Panium - Omuwendo Gwa Abiri mu Ssatu

Danyeri kkumi n’emu olunyiriri olw’amakumi abiri mu bina lulumiriza ekiseera Rooma ey’abapagaani lwe yalifugira ddala n’ekigambo “ekiseera.” “Ekiseera” kitegeeza emyaka 360 mu nkola ey’obunnabbi, era emyaka egyo gyatandika ku lutalo olw’amaato olusinga okumanyika ennyo mu byafaayo eby’edda, olutalo olw’e Actium mu mwaka 31 BC. Waliwo n’entalo endala ez’amaato ezaali ennene okusinga era ezategekebwa mu nkola ey’amagezi g’obulumbaganyi okusingawo, naye Actium ye yali entalo y’amaato esinga okufuuka akabonero mu ngeri gye yakwataganamu ne Marc Antony ne Cleopatra. Mu bukulu bw’ebyafaayo kifaanana n’okugwa kw’Ekisenge kya Berlin mu kutuukirira kwa Danyeri 11:40, era n’Eminara Ebiri egya 9/11 mu kutuukirira kw’Okubikkulirwa essuula kkumi na munaana; kubanga Katonda bw’alonda ebigambo eby’ebyafaayo okutuukiriza Ekigambo kye eky’obunnabbi, akikola mu ngeri etuuka ku bwetegereze bw’abantu abasinga obungi obusoboka.

Uriah Smith amaliriza ebyo bye yeetegereza ku ndagaano eyali wakati wa Rooma n’Abamakkabeyo aboogeddwako mu lunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu, ng’anywaayo endowooza ku bantu abatono aboogeddwako mu lunyiriri olwo.

Smith ayongera era n’alaga olutalo lw’e Actium mu mwaka gwa 31 BC ng’entandikwa y’emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga. Oluvannyuma lw’okujuliza olunyiriri olw’amakumi abiri mu etaano, Smith agamba bino wammanga.

Mu ngeri ey’obunnabbi olutalo lwa Aktiyamu lulumiriza etteeka lya Ssande, kubanga lwakiikirira okuwangula okw’okusatu ku biziyiza eby’ettaka bisatu ebyanyweza “obufuzi obw’ensi yonna” obwa Rooma ey’obupagaani, nga Smith bw’annyonnyola. Nga bwe kyali ku Rooma ey’obupagaani, bwe kityo bwe yali awo ekiziyiza eky’okusatu ekya Rooma eya Papa bwe kyagobebwa mu kibuga Rooma, “obufuzi obw’ensi yonna” obwa Rooma eya Papa ne butandika mu 538. Abajulirwa abo ababiri boogera ku tteeka lya Ssande awali era mu kiseera modern Rome lwe ewanguza obwakabaka obw’omukaaga n’obw’omusanvu obw’obunnabbi bwa Bayibuli, era mu kukola ekyo, n’ewangula ekiziyiza kyayo eky’okusatu; bwe kityo n’enyweza “obufuzi obw’ensi yonna” okumala emyezi amakumi ana mu ebiri egy’akabonero.

Enkola y’obunnabbi mu lutalo lwa Augustus ow’e Rooma, ku Misiri ne Kirewopaatra, zaasikirizibwa obujeemu bwa Maaki Antooni; era enkola ezo ez’obunnabbi, olw’obwetaavu bw’obunnabbi, zirina okukiikirira enkola ez’obunnabbi ezikiikirirwa ku Sunday law.

Ku Akutiyumu Rooma yawangula Misiri, obuyinza obwali bugattiddwaawo omusajja omujeemu n’omukazi atatukuvu. Okwegatta kwa Antony ne Kleopatra kwe kugatta kw’ekkanisa n’eggwanga. Ku Akutiyumu, Rooma wa Augustine yawangula obuyinza obwali bukiikirira okugattibwa okutukuvutifu okw’ekkanisa n’eggwanga.

Kuleopaatula akiikirira ekkanisa eyonoonese ng’egatta ne Antooni, akabonero ka Rooma. Kuleopaatula ye yali afuga mu nkolagana yaabwe, nga bwe kyakiikirirwa Uriah Smith bwe yagamba nti Antooni “yagwa omusibe w’amagezi n’obulungi bwa Kuleopaatula, kabaka omukazi wa Misiri omwenzi.” Obumu bw’ekkanisa n’eggwanga obwakikirirwa Antooni ne Kuleopaatula bwalaga nti Kuleopaatula ye maanyi agaafuganga mu nkolagana eyo; kale, okwegatta kw’ekkanisa n’eggwanga okwakikirirwa enkolagana yaabwe kutuukiriza amakulu g’ekifaananyi ky’ensolo — kwe kugatta ekkanisa n’eggwanga ng’omukazi ye afuga enkolagana eyo. Akutiyamu kyali kifaananyi kya tteeka lya Ssande erina okutuuka mu bbanga si bwereere.

Agasto akiikirira obuyinza bwa bapaapa obulisinga Amerika ku tteeka lya Ssabbiiti eriri kumpi okujja. Maaku Antoni ye mpondo y’eggwanga lya Republican ey’ensolo ey’oku nsi, era Kuleopaatula ye mpondo y’Abapolotesitante. Antoni ne Kuleopaatula beegatta wamu ne boogera ng’ogusota ku tteeka lya Ssabbiiti eriri kumpi okujja. Kuleopaatula ne Antoni bombi bubonero bwa buyinza bwa gusota, era bwe banaaba nga beegasse ddala ku tteeka lya Ssabbiiti—boogera ng’ogusota.

Yaba Buyonaani ne Misiri mu ngeri ey’obunnabbi biraga amaanyi ag’ogusota, era ne Antony naye yali akiikirira amaanyi ag’ogusota. Misiri yali bukiikaddyo mu Danyeri essuula kkumi na emu, era Buyonaani yali bugwanjuba. Misiri yatwalibwa Ptolemy I oluvannyuma lw’obwakabaka bwa Alekizanda okugabanyizibwa mu bitundu bina. Awo Ptolemy I n’afuuka kabaka ow’olubereberye ow’obunnabbi ow’ebukiikaddyo, era Cleopatra ye yali omufuzi ow’enkomerero ow’Olupotolemaayi mu Misiri. Ptolemy yazaalibwa e Makedoniya, ekifo Aleksanda Omukulu gye yazaalibwa.

Masedoniya yali mu bukiikakkono bwa Buyonaani, era nga beeyita nti ensibuko zaabwe ez’obuzaale zaava mu bazira b’omu nfumo ez’Abayonaani. Ebibuga-ebifuga eby’omu bugwanjuba bwa Buyonaani byatwala Abamasedoniya ng’abasingako obubbeeyi bw’obunnaggwanga okusinga Abahelenisiti ab’omu bugwanjuba bwa Buyonaani. Abamasedoniya baafugibwanga bukabaka, ate ebibuga-ebifuga eby’omu bugwanjuba (poleis) nga Asene, Sipata, Sibe, Kolinsi, n’ebirala, byali mu bukiikaddyo n’omu masekkati ga Buyonaani ne ku bizinga by’Ennyanja Aegean. Poleis zino emirundi mingi zaabanga n’enfuga ez’eddembe ly’abantu, ez’abatono, oba ez’omutabula, ate Masedoniya yo yali bukabaka obwawakati nga bulina olulyo olw’amaanyi olw’abakama (Abaalugiyadi). Naye nga bwe kiri, bonna baali Bahelenisiti, era Rooma bwe yayingira mu byafaayo, baatuuma Abahelenisiti nti Baayonaani. Kuleyopaata ye yali omufuzi ow’enkomerero ow’Abutolemi, ekyakiikirira ekika ky’Abayonaani eky’obwakabaka eky’obwakabaka bw’obukiikakkono okuva mu kitundu kya Masedoniya, oba obukiikakkono bwa Buyonaani.

Kleopatra yali omufuzi ow’enkomerero ow’obwakabaka bwa Ptolemy obwasookera ku Ptolemy I, obwakabaka bwa Alegizanda bwe bwawulwamu obwakabaka buna. Mu lutalo lwa Aktiyamu obwakabaka bwa Ptolemy, kwe kugamba kabaka ow’obukiika obwa ddyo owennyini, lwatuuka ku nkomerero yaabwo. Kabaka ow’obukiika obwa ddyo eyaddako yali Misiri ey’omwoyo, eyakiikirirwa Bufalansa obutakkiriza Katonda mu byafaayo by’Obukyuka obw’Abafalansa.

Misiri eyennyini ye yali kabaka ow’obukiikaddyo owennyini mu ngeri gyekwata ku kugabanyizibwa kw’obwakabaka bwa Alekizanda, naye Misiri ey’omwoyo ekiikirirwa nga ye kabaka ow’obukiikaddyo olw’ebiraga eby’obunnabbi ebya Misiri, so si ludda olwennyini.

Kubanga Kleopatra yali mufuzi wa Ptolemy ow’enkomerero ow’obwakabaka obwo, mu bunnabbi yali maanyi ag’emirundi ebiri — ag’Abayonaani (ebugwanjuba) ne Misiri (obukiika obwa kkono); naye oyo eyaddirira, era oluvannyuma n’afuuka kabaka w’obukiika obwa kkono ow’omwoyo, yandibadde Bufalansa, nabwo maanyi ag’emirundi ebiri agakiikirirwa mu Okubikkulirwa essuula ya kkumi n’emu nga Misiri ne Sodomu. Obukaba bwa Sodomu bukwatagana n’obukaba bwa Kleopatra ow’ebugwanjuba, era Kleopatra ow’obukiika obwa kkono akwatagana n’obutakkiriza bwa Misiri. Obutonde bwa kabaka ow’obukiika obwa kkono ow’omubiri obw’emirundi ebiri bwakwatagana ne kabaka ow’olubereberye ow’obukiika obwa kkono ow’omwoyo.

Olutalo lw’e Actium lwali mukago mutukuvu ogutali gwa butuukirivu wakati w’ekisota kya Rooma ekya Antony n’ekisota kya bukiika obwa ddyo n’obw’ebugwanjuba ekya Cleopatra. Antony ne Cleopatra bakiinza ekkanisa n’eggwanga, kale okuwangulwa kwa Actium okwakoleddwa Augustus owa Rooma, kukiikirira okuwangula awo Rooma lwe yeewangulira omukago ogutali mutukuvu ogw’emirundi ebiri, ogulaga ekifaananyi ky’ensolo. Nga wayiseewo emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga, mu kutuukirizibwa kwa Danyeri 11:24, Constantine yagabanya Rooma mu buvanjuba n’obugwanjuba, n’aleka omukazi wa Rooma mu bugwanjuba era n’asitula omusajja wa Rooma n’amutwala mu buvanjuba. Okuwangula obukiika obwa ddyo n’obugwanjuba kwali kulaga okugabanyizibwa kw’obuvanjuba n’obugwanjuba oluvannyuma lw’“ekiseera” eky’emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga, mu lutalo lw’e Actium. Mu kusisinkana okw’olubereberye Antony yaweebwa Rooma ey’obuvanjuba ate Augustus n’aweebwa ey’obugwanjuba, kale Actium yaleeta awamu obuvanjuba n’obugwanjuba, naye okumala “ekiseera” kyokka.

Yesu bulijjo alaga enkomerero ng’agigerageranya n’entandikwa, n’olwekyo okuwangula okw’e Actium mu mwaka gwa 31 BC kulaga mu kifaananyi okwawulwamu obwakabaka mu buvanjuba ne bugwanjuba mu 330. Actium ow’omwaka gwa 31 BC yali alufa ey’omega mu myaka 360 egyakomera mu 330. Byombi, 31 BC ne 330, biraga mu kifaananyi etteeka lya Sande erigenda okujja amangu nga bwe kiri mu lunyiriri olw’ekkumi mu mukaaga n’olw’amakumi ana mu lumu olwa Danyeri kkumi na emu.

Antony ow’e Rooma, ng’akwataganiddwa ne Kuleopaatra ow’obukiikaddyo era ow’ebugwanjuba, akiikirira obumu obw’emirundi esatu munda mu bumu bwabwe obw’emirundi ebiri obw’ekifaananyi ky’ensolo. Omusaalaba nagwo gukwataganyizibwa n’etteeka lya Ssande, era noolwekyo ne Actium ne 330. Ku musaalaba, obumu obw’emirundi ebiri obw’ekkanisa n’eggwanga bukiikirirwa Abayudaaya (ekkanisa eyonoonese) nga beegatta ne Rooma (eggwanga) okutta Kristo. Omuntu ow’okusatu mu bumu obwo ku musaalaba akiikirirwa Balaba, Kristo ow’obulimba, erinnya lye eritegeeza “mutabani wa kitaawe.” Mu ngeri ey’obubonero, Balaba ye nnabbi ow’obulimba bw’ogeraageranyiziddwa ne Kristo nga nnabbi ow’amazima. Rooma yali Antony, era Kuleopaatra ow’obukiikaddyo n’ow’ebugwanjuba baakiikirira Abayudaaya ne Balaba.

Omusaalaba era gukwatagana ne Eriya ku Lusozi Kalumeeri, gye waaliwo okulonda ku ani yali nnabbi ow’amazima oba ow’obulimba. Nnabbi ow’obulimba mu biro ebyo yali kabonero ak’emirundi ebiri, nga kagatta bannabbi ba Baali n’abakabona b’ekibira. Baali katonda wa bulenzi, era abakabona b’ekibira baali bakiikirira Asutalosi, katonda omukazi. Abayudaaya ku musaalaba baali Asutalosi, katonda omukazi, era Balaba, ekifaananyi eky’obulimba eky’Omusajja ow’Obuyinike, yali Baali, katonda wa bulenzi.

Kiliyopaata yali kabaka wa bukiika obwa ddyo era kabaka wa bugwanjuba. Antooni yali kifaananyi kya Rooma, ekitundu ku bwakabaka obusatu obwabulira okwewalira ddala okutta kwa Yuliya. Okufa kwa Yuliya olw’ebiwundu amakumi abiri mu bisatu kwakiikirira ekiwundu eky’okufa eky’obwapapa mu 1798, mu kutuukirizibwa kw’olunyiriri olw’amakumi ana olwa Danyeri kkumi n’emu. Agusito mu Atikiyamu akiikirira okuwonyezebwa kw’ekiwundu ekyo eky’okufa. Ekiwundu kiwonyezebwa Antooni ne Kiliyopaata bwe bafa. Antooni ne Kiliyopaata bakiikirira ekifaananyi ky’ensolo mu Amerika ekiri ekitongole kya bunnabbi eky’ebitundu bisatu, ekirimu ensolo ey’ensi n’amayembe gaayo abiri. Antooni kye kitundu kimu, era Kiliyopaata akiikirira ebitundu ebirala bibiri. Ka kibe nga ye Rooma ya Antooni, oba Misiri ne Buyonaani bya Kiliyopaata, bifa wamu ku mateeka ga Ssande ng’obwakabaka obw’omukaaga obwa bunnabbi bwa Bayibuli bukoma. Mu ngeri ya bunnabbi, Kiliyopaata mu nkolagana ye ne Antooni kye kitabule ky’obukodyo bw’ekkanisa n’obw’eggwanga, ng’obukodyo bw’ekkanisa busendasenda era bufuga obw’eggwanga.

Ku mutendera omulala ogw’obunnabbi, enkolagana ya Kuleopatra ne Yuliyo Kayisaali ne Maaka Antooni eraga ebiseera bibiri ekikwekwe ky’ekkanisa ekya Kuleopatra lwe kiba mu nkolagana n’ekikwekwe ky’obwakabaka bw’Abaruumi. Yalekebwawo Yuliyo mu 1798 mu kufa kwe okwasooka okw’akabonero, mu kutuukiriza olunyiriri olw’amakumi ana olwa Danyeri kkumi n’emu; era olwo n’atuuka ku nkomerero ye nga tewali amuyamba, e Akitiyumu, mu kutuukiriza olunyiriri olw’amakumi ana mu ttaano olwa Danyeri kkumi n’emu. Olunyiriri olw’amakumi ana ye alufa ey’ekiwundu kye ekisooka ekitta eky’okuwonyezebwa, era omega w’olunyiriri olw’amakumi ana mu ttaano ye w’afunira okufa kwe okwokubiri era okw’enkomerero.

Nga bwe kyali ku buyinza buna obw’Abaruumi obuli mu lunyiriri olwa kkumi na mukaaga okutuuka ku abiri mu bbiri, ne Kuleopaatula ng’akabonero ak’omu Bayibuli alina amakulu agasukka mu limu, nga gasinziira ku mbeera y’ensonga. Yuliyo yamuleka mu 1798, obuwagizi obw’obwakabaka bwe bwaggibwawo, era oluvannyuma ekiwundu kye eky’okufa ne kiwona ku tteeka lya Ssande, naye bakabaka ekkumi ab’omu Okubikkulirwa kkumi na musanvu ku nkomerero bamuziikiriza n’omuliro, bwe asisinkana okufa kwe okwokubiri era okw’enkomerero.

Kuleopaatra kabonero akabonero akalaga obutonde obw’engeri ebbiri obukiikiriddwa obutakkiriza bwa Misiri wa Falaawo, n’obufirosoofo obw’eddiini obwa Buyonaani. Obutonde bwe obw’engeri ebbiri bukiikirira obukugu bw’obufuzi bwa Misiri n’obukugu bw’ekkanisa obwa Buyonaani. Obufirosoofo obw’eddiini obwa Buyonaani bukiikirirwa katonda omukazi ow’Abayonaani ayitibwa Asena, eyateekebwamu ekifaananyi mu yeekaalu ye eyayitibwanga Pawulofenoni. Asena kabonero ka magezi, era ng’omukazi akiikirira eddiini ey’okusomesa kw’abantu, ekyawukana n’okusomesa okw’Obwakatonda.

Amayembe abiri aga Amerika gagoberera bwe buno: Obwakakasa bwa Republika n’Obupolotesitanti, ebyali byalabisibwa mu Bufaransa nga Misiri ne Sodomu. Misiri kitegeeza amagezi ag’obufuzi bw’ensi, ate Sodomu kitegeeza obukodyo bw’ekkanisa; n’olwekyo, Obwakakasa bwa Republika bugendera ku Misiri, ate Obupolotesitanti bugendera ku Sodomu. Obwakakasa bwa Republika ye Misiri, ate Obupolotesitanti ye Sodomu ne Buyonaani. Akabonero k’okusomesa okw’abantu ye katonda omukazi ow’Ebuyonaani ayitibwa Atena, era yeekaalu ye yali Pawulofene, era efuna ekifaananyi kyayo eky’omulembe guno mu yeekaalu ya Pawulofene eri mu Nashville, Tennessee. Akabonero k’ekkanisa embi etabagana n’ehembe lya Republika mu Amerika mu kiseera ky’etteeka ly’olunaku lwa Sande kikiikirirwa nga Kiliopaatula, Asitalosi, Salome ne Sodomu.

Kireopaatula alaga obutakkiriza mu Katonda obwa Falaawo n’eddiini y’Abayonaani. Eddiini egendera wamu n’obufilosofiya obwo obw’obutakkiriza mu Katonda kwe kusinza ebyenjigiriza eby’Abayonaani. Yesu bulijjo alaga enkomerero ng’agigeraageranya n’olubereberye, era omuti ogwali mu lusuku ogwaziyizibwa okulya ku gwo gwe muti ogw’okumanya obulungi n’obubi, nga gutiisa eddiini y’obufilosofiya bw’Abayonaani, Sister White gy’ayita “higher education.” Kino kiraga era ne kiteeka essira ku ddiini ya Kireopaatula ey’Obuyonaani ey’amagezi ng’eyonoonefu era ey’ekijjulukuko ky’enjigiriza entuufu mu mpaka enkulu wakati wa Kristo ne Sitaani.

Nashville, Tennessee eyitibwa “Asene ey’obukiikaddyo,” era Cleopatra yali kabaka omukazi ow’enkomerero ow’obukiikaddyo mu ngeri ey’omubiri. Kabaka omukazi oyo ow’enkomerero ow’obukiikaddyo yali kifaananyi ky’obunnabbi ekyalaga kabaka ow’omwoyo ow’obukiikaddyo eyaddako era eyasooka, ekyatuukirizibwa Bufalansa obutakkiriza Katonda. Bufalansa obutakkiriza Katonda kifaananyi kya Amerika, gye mu Nashville, Tennessee, “Asene ey’obukiikaddyo,” yeekaalu ya Parthenon eya katonda omukazi Athena eragibwa mu ngeri ey’akabonero. Yeekaalu eri ku 2500 West End mu Nashville. Ennamba amakumi abiri mu etaano eraga oluggi oluggaddwa olw’enfumo essatu ez’omu Matayo abiri mu etaano. Cleopatra, ng’ali kabaka omukazi ow’“obukiikaddyo” era ow’“ebugwanjuba,” atuuka ku “nkomerero” ye mu Asene ey’obukiikaddyo.

Nga ebirowoozo bino ku Actium, Cleopatra, Augustus ne Antony, tukomawo ku lunyiriri olw’abiri mu bina okutuuka ku lunyiriri olw’asatu mu Danyeri kkumi na emu. Oboolyawo, ekitundu ekisinga obutategeerekeka mu kitundu kino kye kiri bwe boogera eby’obulimba ku mmeeza emu.

Ekiseera ekiteekeddwawo mu lunyiriri kino ye 330, enkomerero y’“ekiseera” ekyoogerwako mu lunyiriri olw’amakumi abiri mu buna. Ekiseera ekiteekeddwawo kifaananyiriza etteeka lya Ssande eri Amerika era era kifaananyiriza okuggwaawo kw’ekiseera ky’okugezesebwa kw’abantu eri ensi. Nga etteeka lya Ssande terinnabaawo, bakabaka ababiri, emitima gyabwe egyali egy’okukola obubi, balyogeragana eby’obulimba bokka na bokka ku mmeeza emu. Nga etteeka lya Ssande eryoogerwako mu lunyiriri olw’ekkumi mu mukaaga n’olw’amakumi ana mu lumu olwa Danyeri ekkumi n’emu terinnabaawo, bakabaka ababiri balyogeragana eby’obulimba ku mmeeza emu, naye obulimba bwabwe tebuliba na mukisa. Bakabaka abo ababiri aboogera obulimba bokka na bokka be baani? Nga tetunnaddamu ndowooza eyo, njagala okutujjukiza ku bubonero obumu bwe twakolako dda mu kitundu kino eky’ennyiriri.

Abafuga Abaruumi abana bano bakiikirira obubonero obw’enjawulo obw’obunnabbi, okusinzira ku mbeera gye balowoozebwamu. Newaakubadde nga bafuga ba Rooma, ng’obubonero bo bo, mu nsonga enkulu bakiwaayo ebyafaayo eby’obunnabbi eby’e Buyudaaya obw’edda, bwe baava mu bufuzi bw’Abaseleucid ne bayingira mu bufuzi bw’Abaruumi.

Pompey yali jenero, era abafuzi b’Abaruumi abasatu abaaddako bonna baali ba Caesar. Julius, mu nkolagana ye ne Augustus, yali akiikirira obwegassi bubiri obw’ebitundu bisatu nga buyita mu triumvirate zombi, eyasooka nga si ya butongole, eyookubiri nga ya butongole. Abafuzi abo bonna abana bakiikirira etteeka lya Ssande mu mbeera ezimu. Pompey yawangula ensi ey’ekitiibwa; Julius, akiikirirwa ebiwundu eby’okufumitibwa amakubo amakumi abiri mu asatu, ye malayika ow’olubereberye, kubanga ye Caesar ow’olubereberye, era alaga malayika ow’okusatu, eyali Tiberias. Tiberias ku musaalaba, gwe mutindo gw’etteeka lya Ssande, naye era akiikirirwa amakumi abiri mu asatu, kubanga amakumi abiri mu asatu gakiikirira okufuuka obumu; era omusaalaba kitundu kya musingi nnyo mu mulimu gwa Kristo mu kugatta Obwakatonda bwe n’obuntu bwaffe. Noolwekyo, Julius ne Tiberias bye bubaka obw’olubereberye n’obw’okusatu, obukiikirirwa amakumi abiri mu asatu.

Yuliyo te yali si kifaananyi kya bwagazi eky’obufumbo nga bwe batera okumwanjulira mu nfumo za Hollywood; yali musajja mukambwe eyeewaddeyo ku buyinza. Tiberiya yali mubi okusinga Yuliyo, kubanga obwonoonefu bwe bwo butuukirizibwa ne mu lunyiriri, kubanga ennukuta esembayo mu nnukuta z’Olwebbulaniya ya makumi abiri mu bbiri, ate esooka ye emu. Alufa ntono okusinga omega, era obwonoonefu bwa Tiberiya buli mu lunyiriri olw’amakumi abiri mu bbiri, lwe nnukuta esembayo mu nnukuta z’Olwebbulaniya; era wakati mu bantu babiri ababi abakiikirirwa Yuliyo ne Tiberiya waaliwo Agusito. Agusito akiikirira entikko y’ekitiibwa ky’amaanyi n’obukulu bwa Rooma. Ng’eky’enjawulo ku bubaka obusooka n’obw’okusatu, akiikirirwa ennukuta kkumi na ssatu, ekimanyiddwa ng’akabonero ak’obujeemu. Agusito yanyweza obwakabaka bwe ng’amalawo obujeemu bwa Antony ne Kuleyopaata, obujeemu obusinga okwatiikirira mu byafaayo bya Rooma.

Agusito ge buyinza bw’Abaruumi obwawangula ekiziyiza eky’okusatu, era mu kukola ekyo n’akiikirira etteeka lya Ssande, era n’obuyinza bw’Abaruumi obufuga mu myezi amakumi ana n’ebiri egy’obubonero egy’omu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’essatu ey’obujeemu. Bw’ateekebwa mu maaso g’etteeka lya Ssande, Pawulo Omupiiri ye 1798 era ye 1989, ekifuula Pawulo Omupiiri akabonero ka Antiyokasi Omukulu ng’amaliriza Olutalo olw’Okuna olw’e Busuuli okuva mu 219 okutuuka mu 217 BC, mu kutuukirizibwa kw’olunyiriri olw’ekkumi olw’essuula ey’ekkumi n’emu. Awo Yuliyo Kayisaali n’akwataganizibwa n’ennyiriri ez’ekkumi n’emu n’ekkumi n’ebiri n’olutalo olw’oku nsalo, olutalo lwa Rafia mu 217 BC. Eyo Yuliyo naye ye Antiyokasi Omukulu, era ne Agusito Kayisaali naye ye Antiyokasi Omukulu mu lutalo lwa Paniyumu olw’olunyiriri olw’ekkumi n’ettaano. Awo mu lunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga Tiberiya ye etteeka lya Ssande, naye si ye Antiyokasi Omukulu, kubanga eyo ye Pawulo Omupiiri, kubanga Yesu bulijjo alaga enkomerero ng’agiggya ku ntandikwa. Olunyiriri luno lulaga enkomerero y’Obwakabaka bwa Seleucid nga bukwatanya n’enkomerero ya Amerika ng’obwakabaka obw’omukaaga obw’obunnabbi bwa Bayibuli.

Waliwo enkolagana endala ez’abalina okufaanaganyizibwa ku bakabaka abana aba Rooma, era omusitale gukiikirira ebyafaayo ebyekwekeddwa ebya olunyiriri amakumi ana. Omusitale gw’Abamakkabeya ogwa olunyiriri amakumi abiri mu ssatu nagwo gulaga ebyafaayo ebyekwekeddwa eby’olunyiriri amakumi ana. Awo mu nnyiriri amakumi abiri mu nnya, olugero lwa Rooma ey’Obwakabaka obw’abakafiiri lukiikirirwa ekiseera—emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga. Omusitale gw’ebyafaayo bya Rooma ogukiikiriddwa okuva ku lunyiriri amakumi abiri mu nnya okutuuka ku lunyiriri amakumi asatu nagwo kye kifaananyi eky’ebyafaayo ebyekwekeddwa eby’olunyiriri amakumi ana. Gukoma ku lunyiriri amakumi asatu mu lumu, ensonga bwe ekyuka okuva ku Rooma ey’abakafiiri okudda ku Rooma ey’obwapapa. Rooma ey’abakafiiri ekyali mu lunyiriri olwo, naye awo tekiikirirwa ng’obwakabaka obw’okuna obw’obunnabbi bwa Bayibuli, wabula ng’amaanyi ag’ebyobufuzi agaateeka obwapapa ku ntebe mu 538. Mu 538 obwapapa bwayisa etteeka lya Ssande, n’olwekyo olunyiriri amakumi asatu mu lumu lufaanagana n’ennyiriri kkumi na mukaaga ne amakumi ana mu lumu. Olunyiriri amakumi abiri mu nnya lwayanjuliza olutalo lw’e Akisiyamu n’ebyafaayo ebikwatagana n’omusitale ogwo.

Olunyiriri olw’amakumi abiri mu bina lulaga ekiseera Rooma ey’abamawanga lwe yatandika okufuga mu bukulu okumala emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga, era olwo mu lunyiriri olw’amakumi asatu mu lumu Rooma eya Paapa n’etandika okufuga mu bukulu okumala emyaka lukumi mu bikumi bibiri mu nkaaga. Entandikwa n’enkomerero y’olunyiriri birina akabonero ka Kristo, Alufa ne Omega. Mu nnyiriri mulimu ebyafaayo bya Makko Antooni, Kileyopaata ne Agusito Kayisaali. Mu lunyiriri olw’ekkumi mu mukaaga Rooma ey’abamawanga yawangula Obwakabaka bwa Seleucid mu mwaka gwa 65 BC, n’oluvannyuma Yuda mu 63 BC. Ekiziyiza eky’okusatu eky’e Akitiyamu mu 31 BC kyalaga enkomerero y’obwakabaka bwa Misiri, nga bwe kyakakasibwa ebiziyiza eby’olubereberye eby’aba Seleucid mu 65 BC. Nate nate, tusanga akabonero k’Asooka era Ow’Enkomerero. 65 BC gwe gwali ogusooka ku biziyiza bisatu era gwali guvuganya okuwangulwa kwa kabaka ow’obukiikakkono, ate 31 BC gwali gwa kusatu ku biziyiza bisatu era gwali guvuganya okuwangulwa kwa kabaka ow’obukiikaddyo. Yuda, ng’ekiziyiza eky’omumakkati ku biziyiza ebisatu, yali erimu olutalo olw’omunda mu bbugwe bwa Yerusaalemi Pompeyi bwe yatuuka mu 63 BC. Ekiziyiza eky’okubiri kabonero ak’obujeemu.

Mu mwaka gwa 538, ekizibu eky’okusatu eri Roma eya bapaapa kyagobebwa mu Kibuga Roma. Ekizibu ekyo kyali ba-Goths, era awo obwakabaka obwokutaano obw’obunnabbi bwa Bayibuli ne butandika; ddala mu kifo obwakabaka obwokuna we bwakomera. Era nga bwe kyali nti obwakabaka obwokuna bwatandika ku kizibu kyabwo eky’okusatu, obwakabaka bwa Misiri ne buwangulwa, nga bwe kyali kiragiddwa dda mu kifaananyi eky’ekizibu eky’olubereberye eky’obwakabaka bwa Seleucid. Kino kiraga nti obujulirwa obw’obunnabbi obulabika mu nnyiriri amakumi abiri mu nnya okutuuka ku lunyiriri olw’amakumi asatu, bukiikirira olunyiriri era olulina n’okulabikira mu byafaayo ebikwekeddwa eby’olunyiriri olw’amakumi ana. Olw’ensonga eno, kyetaagisa nnyo okulowooza ku nkolagana ez’enjawulo ez’obunnabbi ezikiikirirwa Marc Antony, Cleopatra, Julius Caesar, Pompey ne Augustus Caesar.

Kale kino ekitundu ekitategerekeka obulungi ennyo eky’olunyiriri olw’amakumi abiri mu buna okutuuka ku makumi asatu, lwe boogera eby’obulimba ku mmeeza emu?

Uriah Smith alaga bakabaka ababiri abo nga ye Marc Antony ne Augustus Caesar.

Octavia bwe yategeera nti obufumbo bwe ne Antony bwali ng’omusingo gw’obwegassi, kyategeeza enkolagana ey’obufumbo eyali yasooka okulagibwa mu ngeri ey’ekifaananyi mu ssuula eky’ekkumi n’emu n’obufumbo obw’omu mulembe gwa Hellenistic obwa Berenice ne kabaka w’AbaSeleucid, Antiochus II Theos, nga mu mwaka gwa 252 BC. Berenice yali muwala wa Ptolemy II Philadelphus. Octavia ne Berenice bakiikirira obufumbo obw’ebyobufuzi oba, mu ngeri ey’obunnabbi, endagaano. Ennyiriri etaano okutuuka ku kkumi ziraga ebyafaayo by’obufumbo obw’ebyobufuzi wakati w’obwakabaka obw’obukiika obwa ddyo n’obwa kkono, era Marc Antony ne Octavian, oluvannyuma eyamanyibwa nga Augustus Caesar, bwe baategeka obufumbo obwo, era baagabanya n’obwakabaka mu buvanjuba ne bugwanjuba.

Endagaano y’e Brundisium (40 BC) yali ndagaano eyatuukibwako olw’okuteesa wakati wa Mariko Antooni ne Oktaviyani (oluvannyuma eyayitibwa Agusito), okugonjoola obutakkaanya mu Triumvirate ey’Okubiri oluvannyuma lw’okumpi n’olutalo lw’omunda mu ggwanga. Yalimu okugabanya ebitundu by’Obwakabaka bwa Rooma (Antooni mu buvanjuba, Oktaviyani mu bugwanjuba), era n’ennywezebwa olw’okuwasa kwa Antooni ne Oktavia (mwannyina wa Oktaviyani). Mu 39 BC ekiseera ekyasooka eky’emyaka etaano ekya Triumvirate kyaggwaako, Antooni n’aseeyeeya okugenda mu Italiya n’amaato agasukka mu 300, agaasooka okugaanyibwa okutuula e Brundisium, kyebaava bagguka ku Tarentum. Oktaviyani yamusisinkana eyo oluvannyuma lw’okuwolereza okwawangaala okwava mu butayagala bwa ggye lya Antooni kulwana ne ggye lya Oktaviyani, era n’olwa kyekimu ku ludda olulala. Oktavia yakola omulimu omukulu ennyo ogw’okuwolereza, ng’asendasenda Antooni okuyamba Oktaviyani okulwanyisa Sekisito Pompeyi. Bazzawo obuggya Triumvirate okumala emyaka emirala etaano (okutuuka ku 32 BC), nga Antooni awa Oktaviyani amaato 120 ng’awanyisiganya n’abaserikale abaasuubizibwa (be Oktaviyani oluvannyuma be yasigala nga tabawadde).

Mu mwaka gwa 32 BC waabaawo okwawukana okw’olwatu wakati w’abalabe abo bombi. Enkolagana yaabwe yali eyongedde okwonooneka olw’obubaka obw’okukubiriza abantu, Antony okussa essira ku bitundu eby’ebuvanjuba (awamu ne Cleopatra), ne Octavian okunyweza obuyinza bwe mu bugwanjuba. Octavian yagaana ebiteeso eby’enkiiko ebyava oluvannyuma okuva eri Antony nga Actium tennatuuka.

Mu bufumbo obw’obwakabaka obw’okutegeeragana wakati wa kabaka ow’obukiikakkono (Antiochus) ne kabaka ow’obukiikaddyo (Ptolemy), kabaka ow’obukiikaddyo ye yawa omugole; naye mu bufumbo obw’okutegeeragana bwa Antony (ebuvanjuba) ne Octavian (ebugwanjuba), omugole yaweebwa ebugwanjuba. Obufumbo bwombi obw’okutegeeragana bwagwa butaka, era eyawa omuwala oba mwannyina y’oyo yaggwa ng’awangudde amaanyi g’oyo eyamenya endagaano.

Ku nkomerero y’Obwakabaka bw’Abaseleukasi waaliwo endagaano ey’okusatu mwe baayogerera obulimba ku mmeeza emu. Kino kyaliwo mu mbeera y’Olutalo lw’e Busuuli olw’Okutaano (202–195 BC), Antiokko III Magnus bwe yasinziira ku bunafu bw’Obwakabaka bwa Ptolemaio oluvannyuma lw’okufa kwa Ptolemaio IV Philopator mu 204 BC. Ptolemaio V Epiphanes (Ptolemaio V) yatuula ku ntebe ng’omwana (nga yaakamala emyaka nga 5–6), ekyaleka Misiri nga eri wansi w’abalamuzi abamukuuma era nga yeeteeseteese okutabukatabuka okw’omunda, obujeemu bw’abannansi, n’ebitiisa ebiva ebweru.

Antiochus Magnus yali amaze okutta n’okuwamba ebitundu bingi eby’obufuzi bwa Ptolemy mu Coele-Syria, mu Palesitayina, ne mu Asia Minor oluvannyuma lw’obuwanguzi obw’enjawulo ng’Olutalo lw’e Panium (200 BC). Mu kifo ky’okuwangula Misiri yonna mu bujjuvu (ekyalimu akabi k’okuyingiza Rooma, kubanga Rooma yali emunyigiriza aleme okwenyigira mu bitundu ebimu), yagoberera enkolagana ey’obufumbo obw’endagaano ng’omuntu alabika ng’“omukuumi.” Mu 197/195 BC, ng’ekimu ku ndagaano ey’emirembe eyamaliriza olutalo, Antiochus Magnus yasuubiza mu bufumbo era oluvannyuma n’awasa muwala we omuto Cleopatra I Syra (era ayitibwa Cleopatra Syra) eri omwana Ptolemy V (obufumbo bwakolebwa mu 193 BC e Raphia; Ptolemy yali wa myaka 16, Cleopatra wa myaka 10).

Kino kyateekebwanga ng’ekikolwa eky’ekisa ekingi: Antiochus yeeyimirizaawo ng’omukago era “omukuumi” w’omulangira omuto, ng’akakasa emirembe ate ng’akuuma bye yali amaze okufuna mu Asiya. Obufumbo buno bwamuwa obuyinza obw’obutereevu ku Misiri okuyita mu muwala we (yasubira nti yandisigadde nga mwesigwa eri ensibuko ze ez’Obuseleukiya era n’akola ng’eddoboozi eriwagira Busuuli mu lubiri lwa Buptolemaayo). Obukodyo obwo bwamulemesa, kubanga Cleopatra yeesimba ku ludda lwa bba ne Misiri, so si lwa kitaawe, bwe kityo ne bunafuya okufuga kwa Antiochus okw’ekiseera ekiwanvu. Kino kifaanana n’Endagaano y’e Brundisium (40 BC) era kyali kikwatagana n’ebintu bya Rooma mu ngeri eziwerako.

Nga bwe yali nti Antony yawasa Octavia (mwannyina wa Octavian) okusiba amaanyi agaali gawakana oluvannyuma lw’okusemberera entalo, bwe kityo Antiochus yakozesa obufumbo bw’omuwala we ne Ptolemy V okunyweza emirembe egy’ekiseera n’okugabana ensi mu butongole (Aba-Seleucid ne bakuuma obuwanguzi bwabwe mu bukiikakkono, ate Ptolemy n’asigaza Misiri mu bukiikaddyo).

Antiochus yakola ng’omukuumi ow’amaanyi mu butongole eri omwana-kabaka Ptolemy V (olw’enkolagana ey’omu maka), ng’ofaanana n’engeri Octavian (n’Abafuga Basatu) gye beetekamu wakati mu bbanga ery’obutabaawo bwa buyinza oba empaka z’abavuganya. Mu mbeera zombi, omuntu “asinga amaanyi” (Antiochus/Octavian) yanoonyanga okufuna obuyinza ku munne eyali mu bunafu ng’ayitira mu nkolagana ey’omu maka. Enteekateeka zombi zaaleeta obutebenkevu obw’ekiseera ekimpi naye “tezaalaba mukisa” mu bbanga eggwanvu olw’obutakkiriziganya obw’omu nda obwaliwo—Cleopatra yawagira Misiri (ekyo ne kinyigiriza enteekateeka za Antiochus), ate okwesiba kwa Antony eri ebuvanjuba (Cleopatra VII) ne kuleeta okwawukana ne Octavian.

Obutabanguko bwa Ptolemy V nga ali wansi w’abafuzi ab’amuddirira bugeraageranyizibwa ku butatereevu obwaddirira okufa kwa Julius Caesar (obwayoleka okutondebwawo kwa Triumvirate n’entalo ez’amaanyi ku buyinza). Obufumbo bwa Berenice ne Antiochus bwalamba entandikwa y’ebyafaayo by’Obwakabaka bwa Seleucid mu Daniel essuula eya kkumi n’emu, era obufumbo bw’omuwala wa Antiochus Magnus n’omwana kabaka ow’e Misiri bwalamba enkomerero y’Obwakabaka bwa Seleucid. Enkomerero y’obufumbo bwa Marc Antony ne Octavia yalamba enkomerero y’obwakabaka bwa Ptolemaic. Enkomerero ya Yuda ng’abantu ba Katonda ab’endagaano yatuukirira ku musaalaba, era obwakabaka obwo obwa Buyudaaya bwatandika n’Abamaccabee n’endagaano gye baakola ne Rooma. Emitendera gino gyonna egy’obunnabbi gikiikirirwa munda mu mboozi ya Daniel essuula eya kkumi n’emu, era gyonna gikwatagana n’ebyafaayo ebyekusifu ebya olunyiriri olw’amakumi ana. Nga tutandikira ku lunyiriri olw’okutaano tulina endagaano ya Berenice, egobererwa Antiochus Omukulu n’endagaano y’omuwala we Cleopatra Syra, ebigenda mu maaso ne bituuka mu byafaayo by’Abamaccabee eby’omu lunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu. Abamaccabee bafuuka kitundu ku lunyiriri olwo olw’obunnabbi olw’esigamizibwa ku kujeemera kwabwe eri Antiochus Epiphanes, omu ku basembayo mu lulyo lwa Seleucid.

Antiyooko Epifaanesi ye Antiyooko eyali mu Misiri mu mwaka 168 BC okumpi ne Aleksandiriya mu kiseera ky’Olutalo olw’Omukaaga olw’Abasuuli. Antiyooko Epifaanesi yali alumbiddwa Misiri era yali anaatera nnyo okuwamba Aleksandiriya. Abafuzi b’e Ptolemi ne basaba Rooma okubayamba. Rooma n’etuma Popillius Laenas (ng’alina bukulembeze butono bwokka—nga talina ggye) okutwala ekiragiro eky’enkomeredde okuva mu Lukiiko lwa Senate; Antiyooko yalina okuva amangu ago mu Misiri ne Kupulo, oba si ekyo, ayolekane n’olutalo ne Rooma. Antiyooko bwe yassibwako ebbaluwa era n’asaba ekiseera kye yeebuuze ku bateesa be, Popillius—eyayogerwako ng’omukakanyavu era alagira n’obuyinza obw’amaanyi—n’akwata omuggo gwe ogw’okutambulirako n’asala olukulungo mu musenyu okwetooloola ebigere bya kabaka. Oluvannyuma n’ategeeza nti, “Nga tonnafuluma mu lukulungo olwo, mpa eky’okuddamu kye nnaateeka mu maaso ga Senate.”

Amakulu gaakyo gaali geeyoleka bulungi; Antiyokko teyayinza kuva mu nkulungo eyo nga teyeweeredde ku bye Roma yali emwetaagisa—okugisomoka nga tewali kukkiriziganya kwanditegeezezza olutalo. Ng’akubiddwa entiisa era ng’aswaziddwa, Antiyokko yalwawo katono, naye oluvannyuma n’akkiriza okugondera, n’aggyayo amaanyi ge okuva mu Misiri, era n’addayo e Busuuliya. Ekikolwa kino eky’obuvunaanyizibwa mu by’ebyobufuzi eky’obuzira (nga kiyambiddwa erinnya Roma ly’e yali ekyeyongera okufuna olw’amaanyi gaayo) kyawaliriza okudda ennyuma awatabaawo lutalo, nga kiraga obuyinza bwa Roma obwali butandika okulabikira mu bugwanjuba bw’Ennyanja Meditereniyani obw’ebuvanjuba. Kitera okwogerwako nnyo ng’ensibuko y’omugero ogugamba nti “okusala olunyiriri mu musenyu” (wadde nga mu butuufu kyali nkulungo).

Antiyokko Epifanesi era nayo yafuuka entegeera y’Abapolotesitante ku buyinza obwekuza, obugwa era obuteekawo okwolesebwa mu lunyiriri olw’ekkumi n’ennya olwa Danyeri kkumi n’emu.

Antiyokasi IV Epifane yafuga mu myaka 175–164 BC, era yali wa munaana ku bakabaka kkumi na basatu ab’Oluselewukasi. Yagezaako okussaawo empisa n’obuwangwa bw’Obuyonaani era n’agatta obwakabaka bwe wansi w’emitendera gy’okusinza egy’Obuyonaani. Yanyaga Yeekaalu mu 169 BC, n’agaana empisa z’Abayudaaya (okukomola, okukwata Ssabbiiti, okuyiga Torah), era n’abawaliriza okuwaayo ssaddaaka eri bakatonda ab’amawanga. Mu Desemba 167 BC yateekawo ekyoto eky’abapagaani (kya Zewuusi) waggulu ku kyoto ky’Abayudaaya eky’ebiweebwayo ebyokebwa mu Yeekaalu, era n’awaayo embizzi ng’ekiweebwayo, wamu n’ebikolwa ebirala ebivve. Okwonoona okwo kwali kwe kwayisa ekkomo eri Abayudaaya abaakwata ebyeddiini n’obwegendereza, abaakulaba ng’okwo kwe kwonoona okw’enkomerero ddala obutukuvu bwa Yeekaalu n’amateeka ga Katonda. Kwasitula amangu ddala okuziyiza, bwe Mattathiyaasi (kabona okuva e Modein) yagaana ekiragiro kya mukungu w’Oluselewukasi eky’okuweereza bakatonda ab’amawanga ssaddaaka, n’atta Omuyudaaya eyakyama n’omukungu oyo, oluvannyuma n’adduka mu nsozi ne batabani be (Abamakabeewo ab’oluvannyuma). Kino kyasumulula olutalo olw’okwekweka n’obujeemu okuva mu 167–160 BC obwali bugendereddwamu okuzzaawo okusinza kw’Abayudaaya, ne bugguka mu kutukuzibwa nate kwa Yeekaalu (Hanukkah) mu 164 BC wansi wa Yuda Makabeyo.

Ku ntandikwa ne ku nkomerero kw’Obwakabaka bw’Abaseleucid waaliwo endagaano nkulu eyakiikirirwa obufumbo obw’ebyobufuzi obwali n’akabonero ak’okwawukana, oba wakati w’ebuvanjuba n’ebugwanjuba, oba obukiikakkono n’obukiikaddyo. Obwakabaka bw’Abaseleucid bwe bwali bugenda bunafuwa, Antiochus Epiphanes afuuka akabonero k’amaanyi ga Rooma agaali gasituka, era ekifo eky’okunyiiga kw’Abamakkabayo. Oluvannyuma mu byafaayo afuuka ekifaananyi eky’obulimba eky’akabonero k’obunnabbi akunyweza okwolesebwa. Amaanyi agali mu lunyiriri olw’amakumi abiri mu bbiri olwa essuula ey’ekkumi n’emu gamenyebwa, bwe yamenyebwa omulangira w’endagaano.

Obufuzi bwa Antiyokko Epifane bwakoma mu mwaka gwa 164 BC, kumpi emyaka ebiri egy’emyaka kikumi nga Kristo tannajja, “omulangira w’endagaano” “namenyebwa” ku musaalaba. Kye twagala okwetegereza wano kwe kiri nti Obwakabaka bwa Seleucid bwatandika era ne bukoma n’obufumbo bw’endagaano obw’okudipulomasiya, nga obulimba wakati w’ebibiina byombi kye kimu ku bintu ebyawandiikibwa mu byafaayo. Mu mirembe gy’obufuzi bwa Antiyokko Epifane, okujeemera kwa Maccabee kwatandika, okwafuuka ekifaananyi eky’Okujeemera kwa Amerika. Mu byafaayo bya Maccabee, okulwana kwabwe okwegobako obuyinza bwa Seleucid kwaliimu endagaano enkulu ne Rooma. Olunyiriri olwo olwogera ku ndagaano eyo butereevu lwoleka ne Rooma ng’ekola mu bukuusa, oba ng’eyogera eby’obulimba ku mmeeza y’endagaano.

Buli lunyiriri lwonna olw’obunnabbi olusooka ekiseera eky’enkomerero mu lunyiriri olw’amakumi ana lulimu endagaano emenyeddwa. Uriah Smith, ng’awa obunnyonnyo ku “abo abava ku ndagaano entukuvu” mu lunyiriri olw’amakumi asatu, awandiika bino wammanga:

Olunyiriri olwa tano olwa Danyeri kkumi n’omu lwogera ku mutendera gw’ebyafaayo omukama ow’obukiikaddyo we yawa omugole ow’ebyobufuzi ng’akabonero ak’endagaano eyaddirira n’emenyebwa omukama ow’obukiikakkono. Okuwalanwa kw’omukama ow’obukiikaddyo kwali kifaananyi eky’okuwalanwa kw’omukama ow’obukiikaddyo ow’omu mwoyo owa Napoliyoni eri omukama ow’obukiikakkono owa bapapa mu mwaka gwa 1798. Endagaano eyamenyebwa ey’ennyiriri okuva ku tano okutuuka ku mwenda yali kifaananyi eky’endagaano ya Tolentino eya Napoliyoni eyamenyebwa, era eyo n’eba kifaananyi eky’okweyita kwa Putin nti endagaano yamenyebwa NATO. Okuwalanwa kwa Napoliyoni kwali kifaananyi eky’okuwalanwa kwa Putin eri Yugulayina mu mwaka gwa 2014. Okuwalanwa okw’olunyiriri olwa kkumi okwa Antiyokasi Magunasi, okwaggulawo enkomerero y’Olutalo olwokuna olw’e Busuuliya, kukwatagana ne Napoliyoni mu 1798 era ne Putin mu 2014. Oluvannyuma lw’olutalo lwa Panium olw’olunyiriri olwa kkumi n’ettaano mu mwaka gwa 200 BC, Antiyokasi yategeka obufumbo bw’ebyobufuzi ng’alina ekigendererwa ekyekusifu eky’okuteeka Misiri wansi w’obuyinza bwe nga tayambisizza maggye ku ttaka. Entebe ya Antiyokasi Magunasi yaddira mutabani we, eyattibwa, ekyo ne kireeta mutabani omuto owa Antiyokasi Magunasi, Antiyokasi Epifaneesi, ku ntebe. Ebikolwa bye eby’okussa mu nkola empisa n’eddiini eby’Oluyonaani byaleeta okujeema kw’Abamakabi, okwaviirako endagaano ey’obukuusa n’e Rooma mu lunyiriri olwa abiri mu ssatu. Olunyiriri olwa abiri mu nnya luleeta Rooma ey’Obupagaani era ne lulumanyisa emmeeza ya Antooni ne Agusito ey’obulimba. Mu lunyiriri olwa amakumi asatu, Rooma ey’Obupagaani eyingira mu kwogera n’ekkanisa ya bapapa, abo abalambikibwa ng’abo abaali bamenye endagaano entukuvu.

Ennyiriri okuva ku amakumi abiri mu bina okutuuka ku amakumi asatu gwe bujulirwa bwa Rooma ey’abamawanga, era ennyiriri okuva ku amakumi asatu mu emu okutuuka ku amakumi ana ziwa obujulirwa bwa Rooma ey’obwapapa. Buli lunyiriri lwa Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu okuva ku lunyiriri olusooka okutuuka ku lunyiriri olw’amakumi ana lukiikirira olunyiriri lwa bunnabbi oluteekebwa mu nkola mu byafaayo eby’ekusifu eby’olunyiriri olw’amakumi ana. Olunyiriri lw’obwakabaka bwa Seleucid, olunyiriri lw’obwakabaka bwa Ptolemaic, olunyiriri lw’obwakabaka bwa Buyudaaya obwa Maccabees, olunyiriri lwa Rooma ey’abamawanga, n’olunyiriri lwa Rooma ey’obwapapa, byonna biraga ekyafaayo okuva mu 1989 okutuuka ku Sunday law. Buli kimu ku binyiriri ebyo kiraga endagaano eyamenyebwa ng’ekimu ku bintu ebikulu eby’ebyafaayo ebyo.

Ye Rooma eteekawo okwolesebwa okuli mu Danyeri ekkumi n’emu, era endagaano ez’obulimba ez’obunnabbi ez’e Rooma ey’obukaafiiri ne Rooma eya obwapapa ziteekebwako akabonero ng’ezigenda mu maaso era ng’ezabawo nga Rooma tannafuga mu ngeri ey’oku ntikko mu biseera byabwe eby’obunnabbi eby’enjawulo era ebyawukana. Amaanyi gano gombi gaalaga nti entandikwa y’ekiseera eky’obunnabbi eky’obuyinza obw’oku ntikko yatandika ekiziyiza kyabyo eky’okusatu bwe kyawangulwa. Nga tteeka lya Ssande eritunnula mangu mu Amerika litanajja, wajja kubaawo endagaano y’obulimba wakati w’amaanyi abiri. Emirundi ena amaanyi gano abiri ge babadde bakabaka b’obukiikaddyo n’obukiikakkono, omulundi gumu wakati w’ensi ekitiibwa ekya Yuda ne Rooma, omulundi gumu wakati w’ebitundu bibiri eby’obufuzi obw’abantu basatu obwa Rooma, era omulundi gumu wakati wa Rooma ey’obukaafiiri ne Rooma eya obwapapa. Mu ndagaano zombi ez’obulimba ezikwata ku Rooma, kyaggwerako nga ndagaano wakati w’ekitundu ekimu eky’obwakabaka bwa Rooma, oba Antooni ow’ebuvanjuba, Augusito ow’ebugwanjuba, oba Rooma ey’obukaafiiri ow’ebuvanjuba ne Rooma eya obwapapa ow’ebugwanjuba. Endagaano nnya ez’obulimba wakati wa bakabaka b’obukiikaddyo n’obukiikakkono, bbiri wakati wa bakabaka b’ebuvanjuba n’ebugwanjuba, era emu wakati wa kabaka w’obukiikakkono agenda okubaawo amangu n’ensi ekitiibwa.

Kino kimaliriza okwolesa kwaffe okw’olubereberye okw’ekitabo kya Danyeri. Omutendera gwa Panium gulaga enkomerero y’omutendera ogw’ekitabo kya Danyeri, nga gwe mutaango oguyingiza mu byafaayo eby’ekyama eby’olunyiriri olw’amakumi ana, bye tunaagenda mu maaso okulowoozaako mu kiwandiiko ekiddako.