigambo by’omuwandiisi w’ebyafaayo agamba nti abanyazi bakiikirira abamenya.
Obuyinza obuggya kati buleeteddwa, “abanyazi b’abantu bo;” mu bw’ennyukuta, bw’agamba Omulabirizi Newton, “abamenya b’abantu bo.” Ewala nnyo ku mabbali g’omugga Tiber, obwakabaka bwabadde bwekuzisa mu nteekateeka ennene ez’okwegulumiza n’enteekateeka ez’ekyama ez’ezikambwe. Nga butonotono era bunafu ku lubereberye, ne bukula mangu nnyo mu maanyi n’obugumu, nga bugolola omukono wano n’ewali n’obwegendereza okugezesa obusobozi bwabwo, era n’okukebera obugumu bw’omukono gwabwo ogw’olutalo, okutuusa lwe, bwe bwamanyira ddala amaanyi gaabwo, ne busitula omutwe n’obuvumu mu mawanga ag’ensi, ne bwakwatira ddala mu mikono gyabwo obukulembeze bw’eby’ensonga by’amawanga ago n’engalo ezitawangulwa. Okuva awo n’omu, erinnya lya Loma liyimirira ku muko gw’ebyafaayo, nga lyategekebwa okumala emyaka emingi okuddukanya eby’ensi, era okussa amaanyi amanene mu mawanga okutuusa ku nkomerero y’ebiseera.
“Rooma yayogera; era amangu ddala Busuuli ne Masedoniya ne biraba enkyukakyuka ejja ku kifaananyi ky’ekirooto kyabwe. Abaruumi ne beeyingiza mu nsonga z’omukabaka omuto owa Misiri, nga basalidde ddala omwoyo nti alina okukuumibwa obutazikirira okwategekebwa Antiyokasi ne Firipo. Guno gwali mwaka gwa 200 B.C., era kyali kimu ku by’okweyingiza ebyasooka ebikulu eby’Abaruumi mu nsonga za Busuuli ne Misiri.” Uriah Smith, Daniel ne Okubikkulirwa, 257.
Obunnabbi obwateekeddwawo mu ebitundu ebyo bwatuukirizibwa mu bbanga ly’emyaka nga amakumi abiri okuva mu mwaka gwa 219 nga tannazaalibwa Kristo okutuuka mu mwaka gwa 200 nga tannazaalibwa Kristo, naye bannabbi boogera nnyo ku nnaku ez’enkomerero okusinga ennaku mwe baabeeranga.
“Buli omu ku bannabbi ab’edda yayogera si nnyo olw’ebiro byabwe bo, wabula olw’ebyaffe, n’olwekyo obunnabbi bwabwe bukyakola ku lwaffe. ‘Kale ebyo byonna byabatuukako okuba ebyokulabirako: era byawandiikibwa olw’okutubuulirira ffe, abatuukiddwako enkomerero z’ensi.’ 1 Abakkolinso 10:11. ‘Si bo bokka abaweerezebwako, wabula ffe, baabuweereza ebyo, ebyabuuliddwa kaakano gye muli abo abaababuulira enjiri nga bali n’Omwoyo Omutukuvu eyava mu ggulu; ebyo bamalayika bye beegomba okutunuulira.’ 1 Peetero 1:12....”
Bayibuli yakuŋŋaanyizza era n’egatta wamu obugagga bwayo olw’abantu b’emulembe guno ogw’enkomerero. Ebintu byonna ebikulu n’ebikolwa eby’ekitiibwa eby’ebyafaayo by’Endagaano Enkadde bibadde era biri okuddamu mu kkanisa mu nnaku zino ez’enkomerero. Selected Messages, book 3, 338, 339.
Newankubadde Danyeri teyabeeramu mu bbanga ly’emyaka amakumi abiri lye tukebera, obusikirizibwa obuyita mu biwandiiko bya Sister White bututegeeza nti ebingi ku byafaayo ebyawandiikiddwa mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu bijja kuddamu mu kutuukirizibwa okusembayo kwa Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu.
"Tetulina budde bwa kufiirwa. Ebiseera eby’obunkenke biri mu maaso gaffe. Ensi etabukiddwamu omwoyo gw’entalo. Mu bwangu, embeera z’obuzibu ezaayogerwako mu bunnabbi zijja kubaawo. Obunnabbi obuli mu ssuula ey’ekkumi n’emu mu kitabo kya Danieri buli kumpi butuuse ku kutuukirizibwa kwabwo okwonna. Ebingi ku byafaayo ebyaliwo mu kutuukirizibwa kw’obunnabbi buno bijja kuddamu." Manuscript Releases, ennamba 13, 394.
Ennyiriri kkumi okutuuka ku kkumi na ttaano ez’omu Danyeri essuula kkumi n’emu ziyimira ebyafaayo by’ennaku ez’enkomerero ebileeta okutuuka ku tteeka lya Sande erijja amangu ddala, kubanga olunyiriri kkumi na mukaaga lutegeeza ekiseera lwe Loma yasooka okwangula ‘ettaka ery’ekitiibwa’.
Naye oyo ajja okumulwanyisa anakola ng’okusiima kwe bwe kuli, era tewaliba n’omu ayimirira mu maaso ge: alinywera mu nsi eya kitiibwa, nayo mu mukono gwe erizikirizibwa. Danyeri 11:16.
Danyeri akozesa ekigambo "ettaka ery’ekitiibwa" emirundi ebiri mu by’awandiika. Ekyasooka kiri mu olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga, bwe Loma ey’abapagana ennyini yawangula ettaka ery’ekitiibwa erya Yuda eryo ddala.
“Wadde nga Misiri teyayinza kuyimirira mu maaso ga Antiyokasi, kabaka ow’obukiika obwa kkono, Antiyokasi teyayinza kuyimirira mu maaso g’Abaruumi, abaali kati bazze okumutabaala. Tewaali bukwakabaka bwonna obwakyayinza okuziyiza amaanyi gano agaali gagenda gakula. Busuuli bwawangulwa, ne bugattibwa ku bwakabaka bw’Abaruumi, Pomupeeyi mu mwaka 65 BC bwe yaggya Antiyokasi Asiatikus eby’obugagga bye, n’afuula Busuuli essaza ly’Abaruumi.”
“Amaanyi ago ge gamu era gaali ga kuyimirira mu Nsi Entukuvu, ne gigimalawo. Rooma yagattibwa ku bantu ba Katonda, Abayudaaya, olw’endagaano, mu mwaka gwa 162 BC, okuva ku lunaku olwo n’efuna ekifo ekikulu mu kalenda ey’obunnabbi. Naye teyaweebwa bufuzi ku Buyudaaya olw’okuwangula okwennyini okutuusa mu mwaka gwa 63 BC; era awo ne kiba mu ngeri eno eyaddirira.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 259.
Olunyiriri olulala Danyeri mwe akozesa “ensi ey’ekitiibwa” luli olunyiriri olw’amakumi ana mu emu.
Era ajja kuyingira mu nsi ey'ekitiibwa, n'ensi nyingi zijja kusuulibwa wansi: naye bano bajja kuwona mu mukono gwe, Edomu, ne Mowaabu, n'omukulu w'abaana b'Amoni. Danyeri 11:41.
Olunyiriri amakumi ana mu emu bwe kityo luddira olunyiriri amakumi ana, era olunyiriri amakumi ana lutandika n’ebigambo nti “era mu kiseera eky’enkomerero.” Mu The Great Controversy, Sister White ateegeza nti 1798 kye “kiseera eky’enkomerero,” kale olunyiriri amakumi ana mu emu lulaga ebyafaayo ebyaddirira oluvannyuma lw’ekiseera eky’enkomerero mu 1798.
"Naye mu kiseera eky'enkomerero," bw'agamba nnabbi, 'Abangi banaatambulanga awamu n'awamu, n'amagezi genaayongera.' Danyeri 12:4. . . . Okuva mu 1798 ekitabo kya Danyeri kyagguddwawo, amagezi ku bunnabbi gayongedde, era abangi babuulidde obubaka obukakafu obw'okusala omusango nga guli okumpi." Olutalo Olukulu, 356.
Ettaka ery’ekitiibwa eriyogerwako mu lunyiriri 41 si Yuda wa ddala ey’edda, wabula Yuda ow’omwoyo ow’obudde buno. Amerika ye Yuda ow’omwoyo ow’obudde buno, era olunyiriri 41 lulaga etteeka lya Sande erinaatera okuteekebwawo mu Amerika.
Kyokka eky'omwoyo tekyasooka, wabula eky'obutonde; era oluvannyuma ne kijja eky'omwoyo. 1 Abakkorinti 15:46.
Eteeka lya Ssande eryo lirabirizibwa mu olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga, kubanga "ebyafaayo bingi ebyabaddewo" mu kutuukirizibwa kw’omutwe ogw’ekkumi n’emu ogwa Danyeri bigenda kuddamu. Ennyiriri eziva ku kkumi okutuuka ku kkumi n’ettaano, mu nnaku ez’enkomerero, ziraga ebyafaayo ebyakulembera era ebyatuusa ku tteeka lya Ssande.
Kabaka ow’obukiikakkono mu bulunyiriri obwo obutaano, awamu ne kabaka ow’obukiikaddyo, byatuukirizibwa mu kabaka ow’obwakabaka bwa Seleucid Antiochus Magnus n’abakabaka b’e Misiri ab’obwakabaka bwa Ptolemaic, era bifaananyiriza obuyinza obuli ku mutima gw’ebyafaayo ebireetereza ku tteeka lya Ssande erijja mangu. Obulunyiriri buno bulaga ebyafaayo by’ekibiina kya 144,000, kubanga olunyiriri olw’ekkumi lulaga okugwa kwa Soviet Union mu 1989, ate olunyiriri olw’ekkumi na mukaaga lulaga tteeka lya Ssande erijja mangu.
Kristo asiliriza ku nniriri zino nga agattanya olunyiriri olw'ekkumi n'olw'amakumi ana, era n'olunyiriri olw'ekkumi n'omukaaga n'olw'amakumi ana n'emu. Okuyogerako mu butereevu ku ttaka ery'ekitiibwa erya ddala, erifaananyiriza ettaka ery'ekitiibwa ery'eby'omwoyo ery'olunyiriri olw'amakumi ana n'emu, kwe kkomerero w’enniriri mukaaga; ate olunyiriri olw'ekkumi lye entandikwa.
Nga Kristo bwe yakakasa nti olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga lulina enkwatagana entereevu n’olunyiriri olw’ana mu gumu, era bwe kityo, olunyiriri olw’ekkumi lulina enkwatagana entereevu n’olunyiriri olw’ana. Ekigambo ekiri mu linyiriri olw’ekkumi “okujjuluuka, era okuyitamu,” kye kimu ddala mu Lwebbulaniya ne kyo ekivvuunulwa “okujjuluuka n’okuyitawo,” mu linyiriri olw’ana. Akagambo kano kasangibwa mu kifo kimu ekirala kokka mu Byawandiikibwa, naye kavvuunulwa mu ngeri entono ey’enjawulo okusinga engeri gye kavvuunuliddwa mu linyiriri olw’ekkumi n’olw’ana. Naye, kye kimu ddala mu Lwebbulaniya.
Era aliyita mu Yuda; alikulukuta n’ayitirira, alituuka n’okutuukira ddala ku bulago; n’okuwanika ebiwaawaatiro bye kujjuza obugazi bw’ensi yo, ayi Immanuel.
Ekigambo kya Isaaya “okukulukuta n’okuyita waggulu,” kye kimu n’eky’olunyiriri lwa kkumi “okukulukuta n’okuyita mu,” era n’eky’olunyiriri lwa amakumi ana “okukulukuta n’okuyita waggulu.” Ate era okusinga awo, buli ku lunyiriri lusatu luno lulaga okulumba okuva eri kabaka w’amambuka ku kabaka w’amaserengeta. Mu Isaaya, kabaka w’amambuka w’Asiriya, Senakeribu, yali alumba Yuda, obwakabaka obwaserengeta bwa Isirayiri. Mu olunyiriri lwa kkumi Antiokko Omunene, kabaka w’amambuka owa Obwakabaka bwa Baselewkidi, yali alumba obwakabaka obwaserengeta bwa Misiri. Mu olunyiriri lwa amakumi ana, kabaka w’amambuka, obuyinza bwa Paapa, eyali afunye ekiwundu ekitta ku ntandikwa y’olunyiriri olwa amakumi ana, yali alumba obuyinza obw’amaserengeta obutakkiriza Katonda obwa Soviet Union. Buli lunyiriri luyimiriza enkola y’obunnabbi eemu ey’okutabaalagana wakati wa bakabaka b’amambuka n’amaserengeta, era mu buli lunyiriri kabaka w’amambuka “akulukuta n’ayita waggulu.”
Obujulirwa bwa Isaaya n’olunyiriri olw’ekkumi byombi biraga nti kabaka ow’omu bukiikaddyo bw’alumba ayimirira nga tannayingira mu kibuga ekikulu eky’obwakabaka obw’omu bukiikakkono. Sennakeribu yaleeta entalo ze okutuuka ku bbugwe bwa Yerusaalemi, n’atasukkiriraayo. Mu 219 BC, Antiochus Magnus yatuuka ku nsalo ya Misiri n’ayimirira. Oluvannyuma n’awangulwa mu lutalo lwa Raphia olwabaddewo emyaka ebiri oluvannyuma mu 217 BC. Sennakeribu yatuuka ku bbugwe bwa Yerusaalemi era n’awangulwa mu lutalo kubanga Katonda yayingira mu nsonga.
Noolwekyo, bw’ati bw’ayogera Mukama ku kabaka wa Asiriya: Talijja mu kibuga kino, so talikuba akasale eyo, so talijja mu maaso gaakyo n’engabo, so talizimbira ku kyo ekizimbe eky’okulumba. Mu kkubo lye yajjiramu, eryo ddala ly’anaaddiramu, era talijja mu kibuga kino, bw’ayogera Mukama. Kubanga nze ndikikuuma ekibuga kino, okukirokola, olwange nzekka, n’olw’omuddu wange Dawudi. Ne bw’atuuka ekiro ekyo, malayika wa Mukama n’afuluma, n’akuba mu lusiisira lw’Abasirya abantu 185,000; era bwe baazuukuka mu makya, laba, baali bonna emirambo. Awo Sennacherib, kabaka wa Asiriya, n’afuluma, n’agenda, n’addayo, n’abeera e Nineveh. Era lwatuuka ng’asinziza mu nnyumba ya Nisroch katonda we, Adrammelech ne Sharezer, abaana be, ne bamutta n’ekitala; ne baddukira mu nsi ya Armenia. Era Esarhaddon mutabani we n’afugira mu kifo kye. 2 Bassekabaka 19:32-37.
Mu 1989, kabaka w’amambuka yasangula Soviet Union, naye te yawamba ekibuga ekikulu kya Soviet Union. Rashiya yasigalawo ng’eyimiridde. Olutalo oluddako, olulazibwa mu nnyiriri 11 ne 12, lwali olutalo lwa Rafiya, era lwalabirwamu mu kifaananyi okumenyebwa kw’eggye lya Sennakeribu n’okufa kwe okwaddirira, ekiraga obuwanguzi bwa kabaka w’amaserengeta, gwe Yuda mu bujulizi bwa Sennakeribu, ate Rafiya mu bujulizi bwa Antiochus Magnus.
Olunyiriri olw’ekkumi luyunga mu butereevu n’olunyiriri olw’amakumi ana, era olunyiriri olw’ekkumi na mukaaga luyunga mu butereevu n’olunyiriri olw’amakumi ana mu emu. Okuva ku lunyiriri olw’ekkumi okutuuka ku lunyiriri olw’ekkumi na mukaaga kuyimiririra ebyafaayo bya 1989 okutuuka ku tteeka lya Ssande. Olunyiriri luyimiririra ebyafaayo ebyakwekebwa mu lunyiriri olw’amakumi ana, ebyo ne bitandikira ku kusanuka kw’e Soviet Union mu 1989 ne bikweyongera okutuuka ku tteeka lya Ssande. Olunyiriri olw’ekkumi luyunga mu butereevu “emirundi musanvu” egya Lewitiko amakumi abiri mu mukaaga n’ebyafaayo ebyakwekebwa, naye olunyiriri olwo lw’amazima luli ebweru w’ebyo bye tulaga wano.
Mu byafaayo by’Abamiilerayiti, wabaawo empaka eyasooka mu mukaaga egy’enkulu mu buAdiventisiti ezaakwata ku kumanya obutuufu ku kulambulula “Roma”; era yali ku nsonga ya baakiikirira ani “abanyazi” b’olunyiriri lwa kkumi n’enna. Abaprotestanti baagamba nti baakiikirira Antiyokosi Epifanesi, ate Abamiilerayiti ne bagamba nti be Roma. Mu mpaka ey’enkomerero mu buAdiventisiti ku kumanya obutuufu ku kulambulula “Roma”, nayo eri ku “banyazi” b’olunyiriri lwa kkumi n’enna. Ekibiina kimu, ekiyimiriziddwa Abamiilerayiti, kiri ku kuuma okutegeera kw’ensinziro okw’Abamiilerayiti, okwaawagirwa Omwoyo gw’Obunnabbi.
Ndabye nti chaati eya 1843 yakulembeddwa n’omukono gwa Mukama, era nti tekirina kukyusibwa; nti ennamba zaali nga bwe yabadde ayagala zibeere; nti omukono gwe gwali waggulu era ne gukisa ensobi mu nnamba ezimu, ne kiba nti tewali asobola okugiraba okutuusa lwe yaggyamu omukono gwe. Ebiwandiiko Ebyasooka, 74.
Eyo chati entukuvu eraga enkayaana ng’eyitira mu mpandiika ya 164 BC.
164 Okufa kwa Antiochus Epiphanes, nga kya ddala teyayimirira kulwanyisa Omulangira w’Abalangira, kubanga yali amaze emyaka 164 ng’afudde ng’Omulangira w’Abalangira tannazaalibwa.
Okukwogerwako kw’empaka eyo ku kyapa ekitukuvu kulaga amazima agokka agalagiddwa ku kyapa ekitukuvu agatateesigamiziddwa ku kitundu ky’obunnabbi okuva mu Kigambo kya Katonda. Mu kukikola kwo, kulambulula akabonero k’ekkubo, si aka byafaayo bya Baibuli, wabula aka byafaayo by’Abadiventisi, era “tekirina kukyusibwa,” kubanga empaka eyo eraga engeri ekyolesebwa eky’obunnabbi gye kiteekebwawo. Okugaana amazima ago ag’amusingi kitegeeza mu kiseera kye kimu okugaana obuyinza bw’Omwoyo gw’Obunnabbi mu kukakasa ekyapa ekitukuvu.
Obulimba obwasembayo ddala bwa Setaani bujja kubeera okuggyaamu amaanyi obujulizi bw’Omwoyo wa Katonda. ‘Awatali kwolesebwa, abantu bamalirwawo’ (Engero 29:18). Setaani anaakola n’amagezi, mu ngeri ez’enjawulo era ng’ayitira mu mikutu egy’enjawulo, okukankanya obwesige bw’abantu ba Katonda abasigalewo mu bujulizi obw’amazima. Anaaleeta ebyolesebwa eby’obulimba okulobera, era anagatta ebikyamu n’ebituufu, n’afuula abantu ne banyinyala, okutuusa ne balowooza nti buli kintu ekitwala erinnya ly’ebyolesebwa kye kika ky’obunyiikivu obutalimu magezi; naye emimeeme ennongoofu, nga gigerageranya ebikyamu n’ebituufu, gijja kusobola okutegeera enjawulo wakati wabyo. Obubaka Obulondedwa, ekitabo eky’okubiri, 78.
Empaka ez’enkomerero za "abanyazi b’abantu bo" ze zimu n’eza sooka; era awatali kutegeera akabonero akakakasa okwolesebwa, "abantu bazikirira." Bo "bazikirira" kubanga "baggyamu amaanyi obujulizi bw'Omwoyo gwa Katonda."
Ekibiina ekirala kigamba nti United States elagibwa ng’abambuzi ab’olunyiriri olw’ekkumi n’enna. Ekibiina ekyo tekisobola oba tekyaagala kulaba nti Antiochus Magnus mu nnyiriri ez’ekkumi okutuuka ku kkumi n’ettaano akiikirira United States. Ng’abaprotestanti mu byafaayo bya Millerite bwe baagamba nti abambuzi baali Antiochus, ekibiina ekegaana okulaba kiraga abambuzi ng’obuyinza (United States) obufaananyizibwa mu Antiochus.
Obulumbaganyi bwa Sennakeribu eri Yuda, obwatuuka ne ku kibuga ekikulu Yerusaalemi era ne bulemererwa, bwakulemberwa omuduumizi w’eggye lya Sennakeribu, Rabusake.
Kale kaakano, mpangayo eri mukama wange kabaka w’e Bwasuli, nange nnaakukuwa embalaasi enkumi bbiri, singa osobola okuteekako abavugi ku zo. Kale oliddiza otya amaaso g’omuduumizi omu ow’abo abato ennyo mu baweereza ba mukama wange, n’osiga essuubi lyo ku Misiri olw’amagaali g’entalo n’abasajja ab’oku mbalaasi? Kaakano nninnye wano nga si lwa Mukama okulumba ekifo kino okukizikiriza? Mukama y’ambuulira nti, Yambuka eri ensi eno, ogizikirize. Awo Eriyakimu mutabani wa Kirukiya, ne Sebuna, ne Yowa ne bagamba Labusake nti, Tuyogerereko, tukusaba, eri abaddu bo mu lulimi Olusiriya; kubanga tulutegeera; so totyogerera naffe mu lulimi lw’Abayudaaya mu matu g’abantu abali ku bbugwe. Naye Labusake n’abagamba nti, Mukama wange y’antumye eri mukama wo ne ggwe, njogere ebigambo bino? Si y’antumye eri abasajja abatudde ku bbugwe, balye obusa bwabwe ne banywe omusulo gwabwe nga wamu nammwe? Awo Labusake n’ayimirira n’ayogerera waggulu mu ddoboozi ddene mu lulimi lw’Abayudaaya, n’ayogera nti, Muwulirize ekigambo kya kabaka omukulu, kabaka w’e Bwasuli. 2 Bassekabaka 18:23-28.
Rabshakeh yali ategeeza si bigambo bye, wabula bigambo bya Sennakeribu, kabaka wa Asiriya. Mu Danyeri 11:40 kabaka w’amambuka ye buyinza bwa Papa, era mu kiseera ky’enkomerero mu 1798 yafuna ekiwundu eky’okufa mu mikono gya Bufalansa obutakkiriza Katonda, kabaka w’amaserengeto. Mu nnyiriri eyo, kabaka w’amambuka oluvannyuma awamba n’asukkirira obwakabaka bw’amaserengeto (USSR) mu 1989. Bwe yamaliriza omulimu ogwo, yaleeta naye "amagaali, n’abasajja ab’oku mbalaasi, era n’ebyombo bingi." "Amagaali n’abasajja ab’oku mbalaasi" biraga amaanyi g’ebyokulwanyisa, ate "ebyombo" biraga obuyinza mu by’enfuna. Ebiragiro ebyo biraga nti Amerika ye ggye ery’okukozesebwa mu kifo kya Loma ya Papa mu buwangula bwa 1989, nga bwe kyafaananyizibwa ne Rabshakeh. Antiochus Magnus mu nnyiriri kkumi okutuuka ku kkumi n’ettano ayimirira Amerika, era nga William Miller bwe yalaga obutuufu nti ekigambo "also" mu nnyiriri kkumi n’enna kiteekaawo obuyinza obupya obuyingira mu nnyonnyola y’obunnabbi, "abanyazi" balina okuyimirira obuyinza obw’awukana ku bwa bakabaka ba Ptolemy ab’amaserengeto, oba Antiochus kabaka w’amambuka, oba Firipo wa Makedoniya.
Kabaka ow’obukiikaddyo, mu kitundu kino, nga tewali kubuusabuusa, kitegeeza kabaka wa Misiri; naye ekigambo ‘abanyazi b’abantu bo’ kye kitegeeza, kikyasigadde kya kubuusabuusa wenda eri abamu. Okuba nti tekisobola kubeera nti kitegeeza Antiochus, oba kabaka yenna wa Suriya, kirabika bulungi; kubanga malayika yali amaze okuyogera ku ggwanga eryo mu bitundu bingi ebyasooka, era kaakano agamba nti, ‘era n’abanyazi b’abantu bo,’ n’ebirala, nga kiraga bulungi nti kigenderera eggwanga eddala. Nkikkiriza nti wenda Antiochus yanyaga Abayudaaya; naye kino kisobola ntya ‘okukakasa ekyolesebwa,’ nga tewali wonna mu kyolesebwa mwe w’ayogerwako ku Antiochus ng’akola ekikolwa kya ngeri eyo; kubanga yali wa mu bwakabaka obuyitibwa obwa Bugereeki mu kyolesebwa. Era nate, ‘okukakasa ekyolesebwa,’ kiteekwa okutegeeza okukifuula kya mazima era kya ddala, okukimaliriza, oba okukituukiriza.” William Miller, Miller’s Works, Lecture 6, 89.
"Antiochus" kyali erinnya eryalondeddwa abakabaka bangi mu Obwakabaka bwa Seleucid obw’e Siriya. Omutandisi w’obwakabaka obwo yali Seleucid Nicator, era olukalala lwonna lw’abakabaka ba Seleucid lwalimu abakabaka wakati wa 26 ne 30. Abangi ku bakabaka abo baalonda erinnya "Antiochus", nga bwe Bapapa bangi balonda amannya g’entebe bwe balondwa okuba Bapapa. Bapapa bonna bali "antichrist," ekitegeeza "abawakanya Kristo". Ekigambo "anti" kitegeeza "okuwakanya". Nga abawakanya Kristo, batutte erinnya lya jjajja waabwe ow’omu mwoyo, ye Setaani. Setaani ne Bapapa bombi bamanyibwa nga "antichrist" mu kusikirizibwa.
"Obumalirivu bw'Anti-Kristo okutuukiriza obujeemu bwe yatandika mu ggulu bujja okugenda mu maaso okukola mu baana b'obujeemu." Obujulizi, omuzingo 9, 230.
Omupapa y’omuyimiririzi wa Sitaani, kale bombi bawakanya Kristo, era n’olwekyo be “Anti-Kristo.” Balonda erinnya bwe balondebwa okuba Papa, ne bafuuka omuyimiririzi wa Sitaani ku nsi.
Okukuuma obugagga n’ettendo eby’ensi, ekkanisa yaatwalibwa okunoonya ekisa n’obuwagizi okuva eri abakungu ab’ensi; era, nga bwe yagaanye Kristo mu ngeri eyo, n’esendasendebwa okuwaayo obwesigwa eri akiikirira Setaani—omulabirizi w’e Ruumi.
Mu bikolwa byabwe munaabamanyira, era Abapapa bakola omulimu gumu ng'ogwa Sitaani.
Okuyita mu Papa ow’e Roma, omulimu ogw’emu gukolebwa wano ku nsi nga bwe gwakolebwanga mu mbuga z’eggulu nga tannagobebwa Omulangira w’ekizikiza. Sitaani yagezaako okukyusa etteeka lya Katonda mu ggulu, era n’okuteekamu okukyusakyusa kwe. Yayimusa okusalawo kwe okusinga okw’Omutonzi we, era n’ateeka okwagala kwe okusinga okwagala kwa Yehova, era mu ngeri eyo n’alaga nti Katonda asobola okusobya. Ne Papa naye atwala ekkubo eryo lye limu, era ng’ategeeza nti ye tasobola kusobya, anoonya okutereeza etteeka lya Katonda likwatagane n’endowooza ze, ng’alowooza nga asobola okulongoosa ensobi ze ye alowooza nti aziraba mu mateeka n’ebiragiro bya Mukama w’eggulu n’ensi. Mu butuufu agamba ensi nti, Nnaabawa amateeka amalungi okusinga aga Yehova. Kye kinyooma ki kino eri Katonda w’eggulu! Signs of the Times, November 19, 1894.
Newankubadde Seleucus Nicator yateekawo Obwakabaka bwa Seleucid, bangi ku bakabaka abaamuddirira baalondawo erinnya “Antiochus”, nga bawassaamu ekitiibwa, si eri Seleucus, wabula eri kitaawe. Kitaawe wa Seleucus, Antiochus, yali omwami ow’ekitiibwa era omuduumizi w’eggye mu buweereza bwa Kabaka Philip II wa Makedoniya, eyali kitaawe wa Alexander Omukulu. Ekitiibwa kya Antiochus ng’omwami n’obuduumizi bwe mu by’eggye byayamba okuteekawo ensibuko y’ekifo ekkulu kya Seleucus n’okulinnya kwe mu buyinza oluvannyuma lw’okufa kwa Alexander Omukulu.
Obwakabaka bwa Seleucus bwateekebwawo bwe yatwala obufuzi bw’ebitundu ebisatu ku bina eby’obwakabaka bwa Aleksanda. Loma nayo yawangula amaanyi mu bitundu bisatu by’ensi okukwata obufuzi n’efuuka kabaka w’obukiikakkono. Bwe yamala okunyweza ebuvanjuba, ebugwanjuba n’obukiikakkono, Seleucus n’afuuka kabaka w’obukiikakkono mu byafaayo, era ekibuga ekikulu kye kyali Babulooni. Abakabaka bangi abaagobererawo baalondanga erinnya “Antiochus” bwe baatuulanga ku nnamulondo y’obukiikakkono okussaamu ekitiibwa jjajja waabwe ow’ebyobufuzi. Okufaanagana kuno kulabika kyangu, bw’osalawo okulaba. Bw’otosalawo, tolibulaba.
Erinnya "Antiochus" (Ἀντίοχος mu Lugiriki) livudde mu bitundu by’Olugiriki "anti" (kitegeeza "okulwanyisa" oba "ekiri ku ludda olulala") ne "ocheo" (kitegeeza "okunywerera" oba "okukuuma"). Bassekabaka ab’e Mambuka baalonda erinnya lino okukuuma obusikirize bwabwe bwa bya pulitiki nga beegatta ku kitaabwe, nga bwe bakola n’Antikulisito (Ba Papa) okulonda amannya bwe batandika okufuga. Bwe kiba nti ba Papa bakiikirira kitaabwe, Setaani, bwe kityo n’abo ab’eyitibwa Antiochus mu Bwakabaka bwa Siriya balaga ekyokulabirako ky’abakiikirira kitaabwe. Mu nkozesa eno Antiochus akiikirira mu kifo kya kitaabwe. Omukiikirira w’amaanyi ga Papa mu 1989 yali Amerika, era obujulizi obutali bwa ddiini buwagira enkolagana wakati w’Antikulisito, Papa Yokaana Paulo II, ne Ronald Reagan mu mulimu gwabwe ogw’okuzikiriza Soviet Union ey’edda.
Mu nnyiriri 10 okutuuka ku 16, olunyiriri olwasooka n’olwasembayo birina ebirowoozo ebikwata butereevu ku nnyiriri 40 ne 41. Olunyiriri 10 lukiikirira ddala olunyiriri 40. Olunyiriri 16 lukiikirira ddala olunyiriri 41. Ennyiriri zino zikiikirira ekitundu ky’obunnabbi bwa Danyeri ekikwatagana n’ennaku ez’enkomerero.
Ekitabo ekyasibwa tekyali Ekitabo ky'Okubikkulirwa, wabula ekitundu eky'obunnabbi bwa Danyeri ekikwata ku nnaku ez'enkomerero. Ebyawandiikibwa bigamba nti, 'Naye ggwe, Danyeri, ggala ebigambo, osiba ekitabo, okutuusa ku biro eby'enkomerero: bangi balitambulira wano ne wali, n'okutegeera kuliyongera' (Danyeri 12:4). Ekitabo bwe kyaggulwawo, ne kwalangirirwa nti, 'Obudde tebugyakubaawo.' (Laba Okubikkulirwa 10:6.) Ekitabo kya Danyeri kaakano tekisibiddwa, era okubikkulirwa Kristo kye yawa Yokaana kulina okutuuka eri abatuuze bonna ab'ensi yonna. Olw'okweyongera kw'okutegeera abantu balitegekebwa okuyimirira mu nnaku ez'enkomerero. . . .
Mu bubaka bw’omumalayika ow’olubereberye, abantu bayitibwa okusinza Katonda, Omutonzi waffe, eyakola ensi n’ebintu byonna ebirimu. Bawadde ekitiibwa enteekateeka y’obwapapa, nga baggyeeko amaanyi ku tteeka lya Yehova, naye waakubaawo okweyongera kw’obumanyi ku nsonga eno. Obubaka Obulondebwa, ekitabo eky’okubiri, 105, 106.
Mu 1989, mu kiseera ky’enkomerero, emisoko omukaaga egy’enkomerero mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu giyimirira “ekitundu ky’obunnabbi bwa Danyeri ekikwata ku nnaku ez’enkomerero.” Kino kyamanyibwa bwe kyabikkulibwa mu kiseera ekyo, era okubikkulibwa okwo kwaleeta okweyongera mu bumanyi ku “kuteekebwawo kw’obwa Paapa, okufuula etteeka lya Yakuwa nga litaliiko buyinza.” Alefa ne Omega bulijjo alaga enkomerero mu kifaananyi ky’ekitandikwa, era enteekateeka y’okukemebwa eyatandika mu 1989 yategekebwa okuzaalawo ebika bibiri by’abasinza.
N’agamba nti, Genda, Danyeri: kubanga ebigambo bino byaggaddwawo era byasibiddwa okutuusa ekiseera eky’enkomerero. Abangi banaakuzibwa, ne bafuulibwa balongoofu, ne bagezebwa; naye ababi banaakolanga obubi; tewali n’omu ku babi anategeera; naye ab’amagezi banaategeera. Danyeri 12:9, 10.
Kati tuli mu kiseera eky’enkomerero ky’okugezesebwa okwo, kubanga okutakkaanya ku nsonga y’abambuzi okwaliwo mu ntandikwa y’Obwadiventisi kati kuddibwamu. Okugamba nti abambuzi be Amerika kwe kugamba nti Antiochus ye abambuzi. Kye kimu ddala okutakkaanya kwa Aba Millerites n’Abaprotestanti.
Ku nkomerero y’omutendera gw’okugezesebwa, nga bwe kyali ne ku ntandikwa y’omutendera ogwo ogw’okugezesebwa, ogwatandika mu 1989, Empologoma ey’ekika kya Yuda asumulula "ekitundu ky’obunnabbi bwa Danyeri ekikwata ku nnaku ez’oluvannyuma." Mu 1989, ekyo kyali olunyiriri mukaaga olw’enkomerero mu Danyeri essuula kkumi n’emu, era ku nkomerero kiba ebyafaayo ebyakwekebwa by’olunyiriri amakumi ana, ebifaananyizibwa mu lunyiriri kkumi okutuuka ku kkumi n’omukaaga.
Tujja kwongera okwekenneenya ennyiriri mukaaga z’enkayana eziri mu byafaayo by’Adiventisi mu biwandiiko ebigoberera bino. Eya sooka ku z’enkayana ezo mukaaga eraga eyasembayo ku zo. Tujja okukozesa eya sooka n’eyasembayo okuzissa waggulu ku z’endala ennya, nga twanjulula ebintu ebikwatagana n’akaweefube w’omulabe w’obutuukirivu okuziyiza abantu ba Katonda okugabanya bulungi ‘okwolesebwa’, okuteekeddwaawo n’akabonero ka Loma.
Bw’ tutategeera obukulu bw’ebiseera ebito ebiyita mangu ne biyingira mu butaggwaawo, era ne tuteeseteeka okuyimirira ku lunaku olukulu lwa Katonda, tujja kuba abalabirizi abatali beesigwa. Omukuumi alina okumanya obudde bw’ekiro. Kaakano buli kintu kiyambadde obwetiiniisa, kye bonna abakkiriza amazima ag’ekiseera kino balina okutegeera. Balina okukola nga basinziira ku lunaku lwa Katonda. Ebibonerezo bya Katonda biri kumpi okugwa ku nsi, era twetaaga okuteeseteeka olw’olunaku olwo olukulu.
Obudde bwaffe bwa muwendo omukulu. Tulina ennaku entono nnyo ddala ez’ekiseera ky’ekisa mwe okweyetegekera obulamu obujja, obutafa. Tetulina budde bw’okufiiriza mu bikolwa eby’obutalina kigendererwa. Tulisaanidde okutya okuyita waggulu waggulu ku Kigambo kya Katonda. Obujulizi, ekitabo eky’omukaaga, 407.