Panium - Ennamba amakumi abiri mu emu

Ebyafaayo okuva ku kitundu ekya kkumi na mukaaga okutuuka ku kitundu ekya amakumi abiri mu bbiri mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu bitandika era bikkomekkerezebwa ku kufaananirizibwa kw’etteeka lya Sande. Okuba nti entandikwa n’enkomerero y’olunyiriri luno ze zimu kiraga omukono gwa Kristo, nga ye Alufa ne Omega. Mu ngeri y’obunnabbi, kino kyetaagisa nti ekitundu ekya kkumi na mukaaga kikwataganisibwe ne kitundu ekya amakumi abiri mu bbiri. Bwe kituukirizibwa, kino kiyisa ebyafaayo by’ettaka ery’ekitiibwa, nga biyimiririddwa olunyiriri lw’Abamakkabeeyi, mu byafaayo ebyogerwako mu bitundu okuva ku kkumi okutuuka ku kkumi n’ettaano.

Obuvumuka bw’Abamakabeeyi bu kiikirira emyaka amakumi abiri mu bbiri egyatandika mu 1776 ne gaggwaawo mu 1798, bwe Amerika yafuuka obwakabaka obw’omukaaga mu bunnabbi bwa Bayibuli. Kino kiraga nti omuwendo amakumi abiri mu bbiri ye kyafaayo ekisibiddwa butereevu ku kiseera eky’enkomerero mu 1798, we olunyiriri amakumi ana mu Danyeri essuula kkumi n’emu lwe lutandikira.

Enkwatagana y’enamba amakumi abiri mu bbiri ne 1798 kye ky’omugaso nnyo okulambulula. Okwekalakaasa kw’Abamakabeeyi, nga kuwereza ng’ekifaananyi ky’Okwekalakaasa kw’Amerika, kugatta wamu okwekalakaasa kwombi kw’ettaka er’ekitiibwa (mu ngeri ey’obw’enyini n’ey’omwoyo) ng’okwekalakaasa okwagaana enteekateeka z’obufuzi za Abaselewkidi ne za Bakabaka b’e Bulaaya, era nga kwagaana n’enteekateeka z’ekkanisa eza Bugereeki n’eza Loma. Mu bujulizi bw’ebyafaayo byombi, Bugereeki ne Loma byakiikirira Kabaka w’Obukiikakkono.

Olunyiriri lwa Maccabees lukiikirizibwa mu kitundu eky’amakumi abiri mu ssatu, naye lukiikirira ebyafaayo ebyatandika oluvannyuma lw’emyaka 33 okuva ku Panium ow’ekitundu eky’ekkumi n’ettaano, era nga kyali nga kisusse emyaka kikumi katono nga Pompey ow’ekitundu eky’ekkumi n’omukaaga tannaba kutuuka. Olunyiriri luno luggwa ku kulamula kw’omusalaba, okulamula okweyongera okutuuka mu 70 AD, newaakubadde nga ekiseera eky’okulamula ekyo kiyitibwa mu kitundu eky’amakumi abiri mu bbiri nga ‘omusalaba’ kyokka. Mu bunnabbi, olunyiriri lwa Maccabees, ng’ekiikirira ettaka ery’ekitiibwa okuva mu 1776, ne mu 1798 wamu n’enyumba eyafuga eya Hasmonean, era ne kigoberera ennyumba eyafuga eya Herodian okutuusa ku musalaba ne mu 70 AD, luggwa mu kitundu eky’amakumi abiri mu bbiri, era lutandikira n’emyaka amakumi abiri mu bbiri okuva mu 1776 okutuuka mu 1798. Emyaka amakumi abiri mu bbiri okuva mu 1776 okutuuka mu 1798 era gifaananyiriza emyaka amakumi abiri mu bbiri okuva ku 9/11 okutuuka mu 2023, ekyafaananyizibwa ng’ennaku amakumi abiri mu bbiri mu Danyeri essuula ey’ekkumi. Olunyiriri lwa Maccabees lutandikira ne luggwera ku ‘amakumi abiri mu bbiri’.

Ebitundu okuva ku kkumi na mukaaga okutuuka ku kkumi na bbiri bimanyisa mu butereevu abafuzi bana b’Abaloma, era bireetereza olunnyiriri olulala munda mu bitundu ebyo. Olunnyiriri lwa Makkabeeyi lutegekeddwa nga lwesigamiziddwa ku nkola ey’ ‘okuddamu n’okugaziya,’ ate olunnyiriri olw’Abaloma luyimiriziddwa mu butereevu mu bitundu ebyo. Pompey yawangula ebisooka ebiri ku biziyiza ebisatu, nga Roma eyambuka ku ntebe ey’obwakabaka ng’obwakabaka obw’okuna mu bunnabbi bwa Bayibuli mu lutalo lwa Actium mu mwaka ogwa 31 nga Kristo tannazaalibwanga. Yaddirirwa Julius Caesar, Augustus Caesar ne Tiberias Caesar. Pompey yali omuduumizi w’eggye, era obubonero obusatu obwasembayo bugattiddwa wamu ng’abakabaka.

Owasembayo ku bafuzi bana afa mu olunyiriri olw’amakumi abiri mu bbiri, we Kristo yabambibwa ku musaalaba; kale tulina okuzza owasembayo ku bafuzi bana b’e Roma emabega okutuuka ku tteeka lya Ssande ery’olunyiriri olw’ekkumi na mukaaga. Bwe tukikola bwe tutyo, Pompey yandikirizibwa ng’akabonero ak’ekkubo akasooka mu bubonero buna, nga akabonero ak’ekkubo akana era ak’enkomerero kakwatagana n’etteeka lya Ssande ery’olunyiriri olw’ekkumi na mukaaga. Olunyiriri olw’ekkumi na mukaaga lwandikirizibwa Tiberias Caesar, ate olutalo lwa Panium oluli mu olunyiriri olw’ekkumi n’ettaano lwandikirizibwa Augustus Caesar, olutalo lwa Raphia oluli mu olunyiriri olw’ekkumi n’emu lwandikirizibwa Julius Caesar; bw’atyo ne kuteekawo akabonero nti Jenaraali Pompey ye olunyiriri olw’ekkumi era omwaka gwa 1989.

Kino kiraga nti “ebyafaayo ebikise” eby’olunyiriri 40 mu Danyeri essuula 11, ebyafaayo okuva ku kugwa kwa Soviet Union mu 1989 okutuuka ku tteeka ly’Olunaku lwa Sande ery’olunyiriri 41, biyimiririrwa emirongo esatu egy’obunnabbi egisangibwa mu byafaayo eby’olunyiriri 10 okutuuka 23. Abamakabeeyi, abakulembeze b’Abaloma, ne ntalo ssatu eza obuyinza bwa Loma bye yayisa mu kifo kyayo.

Olunyiriri olw’ekkumi lulaga ekkomerero ly’Entalo eya Siriya ey’okuna eyabaawo okuva mu 219 okutuuka mu 217 nga Kristo tannazaalibwa, lwe Antiyokusi III Magnus (Omukulu) yaddukirira n’addamu okukung’aanya amagye ge ng’eyetegekera olutalo olw’olunyiriri olw’ekkumi n’emu, olwali olutalo lwa Raphia olw’andiyimiririddwa Julius Caesar. Olunyiriri olw’ekkumi lulaga okumenyekamu kwa Soviet Union mu 1989 nga bwe kuyimiririrwa mu olunyiriri olw’ana, era Pompey akwatagana n’ebyafaayo ebyo. Olunyiriri olw’ekkuminamukaaga luyimirira okuwanguza ettaka ery’ekitiibwa erya Yuda, nga lufaananyiriza tteeka lya Ssande mu Amerika, naye Pompey akwatagananso n’omwaka 1989, era mu 1989 Luumi olw’amulembe guno yawangula empinga ye eyasooka; kyokka mu kukikola, mu kiseera kye kimu, yawangula mu by’omwoyo Amerika ey’Obupurotesitanti bwe yamukyamiza Ronald Reagan okuteekaawo endagaano ey’ekyama n’ettaka ery’ekitiibwa. Endagaano omukabaka gy’akola n’omukazi omwenzi owa Luumi, eyimirira obwenzi obw’omwoyo.

Mu mwaka gwa 1989, omukazi malaaya ow’e Ruumi yatandika okuva mu myaka gye amakumi musanvu, okukola obwenzi n’abakabaka bonna ab’ensi. Kabaka asooka ye Amawanga Amagatte ga Amerika mu 1989, kubanga Amawanga Amagatte ga Amerika era gakiikirirwa mu kifaananyi kya Akabu, eyawasa Yezebeli, ye malaaya w’e Ttuulo mu Isaaya omutundu ogw’amakumi abiri mu ssatu.

Omukazi omwenzi yeerabirwa mu "kiseera eky'enkomerero" mu 1798, bwe yafuna ekiwundu eky'okufa, nga bwe kiragibwa mu Danyeri 11:40. Mu "kiseera eky'enkomerero" mu 1989 atandika ekiseera eky'okuwonya ekiwundu kye eky'okufa, ng'akola obwenzi n'obwakabaka obunaabeera obwasooka okukaka okugobererwa kw'akabonero k'obuyinza bwe. Obwakabaka obwo bwakiikirirwa Ayabu, era ne Bufalansa, eyateeka obufuzi bwa Paapa ku nnamulondo y'ensi mu 538 era bwali obwakabaka obwasooka okuwagira okuyimuka kw'obuyinza bwa Paapa. Olw'ensonga eyo, batuumibwa "omubereberye wa Ekkanisa ya Katolika," era ne "muwala omukulu wa Ekkanisa ya Katolika." Bufalansa ne Ayabu bombi bajulirira omugabo gwa Amerika Egy'Obumu okuva mu 1989 okutuuka ku tteeka lya Sande.

Mu Isaaya 23, omalaya owa Ttuulo—era ye malaya w’Okubikkulirwa 17, ku kyenyi kye mwe kyawandiikibwa “Babulooni Omukulu.” Era “ajeerabibwa” mu byafaayo bya Amerika, nga bitandika mu 1798, lwe Papate yavaawo ng’obwakabaka obutaano mu bunnabbi bwa Bayibuli, ekisolo ekiva mu nnyanja eky’Okubikkulirwa 13. Awo Amerika n’etandika omulimu gwayo ng’obwakabaka obw’omukaaga mu bunnabbi bwa Bayibuli, ng’ekisolo ekiva mu nsi eky’Okubikkulirwa 13. Oluvannyuma mu nkomerero Amerika efuuka kabaka omusinga mu bakabaka ekkumi ab’Okubikkulirwa 17. Ebyafaayo eby’ekifaananyi eby’ebbanga ly’“emyaka ensanvu,” “ennaku za kabaka omu,” byeyimirira emyaka ensanvu Babulooni gye yafugira ng’obwakabaka obwasooka mu bunnabbi bwa Bayibuli. Kino kifaananyiriza ebyafaayo bya Amerika okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka ery’Olw’ Sande, we olunyiriri olw’ebweru lw’ebyafaayo bya Amerika luyimirirwa ompondo ogw’Oburepabulika, ate olunyiriri olw’omunda luyimirirwa ompondo ogw’Obuprotestanti. Empondo ezo ebbiri ziyimirira omutima gwa Ssemateeka ogw’ateekawo okwawukana wakati w’ebyobufuzi n’eby’Ekkanisa, era ze nsonga ezikwata ku biseera eby’omu maaso eby’Amerika.

Emyaka nsanvu giteekeddwawo omukyala omwenzi owa Ttuulo okwerabibwamu; oluvannyuma, okuva mu kiseera ky’enkomerero mu 1989 okutuuka ku tteeka ery’Olunaku lwa Sande, atandika okuyimba. Yatandika ng’ayunga omukago ogw’ebyama, ng’awamba eddiini ey’Abaprotestanti e Mamerika, era n’agwisa wansi enteekateeka ya pulitiki ey’Kabaka w’Amaserengeta mu kugwa kwa Yuniyoni ya Sovyeti. Waliwo ekiseera ky’emyaka nsanvu ekiggwa mu byafaayo mwe Antiochus Omunene ayimiridde wakati w’ekiseera ky’emyaka kkumi n’omusanvu ekigabanyiziddwa mu kkumi ne musanvu; nga kkumi okukubwa emirundi musanvu kiweza “nsanvu.” Ku ntandikwa y’eby’ebweru eby’emyaka bikumi bibiri n’attaano ebyaggwa wakati wa Raphia ne Panium, obunnabbi obw’ebbanga obw’eby’omunda obw’emyaka enkumi bbiri mu bikumi bisatu bulitandika nga “wiiki nsanvu” ziteekeddwawo ku bantu ba Danyeri. Ku nkomerero ya wiiki ezo nsanvu, mu 34 AD Isiraeri ey’edda yagobebwa ddala mu bufumbo bw’endagaano ne Katonda ng’abantu be abaalondebwa, era Katonda olwo yali ayingidde mu bufumbo n’omugole we Omukristaayo, era n’atuukirira Abaamawanga.

Mu 207 BC, Antiyokosi ayimiridde mu makkati g’‘nsanvu,’ ng’ategeeza okuggwaawo kw’ekifo ky’obwakabaka bwe ng’eggwanga erirondebwa, ng’ ‘ettaka ery’ekitiibwa’ mwe y’alonda okuyimusa Isirayiri wa leero. Okukoma kwa Amerika Amagatte ng’obwakabaka obw’omukaaga ku tteeka lya Sande kwe kukoma kw’‘emyaka ensanvu’ gya Isaaya. Olunyiriri lw’emyaka 250 olw’Antiyokosi lulaga okuggalwa kw’ekiseera ky’okugezesebwa kw’empondo ey’ObuRipabirikan ey’Amerika Amagatte, nga tekunnaba kubeerawo tteeka lya Sande ery’omu lunyiriri kkumi na mukaaga. Emyaka 2300 egyaggwaawo bwe yatandika okusala omusango nga ku 22 Ogw’okutoberi 1844 gifaananyiriza kiseera lwe kusala omusango kujja okuggalwa ku tteeka lya Sande. Emyaka 2300 bitandika n’ennaku za wiiki ensanvu eziraga okuggwaawo kwa Isirayiri ow’omubiri ng’abantu ba Katonda abaalondebwa. Okukoma kw’ekiseera ekinene ky’emyaka 2300 kuwedde nga olutambuza lwa Baprotestanti luggwa, ate olutambuza olw’Adventi ne lugenda mu maaso okutuusa ku tteeka lya Sande. Bwe kinaadiddwamu oluggi oluggadde olw’a 1844, engigi zijja kuggalirwa ku empondo ey’ObuRipabirikan, ku empondo ey’ObuProtestanti, ne ku nsolo ey’Obufuzi.

Antiokosi bw’ayimirira wakati w’ebbanga ery’ekkumi n’ery’omusanvu, aba ayimiridde ku nkomerero y’ebbanga lye ery’ekisa. Ebbanga ly’ekisa lya gavumenti ya United States, eyo ye ensolo eva mu nsi, liggwawo ku tteeka lya Sande, naye ebbanga ly’ekisa ly’eryembe erya Republican liggwawo mu maaso g’etteeka lya Sande.

Enjogerero “ensanvu okukubibwa emirundi musanvu,” ye yokka mu Bayibuli aw’ennamba zirambikibwa nga zikubiddwa emirundi mu ngeri eyo. “Ensanvu okukubibwa emirundi musanvu” kitegeeza emyaka ebikumi bina mu kyenda “egyaasalirwa” abantu ba Danyeri. Ze ewiiki nsanvu ezitandika enkumi bbiri n’ebikumi bisatu, era ku nkomerero y’emyaka ebikumi bibiri n’amakumi ataano okuva ku ntandikwa y’emu Antiokosi atuuka mu makkati g’ekkumi n’omusanvu. Antiokosi Omukulu awo yeeyimiriza mu bikolwa eby’enkomerero eby’ebyafaayo bye mu ddrama entukuvu ey’empaka ennene.

Omulyango oguggaddwawo ogw’omwaka 1844 guyimirira omulyango oguggaddwawo ogw’etteeka lya Sande, era nga tonnatuuka ku tteeka lya Sande ery’oluñyiriri olw’ekkumi n’omukaaga, wabaawo ekiseera ky’emyaka musanvu ekitandika nga Antiokosi alaga enkomerero y’obwakabaka bwe; oluvannyuma obwakabaka bwe buggwawo ku nkomerero y’emyaka egyo musanvu. Ekiseera eky’emyaka musanvu kiyimirira ekiseera eky’okugezesebwa eky’ekifaananyi ky’ensolo, era ekiseera kino kitandika ku tteeka lya Sande eryasooka ery’omwaka 321. Nga tonnatuuka ku tteeka lya Sande eryasooka, erifaananyiriza erya Sande ery’enkomerero, wabaawo ekiseera ky’emyaka kkumi ekitandikira ku kiragiro. Ku “kiragiro” kya 313 okwegezesebwa okukiikirirwa emyaka kkumi kutandika, oluvannyuma Antiokosi n’ayisa tteeka lya Sande eryasooka era ekiseera ky’ekisa ky’erembe erya Lipabulika kiggwa. Ku nkomerero y’emyaka musanvu, Panium ne tteeka lya Sande bituuka, ne bireetera okwawulwa kw’Ebuvanjuba n’Ebugwanjuba mu mwaka 330.

Pompey yawangula ettaka er'ekitiibwa mu olunyiriri olw'ekkumi n'omukaaga, naye mu bbanga ly'emyaka ebiri okuva mu 65 okutuuka ku 63 BC, Pompey, mu kutuukirizibwa kwa Danyeri essuula omunaana n'olunyiriri olw'omwenda, mu butuufu yawangula "ebuvanjuba" ne "ettaka [er'ekitiibwa]," nga kino kifaananyiriza okuwangula okw'obubili okuli mu olunyiriri olw'ana n'omwaka gwa 1989.

Ekiziyizo eky’okusatu eri Luroma olw’obupagani kyandituukiriziddwa Awugusito Kesaali, amanyiddwa olw’okutonda Triumvirate ey’Abaloma eya sooka ey’obutongole, eyayimirira ng’omukago ogw’ensatu ogwa sooka ogw’obutongole mu Luroma. Mu kabonero akalaga ekkubo ak’okusatu ak’abakulembeze ba Luroma, omukago ogw’ensatu gukakasibwa mu byafaayo bya Luroma mu ngeri ey’obutongole. Kiri ku tteeka erya Ssande mu ekitundu eky’ekkumi n’omukaaga we wateekebwawo omukago ogw’ensatu ogwa ddiragoni, ekisolo n’ennabbi ow’obulimba, ne w’oluvannyuma ennyonyi ey’obubi n’ezibwa nate ku kifo kyayo e Shinar, nga bwe yalaga Zekkaliya.

Kayisaali Awugusito yakola Omukago ogw’Abasatu ogw’Abaroma ogwakkirizibwa mu mateeka ogw’asoose, naye abawandiisi b’ebyafaayo baguyita Omukago ogw’Abasatu ogw’Okubiri; kubanga ne Kayisaali Yuliyo yakola Omukago ogw’Abasatu, naye tegwali Omukago ogw’Abasatu ogwakkirizibwa mu mateeka g’obufuzi bw’Abaroma. Enkolagana ya Kayisaali Yuliyo ne Kayisaali Awugusito ng’ebifananyi by’omukago ogw’obusatu ogw’omusota, ekisolo n’nnabbi ow’obulimba ku tteeka lya Ssande ery’egenda okutuuka amangu, kifaananyizibwa Yuliyo ku ntandikwa w’olugendo olw’okukakasa amateeka ga Ssande, n’Awugusito ku nkomerero. Enkolagana ey’obunnabbi eriragibwa era mu kwetooloola kw’eggye okw’a Sestiyo mu mwaka gwa 67, oluvannyuma ne kuddirirwa okwetooloola kw’eggye okw’a Tito. Yuliyo ye Sestiyo, era Awugusito ye Tito. Yuliyo ne Awugusito bakiikirira omukago ogw’obusatu, ate Sestiyo ne Tito bakiikirira okwetooloola kw’eggye.

Ekiseera awatandikira okulwanirira etteeka lya Sande, mu by’obunnabbi, mu 313, kikakasibwa ku kiragiro eky’e Milan. Ate mu 321, ku kitundu eky’omu wakati mu kiseera eky’emyaka kkumi n’omusanvu, etteeka lya Sande ery’olubereberye lituuka. Omutendera ogw’okusatu ogw’okugabanyibwa kw’obwakabaka mu Buvanjuba n’Obugwanjuba, guyimirira okwagabanyibwa mu United States mu abo abafuna n’abo abatafuna akabonero k’ensolo oba akabonero ka Katonda, gutuukirira mu 330. Waliwo olunyiriri lw’amateeka ga Sande agatuusa ku tteeka lya Sande, era omwaka gwa 321 guyimirira ng’etteeka lya Sande eryasooka, erituusa ku tteeka lya Sande ery’enkomerero erya 330.

Okusiyana n’emyaka bikumi bibiri mu ataano eya Antiochus, emyaka bikumi bibiri mu ataano eya Nero gitegeeza ekiseera eky’emyaka munaana, ekitundu eky’omu makkati ekirambikiddwa etteeka lya Ssande eryasooka, era oluvannyuma emyaka mwenda. Olunyiriri ku lunyiriri, Antiochus ne Nero balaga ebyiseera bibiri ebiriragibwa n’obubonero busatu. Mu nnyiriri zombi obubonero obwasooka n’obwasembayo byebimu: ekiragiro ku ntandikwa ekyalambikibwa obufumbo ne kiggwa mu kwawukana; era n’olutalo wakati wa kabaka ow’amambuka ne kabaka ow’amaserengeta ku ntandikwa ne ku nkomerero. Etteeka lya Ssande eryasooka ery’omwaka 321 eriri mu makkati we kirina okubeera Antiochus gy’ayimiridde. Ayimiridde ku nkomerero y’omugendo gw’okugezebwa ogufaananyiziddwa ng’emyaka kkumi, era omugendo gw’okugezebwa gubikkula Antiochus ng’omunaana, ali ow’omu musanvu, bwe afuula ekifaananyi ky’ekisolo, ekyo ky’omunaana era kya mu musanvu. Mu kiseera kye kimu, 144,000 bayita mu mugendo gw’okugezebwa ne bava mu kkanisa ey’omusanvu eya Laodikiya ne bafuuka ey’omunaana, eya Firadelfiya.

Ku tteeka ery’Olw’ Sande erisooka, okuteekebwawo kw’ekifananyi kutandika, era kuggwera ku tteeka ery’Olw’ Sande erirambikiddwa mu Kubikkulirwa 13:11, olunyiriri olugerageranya entandikwa ya Amerika ey’Obumu ng’omwana gw’endiga n’enkomerero yaayo ng’ejjoka. Kkumi na ssatu ke kabonero k’obujeemu, era mu mbeera y’olunyiriri olwo, akabonero k’obujeemu—Amerika ey’Obumu eyogera ng’ejjoka—kye kabonero k’ekisolo; naye akabonero k’abo abalina akasikirizo ka Katonda ye ennamba kkumi n’emu. Kubikkulirwa 13:11 kiraga okwawula kw’abo abafuna akabonero k’ekisolo oba akasikirizo ka Katonda ku tteeka ery’Olw’ Sande, nga Amerika ey’Obumu eyogera ng’ejjoka.

Ekiseera eky’okugezesa eky’ekifaananyi ky’ensolo kirina obubonero obw’enjawulo obulaga okujja kwakyo, era ne bukifaananyiriza enkomerero yaakyo. Okuva e Nuuwa okutuuka ku Mbaga y’Amakondeere, Katonda tafuuka; bulijjo alangirira ekiseera eky’okugezesa nga tekinnatuuka. Obulangirizi bwe busangibwa mu kigambo kye eky’obunnabbi. Abadiventisi abasinga (nga nteebereza) tebamanyi nti waaliwo obuzingiza obubiri mu kuzikirizibwa kwa Yerusaalemi, newakubadde nti olunaku olw’okuzikirizibwa okwa nkomerero lwali olunaku olumu lw’omwaka lwe Nebukadduneeza yazikiriza Yerusaalemi ne Yeekaalu omulundi ogwasooka ogwa alpha. Bayinza okuba nga tebamanyi na nti obuzingiza bwatandikira ku mbaga entukuvu ne buggwa ku mbaga entukuvu, oba nti ekiseera ky’obuzingiza kyali emyaka esatu n’ekitundu. Bwe batamanyi ebyo, kirabika nga tekisoboka nti baliraba nti Yuliyo Keesa alaga entandikwa y’ekiseera eky’okugezesa eky’ekifaananyi ky’ensolo mu kufaananyizibwa kwakyo okutuukiridde ddala. Bwe njogera nti ‘kufaananyizibwa okutuukiridde’, ntegeeza okutuukirizibwa kwaakyo okw’enkomerero.

Ekiseera kye kimu kiyolekebwa okuva mu 1888 okutuuka ku etteeka erya Ssande, era nate okuva ku 9/11 okutuuka ku etteeka erya Ssande, naye okutuukirizibwa okutuukiridde kw’ekiseera ky’obunnabbi eky’okuteekebwawo ekifaananyi ky’ensolo, nga bwe kyakiikirirwa Constantine Omukulu mu kiseera kya 313 okutuuka ku 330, kitandikira mu bwapulezidenti bw’omukulembeze ow’omunaana okuva ku kiseera eky’enkomerero mu 1989.

Okuva ku tteeka erya Sande erisooka, wabaawo ekiseera eky’okukemebwa ku Ssabbiiti ne Sande, ekibikkulwa mu kiseera ekiyimiririddwa emyaka musanvu gya Antiokoso. Emyaaka musanvu egy’olunyiriri olwa Antiokoso bwe gikubibwa emirundi mwenda egy’olunyiriri olwa Nero, kivaamu amakumi nkaaga mu ssatu; era mu mwaka amakumi nkaaga mu ssatu nga Kristo tannazaalibwa, Pompeyo yawamba ensi ey’ekitiibwa ng’okutuukiriza olunyiriri olw’ekkumi na mukaaga mu Danyeri essuula 11. Ku tteeka erya Sande bassekabaka mwenda balikkiriza Amerika nga kabaka omusinga w’abassekabaka kkumi abakkiriziganya okuwa obwakabaka bwabwe eri omwenzi ow’e Ttuulo, oyo n’alyoka akola obwenzi n’abassekabaka bonna ab’ensi yonna.

Nga bwe gikwatagana n’entegeka ey’obunnabbi ey’Enfumo y’Abawala Abakumi, obufumbo bw’Ekisolo n’Ennabbi w’Obulimba bwatuukirizibwa mu 1989, naye ku tteeka lya Sande obufumbo obwo bumalirizibwa. Ekifaananyizo ky’ebyafaayo ebyo kye kiseera ky’okusalirwa omusango kw’abalamu, ekyaatandika mu 2001, ku 9/11. Okuva awo okutuuka ku tteeka lya Sande, ekiseera eky’okukemebwa olw’ekifaananyi ky’ekisolo—ekyo kye kimu n’ekiseera ky’okuteekebwako akabonero ky’abo 144,000—okusala omusango kwe kuttuukirizibwa ku bantu ba Katonda ab’Endagaano, n’ettaka mwe baabeeredde, mu kutuukiriza obunnabbi bw’Endagaano eya Abulaamu. Mu kiseera ekyo Ekkanisa y’Abadiventisi b’Olunaku olw’Omusanvu ey’e Lawodikiya esalirwawo omusango, oluvannyuma ne basalirwa omusango abo abeeyita bawala. Bw’otyo, ensegu ya Baprotesitanti esalirwawo omusango; era esalirwa omusango mu kiseera mwe wasookera ddala okusalibwa omusango ekibiina ky’Abademokulaati eky’ensegu ey’Abarepubulikani okutuuka mu 2024, lwe kaakano okusala omusango kw’Abarepubulikani ab’ensegu ey’Abarepubulikani kuli mu nkola. Gavumenti esinziira ku Ssamateeka ye kisolo ekitwala ensengu ebbiri, era esalirwa omusango ku tteeka lya Sande.

Ekiseera okuva mu 1989 okutuuka ku Eteeka lya Ssande kiyimirirwa mu fractal okuva ku 9/11 okutuuka ku Eteeka lya Ssande, naye okutuukirizibwa okutuukirira okw’okuteekawo ekifaananyi ky’ekisolo kuli mu Pulezidenti ow’omunaana, ey’ava mu ba musanvu. Emyaka kkumi na musanvu gya Nero gye fractal ey’ebyafaayo okuva ku 9/11 okutuuka ku Eteeka lya Ssande. Emyaka kkumi na musanvu gya Antiochus kye kimu. Obufumbo bwa Reagan n’omukago ow’ekyama butuukirizibwa mu mukago ogw’omu lwatu mu mulembe gwa Pulezidenti ow’omunaana. Ekisooka mu bufumbo bwa Alpha ne Omega kyayolekebwa mu Patriot Act mu mwaka gwa 2001, lwe kyava amateeka g’Abangeleza ne gakyusibwa ne gafuulibwa amateeka ga Bwaroma. Obufumbo bw’Ekiragiro kya Milan bukakaasa entandikwa y’okutuukirizibwa okutuukirira okw’okuteekawo ekifaananyi ky’ekisolo. Entekateeka yaabwo esinziira ku ntekateeka y’obufumbo bw’abawala abawere ekkumi, era eraga obufumbo obw’obulimba obubaawo mu kiseera ky’obufumbo obutuufu.

Ekiseera ky’okugezesebwa eky’ekifaananyi ky’ensolo kiyimirira ‘okugezesa’ kwe tulina okuyitamu nga tetunnateekebwako ‘akabonero’. Ennyumba ya Katonda esalirwa omusango okusookera ddala, era mu tteeka lya Sande, abo abali ebweru w’ennyumba ya Katonda be basalirwa omusango. Ekiseera ky’okusalirwa omusango ow’enkomerero mu nnyumba ya Katonda, era oluvannyuma mu kibiina ekinene ennyo, kitandikira ku tteeka lya Sande eryasooka. Wanaabaawo tteeka lya Sande eryasooka mu United States erijja kumaka okutandika kw’okutuukirizibwa okutufu ddala era okw’enkomerero kw’ekiseera ky’okugezesebwa kw’ekifaananyi ky’ensolo, nga oluvannyuma kiggwerayo ku tteeka lya Sande erituukiriza Okubikkulirwa 13:11. Eryo tteeka lya Sande lye linaaba erya nkomerero mu ttaka ery’ekitiibwa. Tteeka lya Sande erya nkomerero mu ttaka ery’ekitiibwa lye tteeka lya Sande eryasooka mu nsi, nga limaka ekiseera ky’okugezesebwa kw’ekifaananyi ky’ensolo ery’ensi. Ekiseera ky’okugezesebwa eky’ensi kitandika ku tteeka lya Sande mu United States, nga bwe kyogerwa mu 13:11. United States bwe ‘eyogera’ ng’omusota ku tteeka lya Sande erijja mu bbanga ttono, okuva ku 12 okudda mu maaso mu essuula eyo biyimirira ekiseera ky’ensi eky’okugezesebwa eky’ekifaananyi ky’ensolo.

Olw’ensonga eno, kino kikulu nnyo okulaba: obunnabbi bwa Nero obw’emyaka ebikumi bibiri n’amakumi ataano, obuggwamu n’emyaka kkumi na musanvu egyatandika n’ekiragiro mu 313, oluvannyuma ne wabaawo etteeka eryasooka erya Ssande mu 321, era ne wabaawo okugabanyizibwa wakati w’Ebuvanjuba n’Ebugwanjuba mu 330. Emitendera esatu egy’olunyiriri lwa Nero gikwata ku kubonyaabonya, Nero nga akabonero k’okubonyaabonya, ate n’ekiseera ky’emyaka ebikumi bibiri n’amakumi ataano nga kiyimirira Ekkanisa eya Samuuna, eyaggwa mu 313 bwe yatuuka ekkanisa ey’okusalira wakati. Omutendera ogw’okusatu gulaga enkomerero y’obwakabaka; kale bwe gukozesebwa ku Amerika gumeerera etteeka erya Ssande n’enkyukakyuka okuva mu bwakabaka obw’omukaaga okutuuka ku bwa musanvu n’obwa munaana. Bwe gukozesebwa ku nsi yonna, akabonero ak’okusatu ke kuggwaawo kw’ekiseera ky’ekisa eky’abantu, era kino kyafaananyizibwa okuggwaawo kw’ekiseera ky’ekisa eky’Amerika ku ntandikwa y’ekiseera ky’okukezebwa kw’ensi ku kifaananyi ky’ensolo.

Kino lwaki Augustus Caesar, ey’okusatu ku bafuzi b’Abaloma bana abaleta Eteeka ery’Olunaku lwa Sande, erikiikirirwa akabonero k’omusalaba, nga bwe lyateekebwawo mu lunniriri lw’amakumi abiri mu bbiri, asobola okukiikirira omusalaba, newaakubadde nga agenda okugobererwa Tiberias, era naye akiikirira omusalaba. Ekiseera ky’omugezo ogw’ekifaananyi ky’ekisolo kye kigezo ky’ebbiri ekisooka kugeza ettaka, oluvannyuma ne nnyanja. Ettaka ye Amawanga Amagatte ga Amerika, ate ennyanja ye nsi yonna.

Ekigezo ky’ekifaananyi ky’ensolo kileeta okuddamu obubonero emirundi ebiri; we Alufa ey’akaseera eky’okubiri era ye Omega ey’akaseera eky’olubereberye. 321 ye yali etteeka lya Sande eryasooka mu byafaayo eby’obunnabbi, era mu myaka kkumi n’omusanvu egirambulula obudde bw’ekigezo ky’ekifaananyi ky’ensolo, 321 kye tteeka lya Sande eryasooka mu Amerika erituusa ku tteeka lya Sande erya Omega ery’obudde bw’ekigezo ky’ekifaananyi ky’ensolo mu ttaka ery’ekitiibwa. Naye 321 era lye tteeka lya Sande eryasooka eri ensi yonna, kwe kiva okubeera nti omwaka 321 ayimirira mu makkati ag’omutandikwa n’ag’omukomekero g’obudde bw’ekigezo ky’ekifaananyi ky’ensolo. 313 gwe ntandikwa, era entandikwa kye kiragiro ekifaananyiriza etteeka lya Sande. Emyaka kkumi n’omusanvu gya Nero girambulula ekiseera eky’amateeka ga Sande agenyuka okutuuka ku kuggalwa kw’ekiseera ky’ekisa ky’abantu.

Ekiragiro kifaaniriza etteeka erya Ssande erisooka erireeta okuggala kw’ekiseera eky’okugezesebwa. Pompey yawangula Yuda mu olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga ng’afaaniriza etteeka erya Ssande, era Julius Caesar n’ateekateeka Omukago gw’Abasatu ogusooka; newankubadde nga gwali omukago ogw’obusatu ogutali gwa mateeka, abannyonnyozi b’ebyafaayo bakikakasa nga gwe gwasooka. Okufaaniriza kwa Julius Caesar ku mukago ogw’obusatu ogw’etteeka erya Ssande kwafaaniriza Omukago gw’Abasatu ogw’obwannamateeka ogwa Augustus Caesar, ogwaddirwako Tiberias ku musaalaba. Abafuga ba Loma bana bonna bafaaniriza etteeka erya Ssande, era mu ngeri y’emu emitendera esatu egy’emyaka kkumi n’omusanvu gya Nero.

Պոմպեոսը համընկնում է 1989 թվականի հետ. Հուլիոսը համընկնում է տասնմեկերորդ համարի հետ, Օգոստոսը՝ տասնհինգերորդ համարի, իսկ Տիբերիասը՝ տասնվեցերորդ համարի հետ։ Համարներում ներկայացված Հուլիոսի պատմությունը ներառում է նրա ներխուժումը Եգիպտոս և Կլեոպատրան։ Պատմությունը կրկնվում է Մարկոս Անտոնիոսի միջոցով։ Մարկոս Անտոնիոսը Հուլիոս Կեսարի գլխավոր զորավարն էր այն ժամանակ, երբ Հուլիոսը սպանվեց քսաներեք դանակահարության վերքերով։ Քսաներեքը ներկայացնում է Կիրակնօրյա օրենքը, և Հուլիոսի մահը 23 վերքերով մի թագավորություն է, որ ավարտվում է Կիրակնօրյա օրենքով։ Այնուհետև Մարկոս Անտոնիոսը, Օգոստոս Կեսարը և Մարկոս Լեպիդասը կազմեցին առաջին պաշտոնական եռապետությունը՝ նրա մահը վրեժխնդիր լինելու համար։ Այդ եռակի իշխանություններից մեկը՝ Մարկոս Անտոնիոսը, պիտի կրկներ Հուլիոսի հանդիպումը Եգիպտոսի և Կլեոպատրայի հետ։

Ka kibeere Yuliya oba Maka Antooni, bombi baali bubonero bwa Rooma, era Kireopaata yali bubonero bwa Misiri ne Bugereeki. Yali akiikirira obufuzi bw’Abagereeki mu Misiri, byombi nga bubonero bwa ggwejjiddwa; ate Yuliya ne Maka Antooni bo baali bubonero bwa ensolo. Nga omukazi mu nkolagana eyo, Kireopaata yali kkanisa, ekifuula Yuliya ne Maka Antooni obwakabaka. Kireopaata akiikirira omukazi eyawulwako emirundi ebiri ku baagalwa be ab’obwakabaka obwa Rooma; omulundi ogusooka mu 1798, ate ogwokubiri ku nkomerero y’ekiseera ky’okugezesebwa bwe atuuka ku nkomerero ye nga tewali amuyamba. Okuggwaawo kwe okusembayo kuli ku lutalo lw’e Akityamu mu mwaka 31 BC. Omuwanguzi mu lutalo lw’e Akityamu yali Agusito Kayisaali, bwe kityo tusanga nti Pompayi yafiira mu Misiri, Yuliya n’asisinkana ne Kireopaata mu Misiri, ekyo ne kiddibwamu mu byafaayo bya Maka Antooni, oluvannyuma Agusito Kayisaali n’akomya enkolagana eyo e Akityamu. Akityamu kyalaga etteeka lya Ssande, kubanga ku lutalo lw’e Akityamu we gyaggibwawo ekiziyiza eky’okusatu eri Rooma, era Rooma ey’obwakabaka obw’abakaafiiri n’etandika okufuga okumala emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga, mu kutuukiriza kwa Danyeri 11:24.

Pompey yatwala ebiziyizo ebisooka bibiri, era Augustus n’atwala ekiziyizo ekyasatu.

Pompey ye 1989, akabonero akasooka kulaga amaanyi g’eby’obufuzi gasatu agagenda kuwangulwa Roma ey’emulembe guno nga ekiwundu kyayo ekikomerera eky’okufa kiwonyebwa. Bino bye Obumu bwa Sowiyeti, ne bukulirirwa Amerika Eyungedde wamu n’Amawanga Amagatte, nga kino kirabikira mu musitale 41 ogw’essuula 11 mu Danieri. Entalo z’obuyinza bw’Obwa Paapa za by’obufuzi era za by’eddiini, era mu ngeri ey’obunnabbi obuyinza obw’eddiini bwa Amerika Eyungedde bwawangulwa bwe yatuukizibwa okukwatagana okwama wansi wakati wa Reagan ne Paapa Yokaana Pawulo II. Ekigendererwa ky’Obwa Paapa kirimu obuzitizi busatu eby’obufuzi n’amaanyi agatatu ag’eddiini. Mu mwaka gwa 1989 omu ku maanyi g’eby’obufuzi asatu yakunkumulibwa; era obuPulotestanti—ekigambo nyini ekitegeeza okwemulugunya ku Roma—nakyo kyakunkumulibwa Pulezidenti wa Amerika Eyungedde mu byafaayo ebyo bimu. Amaanyi g’eby’obufuzi asatu ge gano: Obumu bwa Sowiyeti, Amerika Eyungedde n’Amawanga Amagatte; ate ebigendererwa eby’eddiini kuliko obuPulotestanti, wamu n’eddiini ez’enjawulo ez’omusota omukulu, zonna ezibalirwa nga esipiritizimu. Eddiini ssatu ezitambuliza ensi eri Alumagedoni ze zino: obuPulotestanti obukyamye, Obukatoliki n’esipiritizimu; era empaka z’omunda mu bwa Paapa wakati w’eby’enjigiriza ezikuuma ennono n’eby’enjigiriza eby’obugazi munda mu kkanisa yaabwe, wamu n’okwawukana okw’Obukatoliki obwa Oloosodoksi, kye kizitizi ky’eddiini; ate n’ebirala ebizitizi by’eddiini bibiri Obukatoliki bye bugenda kuwangula bye bino: obuPulotestanti obukyamye n’esipiritizimu. ObuPulotestanti bwakunkumulibwa mu mwaka gwa 1989.

Singa entalo ez’omunda mu Obukatoliki, nga bwe ziragibwa mu bunabbi bwa Kkatolika obw’enjawulo obuva mu bubaka bwa Fatima, ziyawulibwa okuva ku kaweefube okuwangula amaanyi g’eddini agali ebweru w’eddini eno, kale obuwanguzi bwa Obukatoliki bwa Alufa ku Abaprotestanti bwali omukago ogw’ekyama ne Reagan, ate n’obuwanguzi bwa Obukatoliki bwa Omega bwali omukago ogw’omu lwatu ogwa 2025. Entalo za Obukatoliki n’amakanisa g’Ab’Orutodoksi nazo ziragibwa okuva mu buwanguzi obwasooka mu 1989 okutuuka ku buwanguzi obw’enkomerero e Panium.

Pompey akwataganizibwa ne 1989, era obuwanguzi bwe obubiri ku “ebuvanjuba n’ensi ennungi,” nga Danyeri bw’abyategeeza mu ssuula munaana, olunyiriri olw’omwenda, bukiikirira obuwanguzi obw’eby’omwoyo n’obwa poliitiki obw’Obwapapa ku eyali Ubumwe bwa Sovieti, era n’obuwanguzi obw’eby’omwoyo obukwataganirako ku nsi ey’ekitiibwa ey’abalangirira nti ba Pulotesitanti. Julius Caesar agenda kufiirwa e Rafiya, nga Antiokosi III bwe yafiirwa, era nga ne Zelenskyy bw’anaafiirwa. Julius y’ayogerwako mu nnyiriri kkumi na musanvu okutuuka ku kkumi n’enda, era oluvannyuma Augustus Caesar ayimirira ng’omuyimusa w’emisolo. Tiberias Caesar abadde afuga mu biro by’omusalaba, kale Tiberias ye etteeka ly’Olw’ Sande ery’olunyiriri kkumi na mukaaga.

Kino kikwatagana ne Augusto ne Panium ow’olunyiriri olwa kkumi n’ettaano, era n’olutalo lwa Raphia olw’olunyiriri olwa kkumi n’olumu ne Julius. Olutalo lwa Panium lwe lutalo lw’ensi yonna olw’okusatu olutandika katono nga tennatuuka ku Sunday law ey’olunyiriri olwa kkumi n’omukaaga, naye oluvannyuma ne lukyuka ne lufuuka olutalo lwa Actium. Panium yali lutalo lwa ku ttaka (Amerika) ate Actium yali lutalo lwa ku nnyanja (ensi yonna.) Augusto akiikirirwa ku Panium mu lunyiriri lw’abafuzi Abalumi abana, era ye yali omukulembeze omutuufu ku Actium. Ku Panium Antiochus yakolagana ne Misiri, eyali eri mu mukago ne Rooma, ate ku Actium Augusto yakolagana ne Misiri (Cleopatra) eyali eri mu mukago ne Rooma (Marc Antony). Kino kitegeeza nti Pompey akiikirira olunyiriri olwa amakumi ana okutuuka ku 1989 era Tiberias akiikirira Sunday law ey’olunyiriri olwa amakumi ana mu lumu. Julius Caesar yatuuka mu 2014 olutalo lw’e Ukraine bwe lwatandika nga bwe lwakabonero ku lutalo lwa Raphia mu 217 BC.

Kino kiraga nti ekitundu okuva ku lunyiriri olw’ekkumi n’omusanvu okutuuka olwa makumi abiri mu bbiri kitandika mu 1989 era kimalira ku tteeka lya Sande, era bwe kityo kye ebyafaayo ebikwatagana n’ “ebyafaayo ebyakwekebwa” eby’olunyiriri olw’amakumi ana. Era olunyiriri lw’obunnabbi lw’Abamakabeeyi lukwatagana n’ “ebyafaayo ebyo ebyakwekebwa” bennyini. Olunyiriri lw’abafuzi ba Roma lulambulula Roma ya mulembe guno, ensolo ey’Okubikkulirwa omutwe ogw’ekkumi na mukaaga, era olunyiriri lw’Abamakabeeyi luyogera ku nsi ey’ekitiibwa, nnabbi w’obulimba w’Okubikkulirwa omutwe ogw’ekkumi na mukaaga. Olunyiriri lw’entalo ssatu lulambulula obuwanguzi ku kabaka w’amaserengeta, omusota w’Okubikkulirwa omutwe ogw’ekkumi na mukaaga.

Emisitali esatu egyo giyimiririra obuyinza busatu obukulembera ensi okugitwala e Alamagidoni; era mu luyiriri lw’amakumi ana balagibwa nga: kabaka w’amaserengeta, ye ejjoka; kabaka w’amambuka, ye ensolo; ate amagaali, abasajja b’ebibugu n’ebyombo, bye nnabbi w’obulimba. Emisitali esatu okuva mu luyiriri kkumi okutuuka mu luyiriri amakumi abiri mu ssatu giyimiririra obuyinza busatu mu byafaayo ebikwekeddwa eby’olunyiriri lw’amakumi ana, nga si kirala na kitono, wabula kulabirirwa okugenda mu maaso kw’ensonga ssatu ezayimirirwa mu byafaayo ebikkuliddwa eby’olunyiriri lw’amakumi ana.

Olunyiriri olusooka okutuuka ku lw’okuna lulaga “ekiseera eky’enkomerero” mu 1989, era ne lulondoola aba Pulezidenti munaana ba Amerika okuva ku ntandikwa eyo, ne luggwa ku Pulezidenti ow’omunaana, ow’enkomerero era asukkiridde nnyo mu bugagga. Mu lunyiriri olw’okuna oyo kabaka afuuka Kabaka w’ensi yonna, ng’akiikirirwa Aleksanda Omukulu, Kabaka Akabu, abakabaka kkumi ab’omu Okubikkulirwa essuula ey’ekkuminamusanvu, ebika kkumi eby’omu Zabbuli essuula kinaana mu ssatu, n’amawanga kkumi agateekebwawo ng’ekifaananyi ky’ensi yonna mu ntandikwa ddala y’endagaano ya Katonda ne Abaramu mu Olubereberye 15:18–21.

Olunyiriri olusooka okutuuka ku lw’okuna luyimirira ebyafaayo okuva mu 1989 okutuusa ku kwegatta okw’obusatu ku tteeka lya Ssande mu olunyiriri olw’ana mu emu; era, olw’ensonga eyo, luggatana n’abafuga ba Loma bana, n’olunyiriri lw’Abamakkabeeyi, n’entalo essatu ez’olunyiriri olw’ekkumi okutuuka ku lw’ekkumi n’ettaano, ez’awamu ze ziteekawo ebyafaayo ebyakwekebwa eby’olunyiriri olw’ana.

Ennyiriri 5 okutuuka ku 9 ziteekawo omugereka gw’obunnabbi oguyimiriza mu butuukirivu ebyafaayo okuva mu 538 okutuuka mu 1798, era ziwa okulambika kw’ebyafaayo n’okw’obunnabbi okutegeereza obukulu bw’ekiseera ky’enkomerero mu olunyiriri 40. Okulambika okwo kulaga olunyiriri 10 ng’okuddiza mu kabi olw’ebyafaayo eby’ennyiriri 5–9, era bwe kityo kulambulula amagezi agakwata ku 1989. Kino kitegeeza nti ennyiriri 1 okutuuka ku 23 eza Danyeri 11 ziyimirira emigereka etaano egy’obunnabbi egy’ekwatagana n’ebyafaayo ebikwekese eby’olunyiriri 40. Ennyiriri ennya ezisooka zikwata ku Trump, Pulezidenti ow’omunaana, era ava mu basanvu, eyasalirwa edda okuba kabaka wa bakabaka kkumi mu bwakabaka obw’omusanvu obw’Okubikkulirwa 17.

Emitundu 5 okutuuka ku 10 biraga ebyafaayo ebyatuusa ku 1798 era ne byeyongera okutuusa ku 1989, nga bino bye byafaayo by’omutundu ogw’amakumi ana. Emitundu 10 okutuuka ku 15 biraga ebyafaayo by’entalo ssatu ez’okulwa ku lw’abalala, ezatandika mu 1989, ey’okubiri n’etandika mu 2014, ne mu 2015 pulezidenti asinga obugagga n’ayimirira. Pulezidenti oyo asinga obugagga yattibwa mu 2020, era mu 2022 olutalo lwa Rafiya ne lweyongera okunyuka, ate mu 2024 pulezidenti oyo asinga obugagga n’akomawo, era mu 2025 omutwe gw’ensolo ne omutwe gw’ekifaananyi ky’ensolo bombi baayingizibwa mu buyinza.

Tujja okugenda mu maaso n’ebintu bino mu kiwandiiko ekiddako.