Olunyiriri amakumi ana olw’omu Danyeri kkumi na emu lumu ku nnyiriri ezisinga obuziba mu Bayibuli. Lukiikirira okuggulwawo kw’ekitabo kya Danyeri mu 1798, 1989 ne 2023. Ebiseera ebyo bisatu lwe kyaggulwamu, biraga enkomerero y’okusaasaanyizibwa okw’“emirundi musanvu.” Mu 1798 we waatuukira enkomerero y’emyaka enkumi bbiri mu bitaano mu amakumi abiri egy’okusaasaanyizibwa, egyatandika mu 723 BC, Awasuli bwe baatwala ebika ekkumi eby’omu bukiikakkono mu busibe. Mu 1989 we waatuukira enkomerero y’emyaka 126 okuva ku bujeemu bwa 1863, Ekkanisa ya Seventh-day Adventist lwe yaateeka ku bbali mu butongole “emirundi musanvu” egy’Ebyabaleevi amakumi abiri mu mukaaga. Mu 2023 we waatuukira enkomerero y’ennaku ssatu n’ekitundu ez’Abajulirwa ababiri ab’omu Okubikkulirwa kkumi na emu nga bafu mu kkubo. Ku nkomerero y’emyaka 2,520, (emyaka 126 n’ennaku 3½—byonna bubonero bwa “emirundi musanvu”), ekitabo kya Danyeri kyaggulwawo.

Mwannyina White atutegeeza nti mu mwaka gwa 1798 kyali kyetaagisa nti abantu bategeezebwe ebintu ebikwatagana n’okuggwaawo kw’ekiseera ky’okugezebwa. Bwe yawandiika kino, yali alaga nti waliwo ebyafaayo ebifaanagana, kubanga era alaga obubaka bw’ennaku ez’enkomerero ng’ebintu ebikwatagana n’okuggwaawo kw’ekiseera ky’okugezebwa. Bw’ayogera ku byafaayo by’Abalondoozi ba Miller awandiika nti:

Kyali kyetaagisa nti abantu bazuukusibwe ku kabi k’ebali mu; era bakankanyizibwe okutegekera ebintu eby’amaanyi n’obukulu ebikwatagana n’okuggwaawo kw’ekiseera eky’okusaasirwa.

Ku nnaku ezisembayo, awandiika nti:

Nga tannabambibwa ku musaalaba, Omulokozi yategeeza abayigirizwa be nti agenda kuttibwa era n’azuukira nate okuva mu ntaana, era bamalayika baaliwo okunyweza ebigambo bye mu birowoozo ne mu mitima. Naye abayigirizwa baali balindirira okulokolebwa okw’ekiseera kino okuva mu kikoligo ky’Abaloma, era tebaasobola kukkiriza endowooza nti Oyo gwe baateesigamizzaamu essuubi lyabwe lyonna ajja kubonaabona n’afiira mu ngeri ey’obunyoomo. Ebigambo bye baali beetaaga okuzijjukira byaggibwamu mu birowoozo byabwe; era bwe yatuuka ekiseera eky’okugezebwa, kyabasanga bataayetegekedde. Okufa kwa Yesu kwazikiriza ddala essuubi lyabwe nga bwe kiba singa teyali yabategeeza mu maaso. Kale mu bunnabbi eby’omu maaso bigguliddwa mu maaso gaffe bulungi nga bwe byaggulirwa abayigirizwa mu bigambo bya Kristo. Ebintu ebikwatagana n’okukoma kw’ekiseera ky’obusaasizi n’omulimu ogw’okutegekerera ekiseera eky’okuzibu, bimaze okulambululwa bulungi. Naye abantu bangi nnyo tebalina kumanya ku mazima gano ag’omugaso nga bwe kikyali singa tegyali gibikkuliddwa ddala. Sitaani alinda anyage buli kikwata ku mutima ekyandibafuula abagezi eri obulokozi, era ekiseera eky’okuzibu kiribasanga bataayetegekedde. The Great Controversy, 595.

Obubaka bw’Abamillerite bwaggulwawo mu 1798 era bwalaga "ebintu ebikwatagana n’okuggwaawo kw’ekiseera ky’ekisa." Bw’ayogera ku nnaku ez’enkomerero, akozesa emyafaayo gy’Abayigirizwa okulaga nti "ebintu ebikwatagana n’okuggwaawo kw’ekiseera ky’ekisa" bye bifuula abantu ab’amagezi agatuwala mu bulokozi, naye tebitegeerwa. Obubaka obwaggulwawo mu 1798, 1989 ne 2023 bwalambulula "ebintu ebikwatagana n’okuggwaawo kw’ekiseera ky’ekisa."

Olunyiriri lwa amakumi ana luyimirira olunyiriri lw’ebyafaayo mu kiseera ekitabo kya Danyeri bwe kiggyibwako obusiba emirundi esatu. Mu 1798, ekyolesebwa kya Danyeri eky’Omugga Ulai, ekiyimirira ebisuula omusanvu okutuuka ku mwenda, kyaggyibwako obusiba. Mu 1989, ekyolesebwa kya Danyeri eky’Omugga Hiddekel, ekiyimirira ebisuula kkumi okutuuka ku kkumi na bbiri, kyaggyibwako obusiba. Mu 2023, ebyafaayo ebikwekeddwa eby’olunyiriri lwa amakumi ana mu kitabo kya Danyeri essuula kkumi n’emu byaggibwako obusiba.

Ebyafaayo eby’olunnyiriri amakumi ana biyimiririra ekiseera okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka lya Sande eryogerebwako mu lunnyiriri amakumi ana mu emu, ebyo bye by’ebyafaayo bya Amerika, nga ye ensolo eyava mu nsi ey’Okubikkulirwa ekkumi n’asatu, ye nnabbi wa bulimba w’Okubikkulirwa kkumi na mukaaga, era obwakabaka omukaaga mu bunnabbi bwa Bayibuli. Ebyafaayo ebyo bimu ebyayimirizibwa mu lunnyiriri amakumi ana mu Danyeri essuula kkumi n’emu byayimirizibwa ne mu lunnyiriri lumu mu kitabo ky’Okubikkulirwa.

Ate ne ndaba ekisolo ekirala nga kivudde mu nsi; nga kirina empondo bbiri ng’ennyana, ne kyogera ng’omusota. Okubikkulirwa 13:11.

Olunyiriri luno, nga bwe kiri mu lunyiriri amakumi ana, lulaga ebyafaayo ebitandikira ku Amateeka ga Alien ne Sedition aga 1798 era ne biggukira ku tteeka lya Sande, bwe eggwanga liyogera ng’ejjoka, ebyafaayo ebyatandikira bwe Roma ey’obwa Papa eggyibwawo ku ntebe ne bimalira ku bwe Roma ey’obwa Papa ezzibwa ku ntebe. Ebyafaayo ebyayimiririrwa mu Okubikkulirwa 13:11 ne Danyeri 11:40 bitandika n’okuggyibwawo kw’obwakabaka obwokutaano mu bunnabbi bwa Bayibuli era biggukira n’okuggyibwawo kw’obwakabaka obwomukaaga mu bunnabbi bwa Bayibuli.

Emyaka "nsanvu" mwe Babulooni yafugira ng’obwakabaka obwasooka mu bunnabbi bwa Baibuli okutuuka ku bwakabaka obw’okubiri mu bunnabbi bwa Baibuli, gikiikirira ebyafaayo eby’olunyiriri lw’amakumi ana okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka lya Ssande.

Awo olulituuka ku lunaku olwo, nti Ttuulo alibulirwa emyaka nsanvu, ng’ennaku za kabaka omu bwe ziri: emyaka nsanvu bwe giriggwaako, Ttuulo aliyimba ng’omwenzi. Kwata ennanga, otambule mu kibuga, ggwe omwenzi eyabula; kuba obulungi ennyimba, oyimbe ennyimba nnyingi, olyoke ojjukirwe. Awo olulituuka emyaka nsanvu bwe giriggwaako, Mukama alikyalira Ttuulo, era alidda eri empeera ye, era alyenda n’obwakabaka bwonna obw’omu nsi ku maaso g’ensi. Isaaya 23:15–17.

Ebyafaayo okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka lya Sande bikwata era ku kiseera omwenzi wa Ttuulo lwe yeerabiddwa, nga bwe kyawandiikibwa mu Isaaya 23, ekyogerako ku kiseera kino ng’ “emyaka nsanvu” era ng’ “ennaku za kabaka omu.” Okuva Nebukadduneeza okutuuka ku Besazaali, obwakabaka obwasooka mu bunabbi bwa Bayibuli bwe bwafuga; era ne bubeera ekyafaananiriza obwakabaka obwe mukaaga mu bunabbi bwa Bayibuli, obwatandika nga mwana gw’endiga naye ne bwakoma nga bwogera ng’ejjoka eddene. Nebukadduneeza akiikirira omugoberezi wa mwana gw’endiga, ate Besazaali omugoberezi w’ejjoka eddene.

Ebyafaayo okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka lya Ssande nabyo bye bimu n’ebyafaayo by’abamalayika basatu mu Okubikkulirwa essuula 14, nga bitandikira ku nkyukakyuka ey’Abamillerite era ne bikoma ku nkyukakyuka y’abantu 144,000. Obubaka bw’abamalayika basatu bwe bubaka bw’essaawa y’omusango. Abamillerite baalangirira ebintu ebyakwata ku kuggulwawo kw’omusango, ate n’abantu 144,000 baalangirira ebintu ebyakwata ku kuggwaawo kw’ekiseera ky’okugezesa.

Ebintu ebikwatagana n’okuggalawo ekiseera ky’okugezesa biragiddwa ku mirongo gy’obunnabbi gy’omunda n’egy’ebweru, era ebintu ebyo bibaawo okusookera ddala mu byafaayo ebyakiikirizibwa mu lunyiriri amakumi ana olw’essuula kkumi n’emu mu kitabo kya Danyeri. Ebintu eby’olunyiriri amakumi ana bimalira ku tteeka lya Ssande mu United States, noolwekyo ebintu eby’okkungaanya okw’enkomerero kw’abaana ba Katonda abalala abakyali mu Babulooni tebyakiikiriziddwa mu lunyiriri amakumi ana; naye ekikankano ekyo ekirumba ensi yonna kiba kakati nga kimaze okuggwa mu United States. Ebintu ebyo bikiikirira okusala omusango ku United States n’okutukuza Ekkanisa ya Katonda nga tekunnaba kubeerawo okugisitulira waggulu okuba akabonero.

Ebintu eby’omunda ebikwatagana n’okuggalwa kw’ekiseera ky’okugezesebwa biraga omulimu gwa Kristo nga Kabona Omukulu mu kumaliriza ekyama kya Katonda mu bantu be ab’ennaku ez’enkomerero. Ebintu eby’ebweru biraga omugabo gwa Amerika mu kuddamu okuwa obuyinza obwa Papa. Ebyafaayo byonna bya Amerika nga obwakabaka obw’omukaaga mu obunnabbi bwa Bayibuli, era n’ebyafaayo byonna bya Lawodikiya, bibeerawo mu byafaayo ebiragibwa mu olunnyiriri amakumi ana.

Emirongo egy’omunda n’egy’ebweru mu lunyiriri amakumi ana giyimiririrwa ennyanga bbiri z’ensolo eyava mu nsi. Ennyanga ey’e Ripabulika ye olulongo olw’ebweru, ate ennyanga ey’e Protestanti ye olulongo olw’omunda. Emirongo gyombi gisangibwa mu byafaayo by’obwakabaka obw’omukaaga, era ku nkomerero y’ebyafaayo by’obwakabaka obw’omukaaga, okusalira omusango kwa Katonda kuleetebwa ku nnyanga zombi, eya Protestanti n’eya Ripabulika. Obubaka obulambulula ebintu ebikwatagana n’okuggwaawo kw’ekiseera ky’ekisa kye kimu ne kye kirambulula ebintu ebireetebwa ku Amerika ez’Obumu nga ejjuza ekikopo kyayo eky’ekiseera ky’ekisa. Obubaka obulambulula ebintu ebikwatagana n’okuggwaawo kw’ekiseera ky’ekisa kye kimu ne kye kirambulula ebintu ebireetebwa ku Obwadiventisiti bw’Olunaku Olw’omusanvu nga bujjuza ekikopo kyabwo eky’ekiseera ky’ekisa.

Mu byafaayo eby’olunyiriri amakumi ana, waliwo emirundi esatu mwe Kitabo kya Danyeri kisumululwa, era buli ku mirundi egyo esatu wabaawo elayini y’omunda n’ey’ebweru eziraga ebintu ebikwatana n’okuggwaawo kw’ekiseera eky’okugezesebwa. Buli ku bubonero obusatu obulaga ekkubo bukulembeddwamu okusasaana okw’ebiseera musanvu. Noolwekyo, olunyiriri amakumi ana luyimirira byafaayo okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka lya Sande, era obubonero obw’obunnabbi obuli mu byafaayo ebyo bye “ebintu ebikwatana n’okuggwaawo kw’ekiseera eky’okugezesebwa.” Mu byafaayo eby’olunyiriri amakumi ana, elayini y’omunda eraga okukyuka okuva mu Philadelphia okutuuka mu Laodicea ku ntandikwa, era okuva mu Laodicea okudda mu Philadelphia ku nkomerero. Entandikwa yalaga ekibiina ky’okutereeza nga bwe kiragibwa mu lugero lw’abawala ekkumi, olugero olwafaananyiza ekibiina ky’okutereeza ekya ku nkomerero ekyatukiriza olugero olwo mu nnukuta zaalwo.

Ekibiina ky’Abamillerite eky’e Firadelfiya kyatandikira ku kutuukirizibwa kwa “emirundi musanvu” mu kitundu ekya 26 mu Kitabo ky’Abaleevi mu 1798, era ne wabaawo n’okutuukirizibwa okulala kwa “emirundi musanvu” nga Okitobba 22, 1844. Wakati wa 1856 James White ne Sister White baakimanya ekibiina ng’ali mu mbeera eya Lawodikiya. Mu mwaka gumu ogwo omusana omupya ku “emirundi musanvu” gweyolebwa mu kiwandiiko kya kkanisa ekya ofiiso ekyatamalirizibwa. “Emirundi musanvu” gyatuukirizibwa mu 1798, era oluvannyuma William Miller n’azuula “entandikwa y’olunyiriri lw’amazima” nga bwe yakiyita Sister White, era entandikwa y’olunyiriri lw’amazima yali “emirundi musanvu.” 1798 yali okutuukirizibwa kwa “emirundi musanvu,” oluvannyuma Miller n’akola okuzuula kw’omusingi ku “emirundi musanvu” nga Kitabo kya Danyeri kisumululibwa. Oluvannyuma awo, Okitobba 22, 1844 ne yeeraga nga olunaku olw’okutuukirizibwa okulala kwa “emirundi musanvu,” era ne kigobererwa okukyuka mu kibiina okuva e Firadelfiya okutuuka e Lawodikiya mu mwaka gumu ogwo omusana omupya ku “emirundi musanvu” ne gusigala nga tegumalisiddwa. Mu 1863 ekyaali ekibiina ky’Abamillerite eky’e Firadelfiya okutuusa mu 1856 lwe kyakyukira okufuuka ekibiina ky’Abamillerite eky’e Lawodikiya kyafuuka kkanisa eyawandiikibwa mu mateeka, mu bungi olw’ensonga n’ennyigirizibwa z’Olutalo lw’omu nsi munda n’okukuuma abavubuka b’ekkanisa. Ekibiina kyaggwa mu 1863 bwe kyafuuka kkanisa. Emyaka musanvu nga bukyali, mu 1856 Lawodikiya yasalira ku mbali obubaka bw’omusana omupya ku nsonga yennyini eyali okuzuula okw’obwannabbi okusooka kwa William Miller.

Mu kibiina kya Millerite waaliwo ekitangaala ekyayitibwa ‘entandikwa y’omunyolo gw’amazima’—ekitangaala ky’ ‘emirundi musanvu’—ekyo kyabikkulirwa abakulembeze b’ekibiina kya Lawodikiya, aba mu mpola mpola ne baleka okwagala okunywerera ku ‘emirundi musanvu’; era ku nkomerero y’emyaka musanvu (‘emirundi musanvu’) mu 1863 ne wavaamu chaati empya n’obubaka obw’obunnabbi nga tebyogerako byonna ku ‘emirundi musanvu’.

Mu 1863, okukomekkereza kw'obunnabbi bwa Isaaya obw'emyaka nkaaga mu etaano kwaggwera ddala we kwatandikira, nga waliwo entalo ey'obwannansi wakati w'amambuka n'amaserengeta. Ensonga z'obuddu mu 1863 zaakiikirirwa mu kutwalibwa mu bunyago kw'obwakabaka bw'amambuka n'obw'amaserengeta byombi mu kutuukirizibwa kw' "emirundi musanvu", era obuddu mwe Isirayiri yatwalibwa bwakiikirira bulungi ensonga z'obuddu ez'enkomerero. Omwaka gwa 1863 gukiikirira okukoma kw'enteekateeka y'obunnabbi esinziddwa ku bunnabbi bwa Isaaya obw'emyaka nkaaga mu etaano.

Bw’ati bw’ayogera Mukama Katonda: Tekijja kuyimirira, era tekijja kutuukirira. Kubanga omutwe gwa Siriya ye Ddamasiko, n’omutwe gwa Ddamasiko ye Rezini; era mu bbanga ery’emyaka amakumi mukaaga mu ttaano Efulayimu alimenyesebwa, aleme okuba eggwanga. N’omutwe gwa Efulayimu ye Samaliya, n’omutwe gwa Samaliya ye mwana wa Remaliya. Bwe mutakkiriza, ddala temuyimirira. Isaaya 7:7-9.

Bw’otegeera bulungi obunnabbi buno obutandikira mu 742 nga Kristo tannazaalwa, bulaga obubonero busatu mu bbanga lya myaka nkaaga mu ttaano. Obubonero bubiri ku buno bulaga entandikwa y’emyaka 2520 egy’obuwambe n’obuddu ku bwakabaka obw’amumambuka n’obw’amaserengeta bwa Isirayiri. Mu 742 nga Kristo tannazaalwa, obwakabaka obw’amumambuka n’obw’amaserengeta baali mu ntalo z’omu nsi munda, era ebika kkumi eby’amumambuka byali bikoze omukago ne Siriya okulumba obwakabaka obw’amaserengeta bwa Yuda. Oluvannyuma lw’emyaka kkumi n’enda, mu 723 nga Kristo tannazaalwa, ebika kkumi eby’amumambuka byatwalibwa Abasuuli mu buddu. Oluvannyuma lw’emyaka ana mu mukaaga, mu 677 nga Kristo tannazaalwa, Abasuuli baakwatta Manaseeri ne bamutwala e Babulooni. Emyaka 2520 oluvannyuma lwa 723 nga Kristo tannazaalwa gitwala ku 1798, ekiseera eky’enkomerero n’okutandika kw’olunyiriri amakumi ana. Oluvannyuma lw’emyaka ana mu mukaaga, “ebiseera musanvu” ebyali biviiridde ku bwakabaka obw’amaserengeta ebyatandika mu 677 nga Kristo tannazaalwa byaggwa mu 1844. Oluvannyuma lw’emyaka kkumi n’enda, mu 1863, eby’obunnabbi ebyo eby’omu 742 nga Kristo tannazaalwa byalabibwa mu ngeri y’ennyini. Waliwo entalo z’omu nsi munda wakati w’obwakabaka obw’amumambuka n’obw’amaserengeta mu 742 nga Kristo tannazaalwa ne mu 1863. Mu 742 nga Kristo tannazaalwa, obubaka obw’obunnabbi Isaaya bwe yawa eri Kabaka Ahaazi omubi bwali ku nsonga y’okujja okunyagibwa n’okufuulibwa abaddu kw’obwakabaka byombi obw’amumambuka n’obw’amaserengeta; ate mu 1863, mu kitundu ekya wakati ddala mu ntalo y’omu nsi munda, Pulezidenti Lincoln yalangirira ekiragiro eky’okununula abaddu, nga kiteeka mu ntandikwa enkola ey’okuggyaawo obuddu. Okulabula okwaawerwa Kabaka Ahaazi omubi mu 742 nga Kristo tannazaalwa kwaawa mu ttaka ery’ekitiibwa ery’ennyini, nga kufaananyiriza obubaka Lincoln bwe yawa mu ttaka ery’ekitiibwa ery’omwoyo.

Emyaka musanvu oluvannyuma lw’obubaka bw’‘emirundi musanvu’ bwa Hiram Edson obwatangazibwa mu 1856, Ab’Adiventisiti baakola olupapula lwa 1863 olwaaggyamu okuyigiriza kw’Abamillerite okw’‘emirundi musanvu’, ne kityo ne kiteeka mu kubuusabuusa ebitundu bingi eby’ebyawandiiko mwe Ellen White ayigiriza nti tuteekwa okuddamu obubaka bw’Abamillerite era n’okubulwanirira nga bulumbibwa. Mu mwaka gwe gumu ne bafuuka ekkanisa eyawandiikibwa mu mateeka. Waliwo ebisingawo ebyandisobola okuwandiikibwa ku 1863 n’etegeeza lyabyo mu by’obunnabbi, naye kyennyonnyola wano kwe kulaga nti waliwo obujulizi bungi, obw’omunda n’obw’ebweru, obulambulula okujeema okwa 1863, oba okujeema okw’ebweru okw’ama state ag’amaserengeta, oba okujeema okw’omunda okwa kugaana amazima agasooka ag’emisingi. 1863 kye kimu ku bintu ebiri mu byafaayo by’olunyiriri amakumi ana, ebyeyimirira ng’akabonero akalaga ekkubo mu "bintu ebikwatagana n’okuggalwawo kw’ekiseera ky’okusaasirwa."

Omwaka gwa 1863 gukwatagana n’okutandika okw’emyaka amakumi ana mu ddungu eri Isiraeri wa ddala ow’edda. Ku nkomerero y’emyaka amakumi ana Yoswa yatwala Isiraeri w’edda mu Nsi Eyasuubizibwa, ne bazikiriza Yeriko era ne bategeeza ekikolimo eri buli anaddamu okuzimba Yeriko. Mu 1863 obukulembeze bw’Obu-Adiventizimu bwa Laodikiya ne baddamu okuzimba Yeriko. Omwaka gwa 1863 guyimiriziddwa mu kutandika n’enkomerero y’emyaka amakumi ana mu ddungu. Omwaka gwa 1863 gwe kalambe ak’obunnabbi akasiba wamu ebyafaayo by’olunyiriri lw’ebweru n’olw’omunda eby’olunyiriri amakumi ana. Waliwo ekkanisa ey’omusanvu, “ekkanisa ewasalirwa omusango,” nga bwe kitegeeza ekigambo “Laodikiya,” ey’ayingira mu kiseera ekiyimiriziddwa ng’eggeneresoni yonna efa mu ddungu. Mu kaseera ke kimu, Pulezidenti asooka ow’ekibiina kya Republican ali mu mulimu ogw’okununula abaddu okuva mu buddu, bw’atyo ng’afaananyiriza ba Pulezidenti ab’enkomerero b’ekibiina kya Republican abaliteekawo etteeka ly’amagye mu kiseera ky’ekizibu ekinene, ekirireeta okutuuka ku kye by’obunnabbi biyita “okuzikirira kw’eggwanga.”

Mu bubonero bw’ekubo obw’amatandikiro mulimu okulagibwa obubonero bw’enkomerero, era ebintu ebikwatagana n’enkomerero y’okusala omusango byafaananyizibwa mu bintu ebikwatagana n’okuggulwawo kw’okusala omusango. Okujeemera e Kadesi mu kugaanira obubaka bwa Yoswa ne Kalebu ku ntandikwa y’emyaka amakumi ana kwafaananyizibwa n’okujeemera kwa Musa bwe yakuba Lwazi e Kadesi ku nkomerero y’emyaka amakumi ana. Mu 1863 kirambika etteeka lya Ssande, we Laodikiya esuulibwa okuva mu kamwa ka Mukama, era we abasaajja abakadde amakumi abiri mu etaano mu Yerusaalemi bafugamira enjuba mu Ezekyeri essuula munaana, era we Siilo eriddamu okutuukirira ku abo abeesiga ebigambo eby’obulimba, “ffe yeekaalu ya Mukama.”

Tujja okugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno ku Panium mu kiwandiiko ekiddako.