Panium - Namba Ssatu

Nja kuyimirira ku kifo kyange eky’okukuuma, ne neebakira ku nsanja y’ekigo; ndirabirira okulaba ky’anaŋŋamba, ne kye ndidamu bwe nnenenyezebwa. Awo Mukama n’anziramu, n’agamba nti, Wandiika okubonekerwa, era oguteeke mu ngeri entegeerekeka ku bibao, alyoke adduke agusoma. Kubanga okubonekerwa kuno kulindiridde ekiseera ekitegekeddwawo; naye ku nkomerero kunaayogera, so tekulibulimba; newankubadde kutereera, kukirindire; kubanga ddala kujja, tekunaaterera. Laba, omwoyo gwe eyegulumiza tegulambulukufu mu ye; naye omutuukirivu anabeera mulamu lwa kukkiriza kwe. Habakkuku 2:1-4.

Era emitima gya bakabaka bano bombi giri ku kukola obubi, era banaayogera obulimba ku emmeza emu; naye te kirituukirira, kubanga enkomerero ejja kuba mu kiseera ekiteekeddwa. Danyeri 11:27.

Ayi Mukama, omanyi; onzijukire, onsemberera gyendi, onbonereze abantulugunya bange; tonnzigyaawo mu bugumiikiriza bwo: omanye nti olw’erinnya lyo nfunye okunenyebwa. Ebigambo byo byazuulwa, ne mbirya; n’ekigambo kyo kyambera essanyu n’okusanyukira kw’omutima gwange: kubanga mpitibwa mu linnya lyo, Ayi Mukama Katonda ow’eggye. Ssaatuula mu lukiiko lw’abanyoomi, so saasanyuka; natuula nzekka olw’omukono gwo: kubanga onjuzizza obusungu. Lwaki obulumi bwange butaggwaawo, n’ekiwundu kyange ekitawoneseeka kigaana okuwona? Onoobanga gye ndi ddala ng’omulimba, era ng’amazzi agakalira? Kale bw’ati by’ayogera Mukama, Bw’onakomawo, ndikuzza nate, era ojja kuyimirira mu maaso gange: era bwe onaggyaamu ekya muwendo mu kivve, oneeriba ng’akamwa kange: balekere okuddayo gy’oli; naye ggwe tokuddayo gy’abo. Era ndikufuula eri abantu bano olukomera lw’ekikomo olunywezeddwa: era balirwana naawe, naye tebalikuwangula: kubanga ndi wamu naawe okulokola n’okukuponya, bw’ayogera Mukama. Era ndikujjawo mu mukono gw’ababi, era ndikununula mu mukono gw’abakambwe. Yeremiya 15:15-21.

Era ne kibaawo nti ku lunaku olw’omunaana ne bajja okumukomola omwana; ne bamutuuma erinnya Zekkaliya, nga erinnya lya kitaawe. Naye nnyina n’addamu n’agamba nti, Si bwe kityo; naye anaayitibwa Yokaana. Ne bamugamba nti, Tewali mu baana b’ekika kyo ayitibwa erinnya eryo. Ne bakolera kitaawe obubonero, okumanya erinnya ly’ayagala bamutuumye. N’asaba ekintu eky’okuwandiikako, n’awandiika ng’agamba nti, Erinnya lye Yokaana. Bonna ne beewuunya. Awo akamwa ke ne kaggulwawo amangu ago, n’olulimi lwe ne lubanuka, n’ayogera, n’atendereza Katonda. Lukka 1:59-64.

Era mu biro ebyo bangi bajja kuyimirira okulwanyisa kabaka w’amaserengeta; era n’abanyazi b’abantu bo balyeewaggula okukakasa okwolesebwa; naye baligwa. Danyeri 11:14.

Okuva olwo Yesu n’atandika okulaga abayigirizwa be ng’ateekwa okugenda e Yerusaalemi, n’okubonaabona bingi okuva eri abakadde n’abasaserodooti abakulu n’abawandiisi, n’okuttibwa, era n’azuukira ku lunaku olw’okusatu. Matayo 16:21.

Kati Abaprotestanti batunuulira ObuKatoliki obw’e Roma n’okusiima kungi nnyo okusinga bwe kyali mu myaka egy’edda. Mu mawanga gye ObuKatoliki tebukulembera, era abawagizi ba Papa balondawo enkola ey’okutabaganya okufuna ettamu, waliwo obutafaayo obweyongera ku njigiriza ezawula amakanisa aga Refoomu ku ntegeka y’obukulembeze bwa Papa; endowooza eyongera okunywera nti, mu nkomerero, tetwawukana nnyo ku nsonga ezikulu nga bwe kyateeberezebwa, era nti okukkirizaako katono ku ludda lwaffe kujja okutuleetera okutegeeraganira obulungi ne Roma. Waliwo ekiseera Abaprotestanti lwe baali baagala nnyo eddembe ly’eby’omu mutima eryaali liguziddwa mu bbeeyi ennyo. Baayigiriza abaana baabwe okukyaawa nnyo obuwagizi bwa Papa era ne bawagira endowooza nti okunoonya okutegeeraganira ne Roma kyandibadde obutaba beesigwa eri Katonda. Naye engeri ebirowoozo ebirangirirwa kati gye byawukana bingi nnyo!

Abalwanirizi b’obupapa bagamba nti ekkanisa eyogerwako bubi, era ensi y’Abaprotestanti efaanana ng’etegefu okukkiriza ekyo. Abangi bagumiriza nti si kya bwenkanya kusalira omusango ekkanisa ey’ennaku zino nga tusinziira ku bikolwa eby’omuzizo n’ebitaliimu magezi ebyalanga obufuzi bwayo mu bikumi by’emyaka eby’obutamanya n’ekizikiza. Basonyiwa obukambwe bwayo obw’entiisa nga babutwala nga ekyava ku bugwagwavu bw’ebiseera ebyo, era bawanjagira nti obuyinza bw’enkulaakulana ey’omu kiseera kino bukyusizza endowooza yayo.

Abantu bano bawedde okujjukira nti obuyinza buno obw’ekyejjo bumaze emyaka bikumi munaana bweeyogerera ku bwabwo nga tebusobya? Ssi nti kyalekebwa; wabula okutegeeza kuno kyakakasibwa okusinga bwe kyakakasibwa yonna mu kyasa eky’ekkumi n’egyenda. Kubanga Roma egamba nti ‘ekkanisa teyasobya n’akatono; era, ng’okusinziira ku Byawandiikibwa, teerijja kukolanga nsobi n’akatono’ (John L. von Mosheim, Institutes of Ecclesiastical History, ekitabo 3, ekyasa II, ekitundu 2, essuula 2, ekitundu 9, ennyongeza 17), Roma anaava atya okuleka emisingi egyamufuga mu mirembe egyayita?

Ekkanisa ya Papa teegenda na lumu kulekayo okweyita nga teyinza kusobya. Byonna by’akoze mu kutulugunya abo abagaana enjigiriza zaakyo abiraba ng’ebituufu; era teyandiddemu kukola ebikolwa ebyo bimu singa omukisa gubaawo? Bwe biggyibwawo ebiziyiza ebiteekeddwako kaakano okuva mu gavumenti ez’obutaddini, ate ne Loma n’addizibwawo mu buyinza bwayo obw’edda, amangu ddala walibaawo okuzzaawo obukambwe bwayo n’okutulugunya kwayo.

Omuwandiisi amanyiddwa bulungi ayogera bw’ati ku mbeera y’obukulembeze bwa Papa ku nsonga y’eddembe ly’okukkiriza kw’omutima, era ne ku bulabe obusinga okutiisa Amerika Emagatte obuva mu buwanguzi bw’enkolagenda yaabwe: ‘Waliwo bangi abakkiriza nti okutya kwonna okuli ku Obukatoliki bwa Roma mu Amerika Emagatte kuvudde mu bukakanyavu oba mu obwana. Abatyo tebalaba kintu kyonna mu nkula n’embeera y’Obukatoliki bwa Roma ekirwanyisa enteekateeka z’obufuzi zaffe ez’eddembe, era tebalaba kintu kyonna ekitegeeza obulabe mu kukula kwakyo. Kale, tusooke tugerageranye emisingi egimu egy’obufuzi bwaffe n’egy’Ekkanisa ya Katoliki.’

Ssemateeka gwa United States gukakasa eddembe ly’omutima. Tewali kya muwendo okusinga kino wadde ky’essinzidwako ennyo. Papa Pius IX, mu Bbaluwa Encyclical ye eya Agusito 15, 1854, yagamba nti: 'Ennyigiriza ez’obusiru n’ezikyamye, oba ebibwatukira mu kulwanirira eddembe ly’omutima, z’ensobi ey’obulabe ennyo—akabi, ku byonna ebirala, akasinga okutibwaamu entiisa mu ggwanga.' Papa oyo nyini, mu Bbaluwa Encyclical ye eya Desemba 8, 1864, yakuba ekivume 'abo abagamba nti waliwo eddembe ly’omutima n’ery’okusinza eddiini,' era ne 'bonna abagumya nti Ekkanisa tekkirizibwa kukozesa maanyi.'

'Enkola ey'enjawulo eya Roma mu United States teritegeeza kukyuka kw'omutima. Agumiikiriza awo gy'atalina buyinza. Omulabirizi O'Connor agamba nti: 'Eddembe ly'eddiini ligumiikirizibwa kyokka okutuusa nga ekikontanagana n'akyo kisobola okuteekebwa mu nkola nga tewali bulabe eri ensi y'Abakatoliki.'... Omulabirizi Omukulu wa St. Louis yagamba lumu nti: 'Obujeemu mu ddiini n'obutakkiriza biri ebikolwa by'obumenyi bw'amateeka; era mu nsi ez'Abakristaayo, ng'okulabirako mu Yitale ne Sipeyini, we abantu bonna bali Abakatoliki, era we eddiini y'Obukatoliki eri ekitundu ekyetaagisa ennyo mu mateeka ag'eggwanga, bibonerezebwa nga ebikolwa by'obumenyi bw'amateeka ebirala.'...

'Kaddinali, Musumba Omukulu, ne Musumba yenna mu Ekkanisa Katolika atwala obweyamo obw'obwesigwa eri Papa, mwe mulimu ebigambo bino wammanga: 'Abalina enjigiriza ezikyamu, abawukamu, n'abajeemu eri Mukama waffe owogeddwako (Papa), oba abamuddirira abayogeddwako, ndibayigganya era ndibawakanya n'amaanyi gange gonna.'-Josiah Strong, Our Country, ch. 5, pars. 2-4.

Kituufu nti waliwo Abakristaayo ab’amazima ddala mu kibiina kya Kaatoliki ow’e Roma. Abantu mu kkanisa eyo abali mu nkumi nnyingi baweereza Katonda okusinziira ku musana ogusinga gwe balina. Tebakkirizibwa kutuuka ku Kigambo kye, era ky’ensonga lwaki tebategeera amazima. Tebalabako enjawukana wakati w’okuweereza okw’omu mutima omulamu n’okukolera ku nkola n’emikolo gyokka. Katonda atunuulira emyoyo gino mu kisa n’okusaasira, kubanga bayigiriziddwa mu kukkiriza okulimba era okutatukiriza. Alireeta ekitangaala okuyingira mu kizikiza kinene ekibagwetooloola. Alibabikkulira amazima nga bwe gali mu Yesu, era bangi balijja ne bayimirira ku ludda lwa abantu be.

Naye Obukatoliki, nga enkola, tebukwatagana n’Enjiri ya Kristo n’akatono leero, nga bwe bwali butakwatagana nayo mu biseera byonna ebyayita mu byafaayo byabwo. Amakanisa g’Abaprotestanti gali mu kizikiza kinene; singa tekyali bwe kityo, bandibadde balaba obubonero bw’ebiseera. Ekkanisa y’Abakatoliki egazi nnyo mu nteekateeka zayo n’engeri z’okukolera emirimu. Ekozesa buli bukodyo okugaziya obusikirize bwayo n’okwongera amaanyi gaayo, nga yeetegekera olutalo olukambwe era olusazeewo olw’okuddamu okuddiza mu mikono obufuzi bw’ensi, okuzzaawo okubonyaabonya, n’okumenyawo byonna obuprotesitanti bye bwakoze. Obukatoliki bweyongerera mu maaso ku buli ludda. Laba omuwendo ogweyongera ogw’amakanisa gaayo n’ebisabiro byayo mu mawanga g’Abaprotestanti. Laba okweyagirwa okungi nnyo kw’amatendekero g’awaggulu n’ebiseminari byayo mu Amerika, nga byetabwamu nnyo Abaprotestanti. Laba okukula kw’empisa z’emikolo gy’eddiini mu Bungereza n’abantu abangi abakyukira Abakatoliki emirundi emingi. Ebyo biteekwa okuzuukusa okweraliikirira kw’abo bonna abassaamu ekitiibwa emisingi emirongoofu egy’Enjiri.

Abaprotestanti bazzannyira ku era bawagidde Obwapapa; bakkirizza okukkenderako ne bawaayo ebimu, ebyo ne b’Abakatoliki bennyini babiraba ne beewuunya era ne batategeera. Abantu baggalira amaaso ku enfaanana entuufu y’enkola ya Obwapapa ey’e Roma n’obulabe obwava mu busukkulumu bwayo. Abantu balina okuzuukusibwa okulwanyisa okweyongera kw’omulabe ono asinga obulabe ku ddembe ly’obwannansi n’eddembe ly’eddiini.

Abangi mu Abaprotestanti balowooza nti eddiini y’Abakatoliki teyesanyusa, era nti okusinza kwayo kuba kuwumuza, nga kwe kuddayo mu mikolo gy’obulombolombo egitaliimu makulu. Wano beesobyako. Newankubadde Obukatoliki bwa Roma busingiddwa ku bulimba, si bufere bwa buseere era obutamanyirivu. Emikolo gy’okusinza egy’Ekkanisa ya Roma gikoma ku mitima ennyo. Okulaga kwayo okw’obugagga n’emikolo gyayo egy’ekitiibwa bisikiriza ebiwulira by’abantu ne bisirisa eddoboozi ly’amagezi n’ery’omutima ogwekebeza. Eriiso lisanyusibwa nnyo. Amakanisa ag’ekitalo, entambula ez’ekitiibwa, ebyoto eby’zaabu, amasabo agayambadde amayinja ag’omuwendo, ebifaananyi ebyalondwako, n’ensaaniko ez’obukugu ennyo bikubiriza okwagala obulungi. N’okuwulira nako kusikirizibwa. Omuziki tegusukkirwa. Amaloboozi ag’omuwendo ag’orgaani ey’eddoboozi ddindi, ng’agattagana n’oluyimba lw’amaloboozi g’abantu bangi nga gasakazibwa mu madome amagulumivu n’enkubo ezitambulirwamu eziremekeddwamu empagi mu katedirale zaayo ennene, tegisobola kulemererwa okukwata omutima n’entiisa n’okussaamu ekitiibwa.

Ekitiibwa ky’ebweru kino, obwekulu n’emikolo, ebisekerera byokka ebyegombwa by’omwoyo omulwadde olw’ekibi, bikulaga obwononefu obw’omunda. Edini ya Kristo teyeetaaga bino bisikiriza kugirongoosa mu maaso g’abantu. Mu musana ogwaka okuva ku musalaba, ObuKikristo obw’amazima bulabika nga bulongoofu nnyo era nga busanyusa nnyo, nga tewali birungo by’ebweru bisobola okwongerako ku muwendo gwabwo ogw’amazima. Kye kirungi ky’obutukuvu, omwoyo omutonovu era omukakkamu, ogw’omuwendo mu maaso ga Katonda.

Obumasamasa bw’engeri y’okwogerera oba ey’empandiika si kabonero akalaga nti waliwo ndowooza ennongoofu era eyawaggulu. Okutegeera okw’awaggulu mu by’obuwangwa n’eby’obulungi, wamu n’okulongoosa okw’enjawulo mu by’okusiima, emirundi mingi biba mu myoyo eg’ensi era egy’omubiri. Bino emirundi mingi Setaani abikozesa okutwala abantu okwerabira ebyetaago by’emwoyo, okusuulayo amaaso ku biseera eby’omu maaso n’obulamu obutafa, okubakyusa okuva eri Omuyambi waabwe ataliko mugera, era ne babeera balamu lwa nsi eno yokka.

Eddiini ey’ebya bweru esikiriza omutima ogutakyusiddwa. Obukunjufu n’amaseremonya ag’okusinza kwa Katoliki birina amaanyi ag’okusendasenda n’okutamya, era mu ebyo bangi balimbibwa; ne batandika okulaba Ekkanisa ey’e Roma ng’omulyango ogw’eggulu ddala. Tewali wabula abo abatadde ebigere byabwe buggumu ku musingi gw’amazima, era abalina emitima egyakyusiddwa Omwoyo wa Katonda, be bokka abasobola okuziyiza obukoseza bwayo. Enkumi na nkumi z’abo abatali n’obumanyirivu mu Kristo banaaleetebwa okukkiriza enkola z’obutya Katonda awatalimu maanyi. Eddiini ng’eyo ye yennyini abantu abangi gye beegomba.

Okutegeeza kw’Ekkanisa nti erina eddembe ery’okusonyiwa kireetera Omukatoliki awulire ng’ali mu ddembe ery’okukola ekibi; era enkola ey’okwatula ebibi—nga awatali yo tewaweebwa kusonyiyibwa kwe—erobereza mu kuwa olukusa ku bubi. Oyo afukamira mu maaso g’omuntu awaagwa, n’aggulawo mu kwatula ebirowoozo ebyama n’okufumiitiriza eby’omutima gwe, aba akendemye ekitiibwa ky’obuntu bwe era awononyezza buli mpisa entukuvu ey’omwoyo gwe. Mu kubikkula ebibi eby’obulamu bwe eri omusaseredooti—omuntu asobya, omwonoonyi, era emirundi mingi yonooneddwa omwenge n’obukaba—ekipimo ky’empisa ze kikendeezebwa, era n’ayononeka olw’ekyo. Endowooza ye ku Katonda ekendeezebwa n’efaanagana n’abantu abaagudde, kubanga omusaseredooti ayimirira mu kifo kya Katonda. Okuwatula okusaanyaawo ekitiibwa kw’omuntu eri munne okwo kwe nsulo ey’ebyama mwe mava ebibi bingi ebiyonoona ensi era ebigitegekera okuzikirizibwa okw’enkomerero. Naye eri oyo ayagala okwejalabya, kisinga okumunyumira okuwatula eri munnaffe afirawo okusinga okuggulawo omwoyo eri Katonda. Kisanyusa nnyo obutonde bw’omuntu okukola ebikolwa eby’okwenenya okusinga okuleka ekibi; kyangu nnyo okunyigirizza omubiri ng’oyambala eby’obufufujjo n’okwekulumya n’eminyolo emiruma okasinga okusalabaza okwegomba kw’omubiri. Kizito nnyo ekikoligo kye omutima ogw’eby’omubiri yeetegefu okutika okusinga okugonda mu kikoligo kya Kristo.

Waliwo okufaananagana okunene wakati w’Ekkanisa ya Roma n’Ekkanisa ey’Abayudaaya mu kiseera ky’okujja okulwasooka kwa Kristo. Nga Abayudaaya mu kyama baalinnyirira buli nteeko y’amateeka ga Katonda, mu lwatu baali bakakanyavu nnyo mu kugondera ebiragiro by’amateeka ago, nga bagateekako obusaabaze n’ennono ebyafuula okugondera okulumya era okulemerera. Nga bwe Abayudaaya baalaganga nti bassaamu ekitiibwa amateeka, n’abo ab’omu Ekkanisa ya Roma bagamba nti bassaamu ekitiibwa omusaalaba. Batumbula akabonero akalaga okubonaabona kwa Kristo, naye mu bulamu bwabwe bagaana oyo gwe kikiririra.

Abagoberezi ba Papa bateeka emisaalaba ku makanisa gaabwe, ku byoto byabwe, ne ku byambalo byabwe. Wonna w’erabika akabonero k’omusaalaba. Wonna omusaalaba atenderezebwa era ayimibwawo mu maaso g’abantu. Naye ebyo Kristo bye yayigiriza biiziikiddwa wansi w’obungi bw’ennono ezitalina magezi, okutaputa okw’obulimba, n’ebisanyizo ebikakali. Ebigambo by’Omulokozi ebikwata ku Bayudaaya ab’ekikakanyavu bikwata n’okusingawo amaanyi ku bakulembeze b’Ekkanisa Katolika ey’e Roma: ‘Bateeka wamu emigugu emizito ennyo, egiruma okugitikka, ne bagissa ku mabeega g’abantu; naye bo bennyini tebagikolako na n’ekigalo kyabwe kimu.’ Matayo 23:4. Emyoyo egy’abalina obwegendereza mu kwagala okukola ekituufu gikuumibwa mu kutya okutagwawo nga batya obusungu bwa Katonda eyanyiigidde, ate nga bangi ku bakulu b’ekkanisa babeera mu bugagga n’okweyagalira kw’omubiri.

Okusinza ebifaananyi n’ebisigalira, n’okwegayirira abatukuvu, n’okutumbula Papa, zenkwe za Sitaani ez’okuggya ebirowoozo by’abantu okuva eri Katonda n’Omwana we. Okutuukiriza okuzikirira kwabwe, agezaako okukyamya ebirowoozo byabwe okuva eri Ye eyokka mwe basobola okufuna obulokozi. Ajja kubalagira ku kintu kyonna ekisobola okuddira mu kifo kya Oyo eyagambye: ‘Mujje gye ndi, mmwe mwenna abakooye era abasitiddwa emigugu, nange ndibawa okuwummula.’ Matayo 11:28.

Ekikolwa kya bulijjo kya Setaani kwe kukyamiza ekifaananyi kya Katonda, ennono y’ekibi, n’ensonga entuufu eziri mu lutalo olukulu. Ebigambo bye eby’obulimba bikendeeza ku buvunaanyizibwa obuli mu tteeka lya Katonda era biwa abantu olukusa okukola ekibi. Mu kiseera kye kimu abaleetera okunyweza endowooza ezikyamu ku Katonda, okutuusa ne bamulaba n’entiisa n’okukyawa, si na kwagala. Obukambwe obuli mu kikula kye abussa ku Mutoonzi; buno buteekebwamu mu nkola z’eddini era bulagirwa mu ngeri z’okusinza. Bwe kityo amaaso g’amagezi g’abantu gazibwawo, Setaani n’abafuula abakiikirizi be okulwana ne Katonda. Olw’endowooza ezikyamye ku butundu bwa Katonda, amawanga g’abapagani gaatwalibwa okukkiriza nti okuwaayo abantu ng’ebiweebwayo kye kyetaagisa okufuna ekisa ky’Obwakatonda; era ebikolwa eby’obukambwe eby’entiisa bikoleddwa wansi w’enkola ez’enjawulo z’okusiinza ebifaananyi.

Ekkanisa Katolika ey’e Roma, ng’egatta engeri z’obusinza bw’abasinziza ebifaananyi n’Obukristaayo, era, ng’abasinziza ebifaananyi bwe batyo, ewanjula obutonde bwa Katonda mu ngeri ekyamye, eekozesezza enkola ez’obukambwe era ezikyamiza ennyo. Mu nnaku ez’obusukkulumu bwa Roma waaliwo ebikozesebwa eby’okutulugunya abantu okubasindika okukkiriza okuyigiriza kwayo. Waliwo n’ekisiki eky’okubookerangako eri abo abataagonderanga by’ayagala okukkirizibwako. Waliwo okwitta abantu mu bungi ku mutendera ogutamanyikibwenga okutuusa lwe kulabisibwa mu lunaku lw’omusango. Abakulu b’ekkanisa, nga wansi wa Setaani omukama waabwe, baasoma ne bayiiya engeri ez’oleetera okutulugunya okusinga okuba okw’amaanyi ennyo, nga tezikomaawo obulamu bw’oyo atulugunyizibwa. Mu mbeera nyingi, enkola ey’ekuzimu eno yaddangamu okutuuka ku nsalo ez’okugumiikiriza kw’omuntu, okutuusa omubiri lwe gwalemwa okulwana, era omubonaabona n’atunuulira okufa ng’okununulwa okulungi.

Bwe kityo kyali ekibatuukako abalabe ba Loma. Naye ku abo abamugondera, yalina ekibonerezo eky’okukuba enkoni, eky’enjala ey’okufa, n’ebikaliriza by’omubiri mu buli ngeri ey’oyinza okulowooza, eziruma omutima. Okufuna okusaasirwa okw’eggulu, abenenya baamenya amateeka ga Katonda nga bamenya amateeka g’obutonde. Baayigirizibwa okusalaako emigwa gye yatondawo okuwa omukisa n’okusanyusa olugendo lw’omuntu ku nsi. Ekizikiro ky’ekkanisa kijjudde obukadde bw’abantu abaamala obulamu bwabwe mu bwereere nga bagezaako okunyigiriza okwagala kwabwe okw’obutonde, okukkakkanya buli kirowoozo n’okuwulira okw’okusaasira ku bannabwe abatondebwa nabo, nga babitwala ng’ebimunyiiza Katonda.

Bwe twagala okutegeera obukambwe obw’akamalirizo bwa Setaani, obweyolekedde okumala ebikumi eby’emyaka, si mu abo abatamanyi Katonda naye mu mutima ddala era mu kifo kyonna eky’Obwakirisitaayo, kye kitwetaagisa kwe kulaba ku byafaayo by’ObwaKatoliki bwa Rumi. Okuyita mu sisitemu eno ennene ey’obulimba, omulangira w’obubi atuukiriza ekigendererwa kye eky’okuleetera Katonda okunyoomerwa n’okuleetera omuntu okubonaabona. Era nga bwe tulaba engeri gy’awangula okwefuula n’okutuukiriza omulimu gwe okuyita mu bakulembeze b’ekkanisa, tuyinza okutegeera obulungi lwaki alina obukyayi obw’amaanyi ennyo eri Baibuli. Ekitabo ekyo bwe kisomebwa, okusaasira n’okwagala kwa Katonda kulabisibwa; kijja okulabika nti tateeka ku bantu wadde gumu ku migugu gino emizito. Kyonna ky’asaba kye kino: omutima ogumenyese n’ogwennyinyala, n’omwoyo omuwombeefu ogugondera.

Kristo teyalekawo mu bulamu bwe kyonna ky’okulabirako ekiraga nti abasajja n’abakazi balina okweggalira mu bifo by’abamonikeeri balyoke bategekebwe okuyingira mu ggulu. Teyaliko lw’ayigiriza nti okwagala n’okusaasira biteekwa okunyigizibwa. Omutima gw’Omulokozi gwakulukuka mu kwagala. Omuntu bw’aba asemberera obutuukirivu mu mpisa, obumanyirivu bw’omutima bwe buba bukeenya, okulaba kwe ku kibi kuba kukazibwa, era obusaasizi bwe eri abali mu nnaku bubeera bunene nnyo. Papa yeegamba nti ye amuyimirira mu kifo kya Kristo; naye empisa ze zigerageranyizibwa zitya n’eza Mukama waffe Omulokozi? Waaliwo nga Kristo asindikira abantu mu kkomera oba okubabonereza ku byuma olw’obutamugulumiza ng’a Kabaka w’eggulu? Eddoboozi lye lyawulirwa nga asalira abataamukkiriza omusango ogw’okufa? Bwe yanyoomebwa abantu b’omu kyalo ky’Abasamaliya, omutume Yokaana yajjula obusungu n’abuuza nti: “Mukama, oyagala tulagire omuliro oguve mu ggulu okubamalawo, nga Eriya bwe yakola?” Yesu yalaba n’okusaasira ku muyigirizwa we, n’amunenya omwoyo gwe ogw’obukambwe, n’agamba nti: “Omwana w’omuntu tajjidde kuzikiriza obulamu bw’abantu, naye okubulokola.” Lukka 9:54, 56. Nga bwe wayawukana nnyo omwoyo ogw’oyo eyeeyita amuyimirira mu kifo kye ku gwayolesebwa Kristo.

Ekkanisa Katolika ey'Abaloma kati eweeraga okulabika obulungi eri ensi, nga egubikira n’okwewoowoola ebyafaayo byayo eby’obukambwe eby’entiisa. Yeeyambadde engoye ez’okufaanana Kristo; naye tekyakyusiddwa. Emisingi gyonna egy’obwakapapa egyaliwo mu biseera ebyayita giriwo ne leero. Ennyigiriza ezatondebwa mu biseera eby’ekizikiza bakyazikwatirira. Muleme okwerimba. Obwakapapa Abaprotestanti bwe bali kaakano beetegefu nnyo okussaamu ekitiibwa bwe bumu obwo obwafuganga ensi mu mirembe gy’Okutereeza Ekkanisa, ng’abasajja ba Katonda baayimirira, nga bateeka obulamu bwabwe mu matigga, okubikkula obutali butuukirivu bwayo. Akyalina okwennyamiza n’okwekuluntaza okwalagiranga abakabaka n’abalangira, era n’okwesangisa obuyinza bwa Katonda. Omwoyo gwayo si mutono mu bukambwe n’obuyinza obutaliiko mugabo leero okusinga bwe gwali nga gukandagaliza ddembe ly’abantu ne gwatta abatukuvu ba Waggulu Ennyo.

Obwapapa kye kimu ddala nga bwe bwalagula obunnabbi nti bwe bujja okuba: obujeemu bw’ebiseera eby’oluvannyuma. 2 Abatesalonika 2:3, 4. Kimu ku nteekateeka yaabwo kwe kwefuula endabika erisinga okuyamba okutuukiriza ebigendererwa byaabwo; naye wansi w’endabika ekyuka-kyuka ng’eya kameleoni bukweeka obutwa obutakyuka bwa ennyoka. ‘Obwesigwa tebusaanidde kukuumibwa n’abajeemu, newaakubadde n’abo abalowoozebwa ng’abalina obujeemu’ (Lenfant, volume 1, page 516), bw’egamba. Obuyinza buno, ebyafaayo byabwo eby’emyaka lukumi biwandiikiddwa mu musaayi gw’abaatuukirivu, busaanidde kati okukkirizibwa ng’ekitundu kya Kkanisa ya Kristo?

Si kya bwereere nti mu mawanga ag’ObuProtestanti waliwo abagamba nti Obukatoliki kati tewawukana nnyo ku BuProtestanti nga bwe bwawukanga edda. Wabaawo enkyukakyuka; naye enkyukakyuka teeri mu obwakulembeze bwa Papa. Mu mazima, Obukatoliki bufaanagana nnyo n’ekitundu kinene ky’ObuProtestanti obuliwo kaakano, kubanga ObuProtestanti bugudde nnyo okuva mu biro by’Abalongoosa.

Ng’amakanisa g’Abaprotestanti gaabadde ganoonya okusiimibwa kw’ensi, obusaasizi obw’obulimba buzizizza amaaso gaabwe. Batalabamu obubi, wabula balowooza nti kituufu okulowooza ebirungi ku buli kintu ekibi; era nga kye kivaamu ekitalekeka, mu nkomerero bajja kulowooza bubi ku buli kirungi. Mu kifo ky’okuyimirira okukuuma okukkiriza okwamala okuweebwa abatukuvu, kati nga bwe kiba, bali nga basaba Roma okusonyiwa olw’endowooza y’obutasaasira gye baalina ku yo, nga beegayirira okusonyiyibwa olw’obunyigirize bwabwe.

Waliwo ekibiina kinene—ne mu abo abatagaliza Obukatoliki bwa Roma kisa—tebalowooza nti waliwo bulabe bungi okuva mu buyinza bwakyo n’okukosa kwakyo. Abangi bagamba nti ekizikiza mu by’amagezi ne mu mpisa ekyafuga mu mulembe ogw’omu wakati kyayamba okusaasaana kw’enzikiriza z’eddiini zaayo ezikakanyiziddwa, enkiriza ez’obusiru, n’obunyigirize bwayo; era nti amagezi agasinga mu biseera bya leero, okusaasaana okwawamu kw’obumanyi, n’obwaggule obw’akyeyongera mu nsonga z’eddiini, biziyiza okuddamu okuzuukira kw’obutagumiikiriza n’obukambwe. Okulowooza kennyini nti ebintu ebyo bisobola okubaawo mu mulembe guno ogwakumiddwa omusana kwesekererwa. Ky’ekituufu nti omusana omungi—ogw’amagezi, ogw’empisa, n’ogw’eddiini—gwaka ku mulembe guno. Mu miko egigguliddwa egy’Ekigambo Ekitukuvu kya Katonda, omusana okuva mu ggulu gusaaniddwa ku nsi. Naye kiteekwa okujjukirwa nti nga bwe gunene omusana oguweereddwa, bwe kityo ne kizikiza ky’abo abagusobezza ne bagugaana kiba kinene.

Okwekenneenya Bayibuli mu kusaba kyandibalaze Abaprotestanti enfaanana y’amazima ey’obwapapa era ne kibaleetera okukyawa nnyo ne bakyewala; naye bangi bennyumiriza mu magezi gaabwe okutuusa ne bawulira nga tebeetaaga kunoonya Katonda mu bwetoowaze balongozebwe mu mazima. Newankubadde benyumiriza ku kumanyirivu kwabwe, tebamanyi Byawandiikibwa wadde obuyinza bwa Katonda. Balina okufuna engeri ey’okukkakkanya emitima gyabwe, era ne banoonya ekitetaaga nnyo eby’Omwoyo era ekitetaaga kwewombeeka. Kye baagala ye engeri ey’okwerabira Katonda, nga erabika ng’enkola ey’okumujjukira. Obwapapa busaanira bulungi okutuukiriza ebyetaago by’abo bonna. Butegekeddwa ku mitendera ebiri gy’abantu, nga bukwata ku nsi yonna okumpi - abo abagala okununulibwa olw’ebikolwa byabwe, n’abo abagala okununulibwa nga bakyali mu bibi byabwe. Kino kye kyama ky’obuyinza bwakyo.

Ekiseera ky’ekizikiza ekinene mu by’amagezi kikkakasiddwa nti kyanguyizza obuwanguzi bw’obupapaasi. Kinaalabibwa nate nti n’ekiseera ky’ekitangaala ekinene mu by’amagezi kyanguyiza mu ngeri y’emu obuwanguzi bwakyo. Mu myaka egyayita, abantu bwe baali nga tebalina Kigambo kya Katonda era nga tebalina obumanyi bw’amazima, amaso gaabwe gaali gasibiddwa, era enkumi n’enkumi zaagwa mu mutego, nga tebamanyi omutimba ogwabalaliddwa mu bigere byabwe. Mu mulembe guno waliwo bangi ab’amaso gaabwe gataganyizibwa olw’okwaka kw’ebirowoozo by’abantu, ‘sayansi, eyitibwa bw’atyo kyokka ey’obulimba;’ tebalaba omutimba, ne baguyingiramu mangu ng’abasibiddwa maso. Katonda yateekateeka nti amaanyi g’amagezi n’obutegeevu g’omuntu gatwalibwe ng’ekirabo okuva eri Omutonzi we era gakozesebwe mu buweereza bw’amazima n’obutuukirivu; naye bwe okwenyumiriza n’okwegomba obukulu bikuzibwa, era abantu ne bagulumiza endowooza zaabwe okusinga Ekigambo kya Katonda, olwo obutegeevu buyinza okuviirako obubi obusinga obutamanya. Bwe kityo, sayansi ey’obulimba ey’omulembe guno, enafuya okukkiriza mu Baibuli, ejja kulabikira ng’eyanguyiza mu ngeri y’emu okuteekateekera ekkubo ery’okukkirizibwa kw’obupapaasi, n’enkola zaabwo ezisanyusa, nga bwe kyakolebwa okunyigirizibwa kw’okumanya mu Myaka egy’Ekizikiza mu kuggulawo ekkubo ery’okweyongera okugulumizibwa kwakyo.

Kaakano mu Amerika waliwo entekateeka ezikolebwa okufuna obuwagizi bwa gavumenti ku bitongole n’empisa z’ekkanisa; mu ngeri eyo, Abaprotesitanti bagoberera mu bigere by’Abakatoliki. Nedda, n’okusingawo, baggulira obufuzi bwa Papa oluggi okuddamu okufuna obuyinza obusukkulumu mu Amerika ey’Abaprotesitanti, obuyinza obwe yafiirwa mu nsi enkadde. Era ekigissaamu obuzito obusinga mu kutambulira kuno kwe kuba nti ekigendererwa ekikulu kye kuyisa amateeka ag’okuwaaliriza okukuuma olunaku lwa Sande—empisa eyava mu Roma, era gy’egamba nti ke kabonero ky’obuyinza bwayo. Omwoyo gw’obufuzi bwa Papa—omwoyo ogw’okugoberera empisa z’ensi, n’okussa ekitiibwa mu nnono z’abantu okusinga amateeka ga Katonda—gweyongera okusasaana mu makanisa g’Abaprotesitanti, ne gubakulembera okukola omulimu gumu ogw’okugulumiza Sande nga bwe gwakolebwa obufuzi bwa Papa edda.

Obanga omusomi ayagala okutegeera amakubo n’amaanyi agagenda okukozesebwa mu lutalo olusembayo olugenda okujja mu bwangu, kimusaba yokka okugoberera ebyafaayo by’amakubo Roma mwe yakozesa okutuukiriza ekigendererwa kye kye kimu mu myaka egyayita. Bw’ayagala okumanya engeri Abakatoliki n’Abaprotestanti bwe banaakolamu awamu ku abo abagaanira obuyigiriza bwabwe, atunuulire omwoyo Roma gwe yalaga eri Ssabbiiti n’abo abalwanirira.

Ebiragiro eby'obwakabaka, enkung'aana ez'awamu, n'ebiragiro by'ekkanisa ebyasigamizibwa ku buyinza obutali bwa ddiini bye byali amakubo mwe embaga ey'obusamize yayitira okutuuka ku kifo eky'ekitiibwa mu nsi y'Obukristaayo. Ekiragiro ekya gavumenti ekisooka ekyawaliriza okukuuma Sande kyali etteeka eryateekebwawo Konstantino (A.D. 321). Ekiragiro kino kyawaliriza abantu ab'omu bibuga okuwummula ku "lunaku olw'ekitiibwa olw'enjuba," naye kyakkiriza ab'omu byalo okuyongera ku mirimu gyabwe egy'obulimi. Newankubadde nga mu butuufu kyali etteeka ly'abasamira, lyateekezebwa mu nkola omwami w'Obwakabaka nga amaze okukiriza Obukristaayo mu linnya lyokka.

Kubanga ekiragiro kya kabaka tekyali kimala okutwala ekifo ky’obuyinza bwa Katonda, Eusebius, omubishopu eyanoonyanga okwagala kw’abalangira, era eyali mukwano wa Konstantino ennyo ne mutenderezzi we, yaleeta okuteesa nti Kristo yakyusa Ssabbiiti n’agitwala ku Sande. Tewali bujulizi na bumu okuva mu Byawandiikibwa bwe baaleeta okukakasa enjigiriza empya eno. Eusebius yennyini, nga talimanyi, yakkiriza obutali mazima bwakyo era n’alaga abavunaanyizibwa ab’amazima abaaleta okukyuka okwo. “Byonna,” bw’agamba, “buli kimu ekyali kya buvunaanyizibwa okukolebwa ku Ssabbiiti, bino tubikyusizza ne tubitadde ku Lunaku lwa Mukama.” - Robert Cox, Sabbath Laws and Sabbath Duties, omuko 538. Naye empaka ez’oku Sande, newankubadde nga tezirina musingi, zaagumya abantu mu okunyirira Ssabbiiti ya Mukama. Bonna abaayagalanga okuweebwa ekitiibwa mu nsi baakkiriza embaga eyayagalwangako abantu abangi.

Nga obwapaapa bwali bumaze okunywezebwa ddala, omulimu ogw’okutumbula olunaku lwa Sande ne gugenda mu maaso. Olw’ebbanga, abantu baakolanga emirimu egy’ebyobulimi nga tebagenda mu kkanisa, era olunaku olw’omusanvu lwakyalabibwa nga Ssabbiiti. Kyokka nga mpola mpola, waliwo enkyukakyuka eyatuukirizibwa. Abo abali mu buweereza obutukuvu baakugirwa okusalawo mu nsonga zonna ez’obwannansi ku lunaku lwa Sande. Amangu oluvannyuma, abantu bonna, awatali kwewalanako muntu n’omu, ne balagiribwa okwewala emirimu egyabulijjo, nga ab’eddembe banaasasula amande, ate abaweereza bakubibwe emigu. Eddako ne wateekebwawo ekiragiro nti bagagga banaabonererwa ne bafiirwa ekitundu ekimu ku bibiri mu bugagga bwabwe; era ku nkomerero, singa bakyeyisa n’obukakanyavu banaafuulibwa baddu. Ab’akika akawansi baali bagenda kusindikirwa mu buwaŋŋanguse obutaggwaawo.

Ebyamagero nabyo byakozesebwa. Wamu n’ebyewuunyisa ebirala byategeezebwa nti, nga omulimi eyali waakulimira mu nnimiro ye ku Sande bwe yalongoosa ekikozesebwa kye eky’okulima ng’akozesa ekyuma, ekyuma ne kikomerera ddala mu mukono gwe, era okumala emyaka ebiri n’akitambuliranga nako, ‘nga kimuleetera obulumi obw’amaanyi n’ensonyi ennene ennyo.’ - Francis West, Enjigiriza ey’ebyafaayo n’ey’enkola ku Lunnaku lwa Mukama, omuko 174.

Oluvannyuma, papa yawa obulagiriza nti omusaserodooti wa parishi akuute abo abayonona Olunaku lwa Sande, era abalagirire bagende mu kkanisa ne basabe, baleme okuleetera bo n’abaliraanwa baabwe ekikoligo ekinene. Lukiiko lw’ekkanisa lwaleeta ensonga eyakozesebwanga ennyo, era n’Abaprotestanti ne bagikozesa, nti kubanga abantu baakubibwa amasannyalaze g’eggulu nga bakola emirimu ku Sande, ekyo ne kibalaga nti Sande ye Ssabbiiti. “Kiboneka bulungi,” bwe baagamba abalabirizi, “nga obusungu bwa Katonda bwali bunene nnyo olw’okulwerabira kwaabwe olunaku luno.” Awo ne wakolebwa okukubiriza nti abasaserodooti n’abasumba, bakabaka n’abaprensi, n’abakkiriza bonna “bakozese amaanyi gaabwe gonna n’okwegendereza okuzza olunaku olwo mu kitiibwa kyalwo, era, olw’ekitiibwa kya Bukristayo, lukuumibwe n’obuwombeefu obusinga mu biseera ebigenda okujja.” -Thomas Morer, Discourse in Six Dialogues on the Name, Notion, and Observation of the Lord’s Day, omuko 271.

Olw’okulabika nti ebiragiro by’enkung’aana tebyamala, ab’obuyinza obw’ensi baasabibwa okufulumya ekiragiro ekiryinza okukuba entiisa mu mitima gy’abantu era ne kibawaliriza okwewala okukola emirimu ku Ssande. Mu sinodi eyakwatirwa e Roma, ebiteeso byonna ebyasooka byakakasibwamu nate n’amaanyi agasinga era n’ekitiibwa ekinene. Byaateekebwamu mu mateeka g’ekkanisa, era ab’obuyinza obw’ensi ne babissa mu nkola mu bitundu ebisinga eby’ensi ey’Obukristaayo. (Laba Heylyn, Ebyafaayo by’Olunaku lwa Ssabbiiti, pt. 2, ch. 5, sec. 7.)

Kyokka obutabeerawo bwa buyinza obuva mu Byawandiikibwa obuwagira okukuuma Sande bwaleeta ensonyi nnyingi. Abantu beebuuzanga ku buyinza bw’abayigiriza baabwe okuteeka ku luyo okulangirirwa okulambulukufu kwa Yehova nti, ‘Olunaku olw’omusanvu lwe Ssabbiiti ya Mukama Katonda wo,’ balyoke bawe ekitiibwa olunaku olw’enjuba. Okuziba olukonko lw’obujulizi bwa Baibuli, kyava kyetaagisibwa enteekateeka endala. Omuwagizi wa Sande omwetegefu ennyo, eyatambulira amakanisa g’e Bungereza nga ku nkomerero y’ekyasa eky’ekkumi n’ebiri, yasisinkana okuwakanyizibwa okuva mu bajulirwa abeesigwa b’amazima; era emirimu gye gyalemererwa nnyo okutuusa n’ava mu ggwanga okumala ebbanga n’anoonya engeri y’okukaka okuyigiriza kwe. Bwe yakomawo, ekibuzemu kyali kizibiddwa, era mu mirimu gye egyaddirira yatuukirira okusinga. Yaleeta naye olukoba lw’empapula nga lweyita okuva eri Katonda ye yennyini, olwalimu ekiragiro ekyali kyetaagibwa eky’okukuuma Sande, awamu n’eby’okutiisa eby’entiisa eri abajeemera. Ekiwandiiko kino eky’omuwendo—wadde nga kyali ekikopi eky’obulimba ekibi nnyo, ng’enteekateeka gye kyawaganga bwe kityo—baagamba nti kyagwa okuva mu ggulu ne kizuulirwa e Yerusaalemi, ku kyoto kya Mutukuvu Simeoni e Gologosa. Naye mu mazima, ewa Papa e Ruumi we kyava. Eby’enkwe n’ebyawandiiko ebyekopebwa eby’okutumbula amaanyi n’obugagga bw’ekkanisa mu mirembe gyonna byabalirwangako ng’eby’amateeka mu bukulembeze obw’Obwapaapa.

Ekiwandiiko kyagaana omulimu okuva ku ssaawa ey’omwenda, ssaawa esatu ez’akawungeezi, ku Lwamukaaga okutuusa enjuba lwe zivaayo ku Mmande; era obuyinza bwakyo bwalangirirwa nti bwakakasiddwa n’ebyamagero bingi. Bategeeza nti abantu abaakolanga okusinga essaawa eyateekebwawo baakwatibwanga obulemu. Omusajja eyagezaako okusya akasooli ke yalaba mu kifo ky’obuwunga omugga gw’omusaayi ng’ogvaayo; era ekikozesebwa ky’okusya ne kiyimirira, newankubadde amazzi gaali gakulukuta n’amaanyi. Omukazi eyateeka omugatte gw’obuwunga mu tanulu bw’aguggyamu yagusanga nga tegunnawokebwa, newankubadde tanulu yali wookera nnyo. Omulala eyali ategese omugatte gw’obuwunga okuteekebwa mu ttanulu ku ssaawa ey’omwenda, naye n’asalawo okuguteeka ku bbali okutuusa ku Mmande, olunaku olwaddirira yasanze nga guvuuse emigaati era nga guwokeddwa mu buyinza bwa Katonda. Omusajja eyawokya mugaati ng’essaawa ey’omwenda ewedde ku Lwamukaaga, bwe yagumenya enkya olwaddirira yasanze nga muvaamu omusaayi. Mu bikolobero eby’obulimba eby’obusirusiru n’obusamize ng’eby’otyo, abawagizi ba Sande be baagezaako okukakasa obutukuvu bwayo. (Laba Roger de Hoveden, Annals, vol. 2, pp. 526-530.)

Mu Sikotilandi, nga bwe kiri mu Bungereza, okuwa Sande ekitiibwa ekisinga kwakakasibwa nga bagigatta ku yo ekitundu kya Sabbiiti ey’edda. Naye ekiseera ekyalagirwa okukuumibwa nga kitukuvu kyawukagana. Ekiragiro okuva eri kabaka wa Sikotilandi kyalangirira nti ‘Lwamukaaga okuva mu ttuntu kigwanira okubalwa nga kitukuvu,’ era tewali muntu, okuva ku kiseera ekyo okutuuka ku makya ga Balaza, asaanidde kwenyigira mu mirimu egy’ensi. -Morer, emiko 290, 291.

Naye newankubadde emirimu gyonna egyakozesebwa okunyweza obutukuvu bwa Ssande, Abakatoliki bennyini mu lwatu baakkiriza obuyinza bwa Katonda ku Ssabbiiti, era ne bategeeza nti enteekateeka eyasikiza Ssabbiiti yava mu bantu. Mu kyasa eky’ekkumi n’omukaaga lukiiko lwa Papa lwategeeza mu lwatu nti: ‘Abakristaayo bonna bajjukire nti olunaku olw’omusanvu lwatukuzibwa Katonda, era lwakikirizibwa ne lukuumibwa, si Bayudaaya bokka, naye n’abalala bonna abeeyita abasinza Katonda; newankubadde ffe Abakristaayo twakyusa Ssabbiiti yaabwe ne tugifuula Olunaku lwa Mukama.’ -Ibid., emiko 281, 282. Abo abaali bayingirira etteeka lya Katonda tebaali batamanyi engeri y’omulimu gwe baakolanga. Baali bamaliridde okwewa ekifo waggulu wa Katonda.

Okulabirako okw’amaanyi ku nkola ya Loma eri abo abatawaganya nayo kwalabikira mu kutulugunyizibwa okwamala ebbanga ddene era okwafukamu omusaayi okwakolebwa ku Waldenses, mu bo nga waliwo abaakuuma Ssabbiiti. Abalala nabo baabonaabona mu ngeri efaanagana olw’obwesigwa bwabwe eri etteeka ery’okuna. Ebyafaayo by’amakanisa g’e Etopia n’e Abisiniya birina obukulu obw’enjawulo. Mu kizikiza ky’ebiro eby’ekizikiza, Abakristaayo b’Afirika ey’omu makkati baava mu maaso g’ensi ne beerabirwa, era okumala emyaka mingi baasanyukira eddembe mu kuteeka mu nkola okukkiriza kwabwe. Naye oluvannyuma Loma yategeera okubeerawo kwabwe, era Kayisa wa Abisiniya n’alimbalimbazibwa mangu n’akkiriza Papa nga omukiikirizi wa Kristo. Ne waddirawo n’okugondera okulala.

Wavaayo etteeka erigaanira okukuuma Ssabbiiti, nga abakuuma balibonerezebwa obubonerezo obukambwe ennyo. (Laba Michael Geddes, Church History of Ethiopia, emiko 311, 312.) Naye obukambwe bwa Papa bwanguyiriza okufuuka ekikoligo ekiruma nnyo, okutuusa abatuuze b'Abisiniya ne basalawo okulimenya ne baliggya ku bulago bwabwe. Oluvannyuma lw'olutalo olutagambika, Abakatoliki ba Roma bagobebwa mu nsi zaabwe, era okukkiriza okw’edda ne kukomezebwawo. Amakkanisa ne gasanyuka olw’eddembe lyabwe, era tegalabira ddala ensomo gye gaayiga ku bulimba, obutamiivu, n’obuyinza obukambwe bwa Roma. Mu bwakabaka bwabwe obweyawudde baali bamativu okusigalayo, nga tebamanyiddwa mu bitundu ebirala eby’Obukristaayo.

Amakkanisa ga Afirika gaakuumanga Ssabbiiti nga bwe gaakuumibwa mu ekkanisa ya Papa nga tannaba kuyingira mu kukyama okwamalirivu. Nga bwe baakuumanga olunaku olw’omusanvu mu kugondera ekiragiro kya Katonda, baalekanga emirimu ku Ssande nga bagoberera empisa y’ekkanisa. Bwe yaafuna obuyinza obw’amaanyi ennyo, Loma yanyigiriza Ssabbiiti ya Katonda okutumbula eyayo; naye amakkanisa ga Afirika, agaali mu kikweka okumala emyaka nga lukumi, tegaayingira mu kukyama kuno. Bwe baaleetebwa wansi w’obukulembeze bwa Loma, baakakamizibwa okusiyawo Ssabbiiti ey’amazima ne batumbula Ssabbiiti ey’obulimba; naye amangu ddala bwe baakomya obwetwaze bwabwe ne baddayo mu kugondera ekiragiro eky’okuna.

Ebiwandiiko ebyafaayo eby’edda biraga bulungi obukyayi bwa Loma eri Ssabbiiti ey’amazima n’abalwanirira gye, era n’engeri z’ekozesa okuwa ekitiibwa enteekateeka gye yateekawo. Ekigambo kya Katonda kiyigiriza nti embeera zino ziriddamu okubaawo nga Abakatoliki Abaroma n’Abaprotestanti baligatta amaanyi okulw’okutumbula Olunaku lwa Sande.

Obunnabbi bw’Okubikkulirwa 13 butegeeza nti obuyinza obukiikirirwa ensolo ey’amayembe ng’ag’endiga buja okuleetera ‘ensi n’abo abatuula muyo’ okusinza obufuzi bwa Papa—eyo bwe bukiikirirwa ensolo ‘efaanana engwe.’ Ensolo ey’amayembe abiri erigamba ‘abo abatuula ku nsi nti bakoze ekifaananyi eky’ensolo;’ era, okugattako, eriragira bonna, ‘abaabato n’abakulu, abagagga n’abaavu, ab’eddembe n’abaddu,’ okufuna akabonero k’ensolo. Okubikkulirwa 13:11-16. Kyakakasiddwa nti Amerika ye buyinza obukiikirirwa ensolo ey’amayembe ng’ag’endiga, era nti obunnabbi buno bulituukirizibwa nga Amerika eyingiza mu mateeka okukuuma olunaku lwa Sande, lwe Roma agamba nti lwe kukkiriza okw’enjawulo ku bufuzi bwayo obusinga. Naye mu kusinza kuno eri obufuzi bwa Papa, Amerika teribeera yokka. Okukosa kwa Roma mu mawanga ag’edda agaakkiriza obufuzi bwayo tekunnazikirira. Era obunnabbi bulagula okuddamu okusituka kw’obuyinza bwayo. ‘Nnalaba ku mitwe gye ogumu ng’akomereddwa ekiwundu eky’okufa; era ekiwundu kye eky’okufa ne kiwona: ne ensi yonna yawuunyira ensolo.’ Ekitundu 3. Okukomererwa ekiwundu eky’okufa kulaga okugwa kw’obufuzi bwa Papa mu 1798. Oluvannyuma lw’ekyo, bw’ati nnabbi, ‘ekiwundu kye eky’okufa ne kiwona: era ensi yonna ne yawuunyira ensolo.’ Paulo alangirira ku lwatu nti ‘omusajja w’ekibi’ alisigala okutuusa ku kujja okw’okubiri. 2 Abatesalonika 2:3-8. Okutuusa ku nkomerero y’ebiseera alituusa mu maaso omulimu gw’okulimba. Era omuwandiisi w’Okubikkulirwa agamba, nga n’ayogerawo ku bufuzi bwa Papa: ‘Bonna abatuula ku nsi banaamusinza, amannya gaabwe agatateekeddwa mu kitabo ky’obulamu.’ Okubikkulirwa 13:8. Mu Nsi Enkadde ne mu Nsi Empya, obufuzi bwa Papa bulifuna okusinza mu kitiibwa ekiweebwa enkola ya Sande, gyesinziira yekka ku buyinza bw’Ekkanisa ya Roma.

Okuva wakati mu kyasa eky’ekkumi n’enda, abayizi b’obunnabbi mu United States baleese obujulizi buno eri ensi yonna. Mu bintu ebiri okubeerawo kati mulabika entambula y’amangu eyolekedde okutuukiriza obunnabbi. Eri abayigiriza Abaprotesitanti waliwo ekiwoobaano kye kimu nti okukuuma Ssande kuva ku buyinza bwa Katonda, era n’obutaba na bujulizi bwa Bayibuli bwa ngeri emu, nga bwe kiri ku bakulembeze ba Papa abaateekateeka ebyamagero eby’obulimba okuyimiriza mu kifo ky’ekiragiro kya Katonda. Ekiwoobaano nti emisango gya Katonda bigwa ku bantu olw’okumenya Ssabbiiti ya Ssande kijja kuddamu okwogerwako; era kaakano kitandise okusindikirizibwa. Era ekikwekweto eky’okukaka okukuuma Ssande kiri mu kufuna amaanyi mangu.

Ekkanisa ey’e Ruumi ya kitalo mu magezi n’obukujjukujju bwayo. Esobola okulaba ebigenda okujja. Alinda ekiseera, ng’alaba nti amakkanisa g’Abaprotestanti gamussaamu ekitiibwa mu kukkiriza kwabwe ku Ssabbiiti ey’obulimba era nga bategekera okugikaka nga bakozesa engeri ezo ddala ze ye yakozesa mu biseera eby’edda. Abo abagaanira ddala omusana gw’amazima banaakyegayirira obuyambi bw’obuyinza buno bwe bweeyita obutalina nsobi okugulumiza enteekateeka eyava gy’ali. Tekizibu kulowooza bwa mangu gy’anaajja okuyamba Abaprotestanti mu mulimu guno. Ani ategeera okusinga abakulembeze ba Paapa engeri ey’okukola ku abo abatagondera ekkanisa?

Ekkanisa Katolika ey’Omu Roma, n’amatabi gaayo gonna agasaasaanye mu nsi yonna, eyimirira ng’ekitongole kinene ekimu wansi w’okulamulirwa kw’Entebe ya Papa, era ekitegekeddwa okuweereza eby’obugendererwa by’Entebe ya Papa. Abakkiriza baayo abalirwa mu miriyooni, mu buli eggwanga ku nsi yonna, bayigirizibwa okwekwata ng’abaasibiddwa mu bwesigwa eri Papa. Obwannansi bwabwe oba gavumenti zaabwe byonna bwe biba, balina okulaba obuyinza bw’ekkanisa nga bwa waggulu okusinga obulala bwonna. Newaakubadde bayinza okuwera ekirayiro ekibeesimbayo mu bwesigwa eri ggwanga, naye emabega w’ekyo waliwo ekisuubizo ky’obugondererwa eri Roma, ekibaggyako obuvunaanyizibwa ku buli kirayiro ekitakkiriziganya n’ebigendererwa bya Roma.

Ebyafaayo biwa obujulizi ku kaweefube ke ak’amagezi era atatereera og’okweyingiza mu nsonga z’amawanga; era bwe yamala okufuna ekifo, n’okuyisa mu maaso ebigendererwa bye, ne bwe kivirako okuzikirira kw’abalangira n’abantu. Mu mwaka gwa 1204, Papa Innocent III yakaka Peter II, kabaka wa Arragon, okulayira ekirayiro kino eky’ewuunyisa: ‘Nze, Peter, kabaka wa Arragon, nnyatula era nsuubiza okubeera omwesigwa bulijjo era omugondera eri mukama wange, Papa Innocent, eri abamusikira Abakatoliki, n’Ekkanisa y’e Roma; era mu bwesigwa okukuuma obwakabaka bwange nga bumugondera, nga nnalwanirira eddiini ey’Obukatoliki, era nga nnyigganya obujeemu mu ddiini.’ -John Dowling, The History of Romanism, b. 5, ch. 6, sec.

55. Kino kigendera wamu n'ebigambo ebikwata ku buyinza bwa Papa w’e Roma 'nti kimukirizibwa okumusuula bakabaka ku ntebe' ne 'nti asobola okusumulula abawansi ku bwesigwa bwabwe eri abakulembeze abatalina bwenkanya.'—Mosheim, b. 3, cent. 11, pt. 2, ch. 2, sec. 9, note 17.

Era ka kijjukirwe nti Roma yeewaana nti tekyuka. Emisingi gya Gregory VII ne Innocent III bikyali emisingi g’Eklezia Katolika ey’e Roma. Era singa yalina buyinza, yandibiteekamu mu nkola kati n’amaanyi g’emu ddala nga bwe kyakolebwanga mu myaka egy’edda. Abaprotestanti tebakimanyi bulungi kye bakola bwe bagenderera okukkiriza obuyambi bwa Roma mu mulimu ogw’okugulumiza Sande. Nga bo beewaddeyo okutuukiriza ekigendererwa kyabwe, Roma ye egenderera okuzzaawo amaanyi gaayo n’okuddamu okufuna obwa waggulu bwayo obwali bubuze. Singa omusingi guno guteekeddwawo mu United States nti ekkanisa esobola okukozesa oba okufuga amaanyi ga gavumenti; nti ebikolwa by’eddiini bisobola okukakasibwa n’amateeka g’eggwanga ag’obwannakyewa; mu bufupi, nti obuyinza bw’ekkanisa ne bwa gavumenti bufune obufuzi ku mitima, awo obuwanguzi bwa Roma mu ggwanga lino buba bukakasiddwa.

Ekigambo kya Katonda kiwadde okulabula ku kabi akasemberedde; singa kino kitalabirwako, ensi y’Abaprotestanti ejja kumanya ddala ebigendererwa bya Loma bwe biri, nga kyakaze okudduka mu mutego. Mu bukkakkamu agenda yeeyongeramu amaanyi. Enjigiriza ze ziri okulaga obuyinza bwaazo mu nkiiko ezitondawo amateeka, mu matorero, era mu mitima gy’abantu. Azimba ebizimbe bye ebireebire era ebinene nnyo; mu bifo eby’ekyama ebiri mwo mwe bijja kuddiriramu obutulugunya bwe edda. Mu bukyama era nga tebamulowoozaako, anyweza amaanyi ge okutuukiriza ebigendererwa bye ng’obudde bunatuuka ku kiseera ky’okukuba. Ky’ayagala kyokka kwe kufuna ekifo ekimuganyira, era kino kimuwebwa dda. Tujja mangu okiraba era n’okukiwulira ekigendererwa kya Loma bwe kiri. Buli anaakkiriza era n’agondera Ekigambo kya Katonda, anaajjirwa okunyoomebwa n’obutulugunya. Empaka Enene, 563-581.