Mazima kye ki? - Ennamba Emu

Nga tetunnakwatako nsonga ey’okubuuza nti amazima kye ki, tukimanyi nti twatandise okunoonyereza kuno n’ebigambo ebisatu ebyasooka mu ssuula esooka ey’Okubikkulirwa, era oluvannyuma twongerako ekiwandiiko ekikwata ku Eriya. Ebiruubirirwa ebimu eby’okunoonyereza kuno bye bino: okumanya omulimu gwa Amerika mu bunnabbi, okuggulawo obubaka bw’Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo, okutegeera engeri bannabbi gye bayimirira ng’ekifaananyi kya bantu ba Katonda, n’okulowooza ku biva mu kutegeera nti Yesu ye Alefa. Twayoleka nti ebigambo ebisatu ebyasooka mu Okubikkulirwa bikwatagana era bigendererana n’ebigambo ebyasembayo eby’Okubikkulirwa, era mu mbeera zombi, ku ntandikwa ne ku nkomerero, Yesu yetegeeza nti ye Alefa ne Omega, entandikwa n’enkomerero, Omubereberye n’Owasembayo.

Twakozesa okwogerako okutono ku Eriya mu nsomo ey’okubiri okulaga nti ebyawandiikibwa eby’olutandika mu Bayibuli bikwatagana n’ebyawandiikibwa eby’enkomerero ebiri mu Endagaano Enkadde n’Empya byombi, era ate nti ebyawandiikibwa eby’olutandika mu Endagaano Empya nabyo bikwatagana n’entandikwa oba n’enkomerero mu ngeri yonna gy’oyagala okulowoozamu ku Bayibuli, oba ng’ogiraba ng’eyonna wamu oba ng’egabiddwa mu ndagaano ebbiri.

Akasonga akalala ke tuyagala okukulaakulanya kwe kumanya nti Obwakatonda bukolanga nga bwe yeekubikkula mpolampola mu byafaayo byonna, okulaga engeri ya Katonda. Kye kivaako tulaba nti, nga bwe gya gyita mu mulamwa gwa Baibuli ogw’ebyafaayo by’endagaano, Katonda mpolampola yawangayo okwoleka ebisinga eby’ekikula kye, nga ayita mu makulu g’amannya ge ag’enjawulo. Katonda Omuyinza Wonna yayogera ne Abulaamu, era Katonda omu yennyini n’ayogera ne Musa, naye n’ategeeza Musa nti okuva olwo erinnya lye limanyibwenga nga Yakuwa. Ate bwe yajja Kristo, yeeyanjula n’erinnya eritamanyibwa mu Endagaano Enkadde, okuggyako okwogerwako omulundi gumu kw’erinnya eryo ogw’Omubabulooni mu ssuula ey’okusatu eya Danyeri. Si kyokka Yesu yategeeza nti ye Mwana wa Kitaawe eyazaalibwa yekka, naye era mu byafaayo by’endagaano ebyo bennyini yeeyatula nga Mwana w’Omuntu. Katonda era yawa Adyaventi ya Millerite erinnya bwe yayingira endagaano mu ntandikwa ya Adyaventi.

Erinnya Abadiventisti ab’Olunaku olw’omusanvu mwe bayitibwa lyawaweebwa Mukama, era Mukyala White emirundi mingi ayita Abadiventisti nti be bantu ba Katonda abaatuumibwa erinnya. “Denominated” kitegeeza okutuumibwa erinnya. Mukyala White alambulula amakkanisa abiri bokka ng’abantu ba Katonda abaatuumibwa erinnya: Isirayiri ey’edda n’Isirayiri ey’omu kiseera kino.

Noolwekyo, nga tugenda mu maaso mu kuyiga kwaffe ku kitabo ky’Okubikkulirwa, ntegeeza nti “erinnya eriggya” eribikkulirwa Abafiradefiya, abakiikirirwa era ng’abantu 144,000, kye kitundu ekinene ky’ekyama ky’obunnabbi ekigguddwawo katono nga ekiseera ky’okugezesebwa kiggenda okuggwaawo.

Obubaka obw’okulabula obusembayo bwe bubaka bw’Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo, era kubikkulirwa kw’ekikula kye.

Tulina ebirala bingi by’okuteeka mu byawandiiko ebikwata ku Yesu nga Ekigambo, naye kaakano tugenda kwogera ku kigambo "amazima." Okutegeera "amazima," era n’ekigambo "amazima," era n’ennukuta ezikozeebwa okufuula "ekigambo eky’amazima," kwe kumanya enneyisa ya Kristo.

Ekigambo ky’Oluyonaani ekivuudwa ng’ “amazima” mu olunyiriri olwo kivudiddwa ku kigambo ky’Olwebbulaniya, kye kiba era ennyukuta era n’ennamba. Ennyukuta esooka mu alfabeeti y’Olwebbulaniya ye “aleph.” Mu butuufu, ennyukuta ebbiri ez’esooka mu alfabeeti y’Olwebbulaniya ze “aleph” ne “beth,” era zifaanagana nnyo n’enyukuta ebbiri ez’esooka mu Oluyonaani eza “alpha” ne “beta.” Wamu, zifula ensibuko y’ekigambo “alfabeeti.” Noolwekyo, ekigambo “alpha” (ekiva ku nnyukuta ey’Olwebbulaniya “aleph”) kikozesebwa nga ennyukuta, nga ekigambo, nga ennamba era nga lumu ku mannya mangi ga Yesu.

Bwe Pilato yabuuza ekibuuzo, ‘Mazima kye ki?’ Yesu yamutegeeza dda nti ensonga lweyajjira mu nsi, era nti n’ensonga lweyazaalibwa kwe kuwa obujulizi ku mazima. Yayongerako nti, ‘Buli ali wa mazima awulira eddoboozi lye.’

AMAZIMA: G225—Okuva ku G227; amazima: - ekituufu, X ddala, amazima, obutuufu. G227—Okuva ku G1 (nga akasimba akugaana) ne G2990; ekituufu (nga tekikweka): - ekituufu, ddala, amazima. G1; Α. Ekivudde mu Olwebbulaniya; ennukuta esooka mu alifubeti: mu kifaananyi kyokka (okuva mu kikozesebwa kyakyo ng’enamba) ekyasooka. Alpha.

Bwe Yesu yagamba nti, "Nze... amazima." Yali ng’agamba nti ye ennukuta, omuwendo era n’ekigambo, kubanga ennukuta Alfa, ekigambo Alfa, n’omuwendo Alfa byonna "amazima." Mu kitabo kya Danyeri, Kristo yeeyoleka nga omubala ow’ekyewuunyisa, ekyo kye amakulu g’ekigambo ky’Olwebbulaniya "Palmoni," ekivvuunulwa nga "omutukuvu omu eyayogera," mu Danyeri 8.

Oyo “mutukuvu omu” ali mu kitundu eky’ekkumi n’asatu ye “Palmoni”—omubalirizi ow’ekitalo, oba omubalirizi w’ebyama. Ebitundu bino bibiri we buteekebwawo obunnabbi bw’emyaka 2300 n’obunnabbi obubiri bw’emyaka 2520. Emyaka 2300 ebikwata ku “kifo ekitukuvu,” ate obunnabbi obubiri obw’emyaka 2520 bubikwata ku “ggye,” kubanga byombi ekifo ekitukuvu n’eggye byandikandagiribwa Loma. Obunnabbi bw’emyaka 2520 bulaga okukandagiribwa kw’ekifo ekitukuvu kya Katonda n’abantu be. Obunnabbi busatu obw’amaanyi obusaanyiziganya, obusimbiddwa ku biseera, buli mu kifo kennyini mu Bayibuli we Yesu yeeyanjulira ng’omubalirizi ow’ekitalo w’ebyama. Si kyokka nti yalondawo ebitundu bino bibiri okwewanjagira ng’Omwami w’ebiseera, wabula ebitundu ebyo we yeeyoleseza bimanyisa obudde lwe yandiyingira mu ndagaano ne Isirayiri ey’omwoyo ey’omulembe guno, era ebitundu ebyo bibiri bye musingi n’omusimbira ogw’omutima ogw’Adiventizimu.

Mu 1798, mu kiseera eky’enkomerero, ekitabo kya Danyeri kyasumululibwa, era obubaka bwa malaika asooka bwatuuka mu byafaayo, nga bukiraga okweyongera okw’okumanya okw’obunnabbi okwabaawo mu biseera by’ekibiina ky’Abamillerite, ekyali entandikwa y’Abadiventisiti b’Olunaku Olw’omusanvu. Bwe kyasumululibwa ekitabo kya Danyeri eri Abamillerite, obubaka okuva e Palmoni—obubaka bw’ebiseera—bwategeerekebwa. Ekigambo kya Katonda tekisiriira, era bulijjo kigattanya enkomerero n’entandikwa. Noolwekyo, ku nkomerero y’Abadiventisiti walibaawo ddala okubikkulirwa kw’obutonde bwe, nga bwe waaliwo mu byafaayo by’Abamillerite. Kino kisinziira ku ntandikwa n’enkomerero y’Abadiventisiti, era kisinziira ne ku ntegeka y’enkolagana eyategeezebwa wakati w’ekitabo kya Danyeri n’ekitabo ky’Okubikkulirwa. Danyeri n’Okubikkulirwa bikiikirira ekitabo kimu, era mu bwe bikiikirira bwe, babeera abajulizi babiri, asooka ye Danyeri, ow’enkomerero ye Okubikkulirwa.

Danyeri n’Okubikkulirwa bye bitabo bibiri naye ky’ekitabo kimu, nga bwe Baibuli ye kitabo kimu ekigabiddwa mu Endagaano Enkadde n’Endagaano Empya, oba entandikwa n’enkomerero. Mu Okubikkulirwa essuula kkumi n’emu, abajulizi babiri abalagiddwa nga Musa ne Eriya be Endagaano Enkadde n’Endagaano Empya.

Danyeri ne Yokaana be bajulirwa babiri abaatulugunyizibwa bombi, ne batwalibwa mu buddu bombi, ne baweebwa bombi olunyiriri olumu lw’ebyafaayo eby’obunnabbi okuluwandiika, nga bayimirira 144,000 bombi, nga babeera mu kiseera ekyaddirira okuzikirira kwa Yerusaalemi bombi, era nga bombi bifananyi by’okufa n’okuzuukira, (Yokaana okuva mu mafuta agafumba ne Danyeri okuva mu kisulo ky’empologoma).

Danyeri alambulula okubikkulirwa okwenjawulo ku ngeri Kristo bw’ali, era abikola mu bitundu bibiri by’Ebyawandiikibwa Omwoyo Omutukuvu bye yayita “omugo omukulu n’essiseko” by’Ekkanisa ya Abadiventisti b’Olunaku Olw’omusanvu. Ebitundu ebyo bibiri byali ejjinja ery’okumaliriza, ejjinja eryasembayo eriteekebwa ku ssiseko eryaakiimirirwa emirimu gya William Miller. Ejjinja ery’okumaliriza lyaleeta n’okutegeera Ewatukuvu w’eggulu, etteeka lya Katonda, Ssabbiiti, Okusalira omusango okunoonyereza ne bamalayika basatu b’Okubikkulirwa 14. Danyeri ye ntandikwa y’ekitabo, Yokaana ye nkomerero.

Ebyawandiikibwa bya Yokaana bijja kulaga okubikkulirwa kw’enkula y’obuntu bwa Kristo ku nkomerero w’Adiventizimu. Ku ntandikwa y’Isirayiri wa leero, Ye yeebikkulidde nga Omubalirizi Omuwuunyisa, Omutonzi w’ebintu byonna eby’emibalo; era mu nkomerero y’Isirayiri wa leero yeebikkulira ng’Omukugu w’olulimi Omuwuunyisa. Ye Omutonzi w’ebintu byonna ebikwata ku lulimi, nga mwebalimu enteekateeka y’olulimi, amateeka g’enkalakalira, ebigambo era n’ennukuta z’alfabeeti. Ye y’atonda okwogeragana okutuukirizibwa mu bigambo, okufugibwa amateeka g’enkalakalira mu kuwandiika ne mu kwogera, era mu kuwandiika nga kwekozesebwa alfabeeti gye ye yateekateeka; ate okusinga byonna, Ye Kigambo. Mu Kigambo ekyo akyusa Ab’e Lawodikiya abazibe amaso abatali bategekeddwa n’abafuula Ab’e Firadefya abatukuziddwa.

Ekigambo ekivunulwa nga "okutukuza" kitegeeza okufuula omutukuvu. Abantu 144,000 bajja kuba abatukuvu, era bajja okutuuka ku mbeera y'enneyisa eyo okuyitira mu "mazima," oba nga bw'ogamba, okuyitira mu "ekigambo kye," kubanga Yesu ye Kigambo era ye Mazima.

Mwetegereze nti kino kye kintu ekisooka Yokaana ky’awandiika mu njiri ye. Era ddala kifaanagana n’ekisooka ekyawandiikibwa mu Olubereberye. Kiyongerako ku bujulirwa, nga kiraga bulungi ennyo ebigambibwa mu Olubereberye essuula esooka.

Ekigambo ekivvuuniddwa nga "Katonda" mu kitundu ekyasooka kiri mu bungi, ekiraga nti okuva mu "ntandikwa" ddala Katonda si omu. Mu "ntandikwa" mu Njiri ya Yokaana, Ekigambo kyali awamu ne Katonda era kyali Katonda. Era Ekigambo kyali Omutonzi.

Yesu ye Ekigambo, era n’aleeta Baibuli ng’ayunga awamu obwakatonda n’obuntu—obwakatonda bukiikirirwa Omwoyo Omutukuvu, n’obuntu bukiikirirwa mu bantu abaawandiika ebigambo mu bitabo ebyali okusindikibwa mu makanisa. Noolwekyo, Baibuli egatta obuntu n’obwakatonda nga Yesu bw’atyo. Baibuli, newankubadde nga yakwatibwamu abantu ab’omubiri ab’obutonde obugudde, ntukuvu; era n’abasajja abaagiwandiika baali batukuvu nabo.

Newaakubadde bannabbi baali abasajja abatukuvu, baali bakyali abantu abagudde, kubanga bonna baayonoona ne bava ku kitiibwa kya Katonda. Kyokka Baibuli erimu wamu obwa-Katonda n’obuntu, era ntukuvu, kubanga Ekigambo kya Katonda kyajja okulaga mu bulamu bwe ne mu Kigambo kye ekyawandiikibwa nti obuntu bwe bugattibwa wamu n’obwa-Katonda tebuyonoona. Eky’ekituufu ku Baibuli kye kimu ne ku Kristo, kubanga ye y’ali Baibuli.

Yesu yatwala omubiri ogw’ekibi era teyayonoona n’akatono, bw’atyo n’atuwa ekyokulabirako nti obuntu nga bugattiddwa n’obwakatonda tebuyonoona.

Yesu ye Ekigambo, era Yesu ne Bayibuli byombi birimu wamu obuntu n’obwa Katonda. Yesu bwe yaleeta Bayibuli ng’ayita mu myaka egy’emyaka, yateekamu amateeka okusobozesa abo abasobola okuwulira bawulire. Amateeka agafuga Bayibuli era ge bikula eby’ekikula kye.

Ekigambo “complement” kitegeeza okutuusa ku butuukirivu. Obujulizi bwa Danyeri bukomekkerezebwa mu Okubikkulirwa, nga bityo obujulizi bwa Danyeri bwe butandikwa ate Okubikkulirwa kwe kkomerero. Entandikwa y’Okubikkulirwa eddamu ku nkomerero y’Okubikkulirwa, era mu Danyeri essuula 1, olunyiriri 1, mulimu entalo wakati wa Isirayiri gyennyini ne Babulooni gyennyini mwe Babulooni awangula; naye ku nkomerero y’ebyafaayo eby’ebbanga ery’okukemebwa mu Danyeri 11:45 ne 12:1, Babulooni ow’omu mwoyo abeera mu lutalo ne Isirayiri ow’omu mwoyo, era ku nkomerero Babulooni awangulwa, ate Isirayiri awangula. Ng’ekiri eri Yokaana mu Okubikkulirwa, entandikwa y’obujulizi bwa Danyeri ekwatagana n’enkomerero y’obujulizi bwe. Kale, mazima kiki?

Enjigiriza kye kigambo ekiraga ekyo ekibiina ky’abakkiriza kye kitegeera nti kituufu. Ekigendererwa kyayo oba enkozesa yaayo tekyaggaliddwa ku Bayibuli newaakubadde Obukristaayo. Mu ky’eyitibwa Obukristaayo, kiyinzika nti waliwo “enjigiriza” ez’enkyaamu ennyingi okusinga ez’amazima, kubanga Babulooni ey’omu mwoyo, obwa Papa, bufuuse akaggyo aka buli nnyonyi etali mulongoofu era eyenyinyalwa, era ezo nnyonyi zitegeeza obubi obukuumibwa era ne bukisibwa amakanisa okuyita mu njigiriza ez’enkyaamu, ng’okugamba nti “amateeka gasaziddwamu.” Naye waliwo enjigiriza ey’amazima.

Waliwo "enjigiriza" eziba "amazima g'Enjiri," era zirina okunoonyerezebwako. Bimu, (singa si byonna), biba "amazima ag'okugezesa." Sabata ky'ekimu ku "mazima ag'okugezesa" ag'ennyangu okutegeera. Waliwo enjigiriza entuufu n'ez'obulimba. Ezimu ku njigiriza entuufu ziwa ekigezo eri abo abaziwulira. Waliwo era n'engeri y'amazima eyaweereddwayo ku kiseera eky'enjawulo. Amazima ago bayitibwa "amazima ag'obudde buno."

Abadiventisiti emirundi mingi bakozesa ekiwandiiko kino okwewala ekyo kye kigamba ddala. Bagamba nti byonna ebyetaagisa okuteekebwako essira mu bubaka bwaffe obw'“mazima agaliwo kaakano” bye: ekifo ekitukuvu, ennaku 2300, amateeka, n’okukkiriza kwa Yesu. Bateekaayo ensonga eno okwewala ebyalambikibwa ku nsonga zino ennya.

Ekigendererwa ky’amazima amakulu ennya gano kwe kuba nti gaateekebwawo “bulungi ddala okunnyonnyola entambuza y’Adiventizimu ey’edda, ne kulaga embeera yaffe eriwo kaakano, okunyweza okukkiriza kw’ababuusabuusa, era okuwa obukakafu ku biseera eby’omu maaso eby’ekitiibwa.” Enyigiriza ennya z’amazima ag’ekiseera zino zaategekebwa okulaga nti entandikwa ya Adiventizimu (entambuza y’Adiventizimu ey’edda) eyolesa enkomerero ya Adiventizimu (embeera yaffe eriwo kaakano). Ezo enyigiriza ennya ez’ensingi “zaateekebwawo bulungi ddala” okunnyonnyola ensonga nti enkomerero eyolekebwa entandikwa. Ng’okusinziira ku kyawandiiko kino ekyasikirizibwa, kino kye “amazima ag’ekiseera” ekyo “ekisibo kye kyetaaga kaakano.”

Isirayiri ey’edda ye ntandikwa ya Isirayiri, ate Isirayiri ey’ekiseera kino ye nkomerero. Isirayiri w’omubiri ey’edda yali ekifaananyi ky’Abadiventisi b’Olunaku olw’omusanvu okuva ku kiseera ky’enkomerero mu 1798 okutuusa ku tteeka lya Sande. Nga Kristo tannajja omulundi ogwasooka, Bayudaaya tebaalaba "amazima ag’omu kiseera", kubanga baali bapofu, mu mbeera ya Lawodikiya, olw’okwesigamira ku mpisa n’ennono zaabwe.

Okusinziira ku nsibuko yaffe egiddako, Abayudaaya baali babuze okulaba "amazima agasookera ddala ga Katonda," era ago amazima agasookera ddala eri Abayudaaya gaali ebyafaayo eby'okununulwa okuva e Misiri. Ebyafaayo eby'okwo okununulwa bye byali amazima gaabwe agasookera ddala; era ky'ekyali amazima kye baalagirwa okuyigiriza abaana baabwe mu bika byabwe byonna. Baalemererwa, era n'Adventism nayo bwe kityo. Okusobola okulaga amazima eri Abayudaaya abazibe amaso, Yeesu yateeka amazima mu nsengeka.

Mu kujja kwe okusooka Yesu "yaddamu n'ateekawo amazima ag'edda, ng'agateeka mu nteekateeka y'amazima. Yagafaananyiriza era n'agagatta wamu, n'akola enteekateeka y'amazima eyetukiridde era eyekwatagana bulungi." Yesu yakozesa ebyafaayo eby'olutandikwa lw'Isirayiri ey'edda okuddamu okuteekawo amazima ag'edda, era n'abikola ng'agafaananyiriza (ku mitwe) n'agagatta wamu (mu kuliganya, olunyiriri ku lunyiriri). Yabikola n'okugenderera okusumulula Abayudaaya okuva mu migenzo n'ennono ebyali bibaziba amaso. Ebyafaayo ebyo byali eby'enkomerero by'Isirayiri ennamaddala.

ObuAdiventisiti buli mu kuddamu ebyafaayo eby’enkomerero ya Isirayiri ey’edda; ate n’enteekateeka mwe tuteekamu amazima okuggya obuzibe bw’amaaso bwa Layodikiya obuva mu nnono n’empisa etuukirizibwa kaakano nga bwe kyali Kristo bwe yakolagananga n’Abayudaaya. “Amazima ag’edda” gateekwa okuteekebwa mu “nteekateeka” y’amazima, okuleeta wamu eminnyiriri gy’obunnabbi n’eminnyiriri emirala gy’obunnabbi, “olunyiriri ku linyiriri” mu bwenkanankana, nga kigendereddwaamu okuyinza okununuula omuntu ow’e Layodikiya mu buzibe bw’amaaso bwe. Kristo ye kyokulabirako kyaffe mu bintu byonna.

Waliwo eby’amazima mu Bayibuli ebimanyibwa ng’enjigiriza, era “waliwo eby’amazima bingi ebyewuunyisa,” naye waliwo ne “amazima ag’ekiseera kino” ag’aba ekigezo eri abantu b’omulembe ogubeera gulamu mu kiseera lwe amazima gano gabikkulirwa. Okusinziira ku bw’obunnabbi, kino kiba mu mulembe ogw’okuna mu by’Abadiventisti, era “amazima ag’ekiseera kino” “ag’ekigezo eri omulembe guno” te kyali kigezo eri emirembe egyasooka mu by’Abadiventisti.

Eri abo abayinza okwagala okugaanira nti waliwo emirembe ennya mu byafaayo by’Obudiventisiti, mbasaba mutunuulire ebipande bya Habakkuku. Enkola ennyangu nnyo y’okutegeera kino kwe kumanya nti erinnya Lawodikiya litegeeza abantu abasalirwa omusango. Entandikwa y’Obudiventisiti yalangirira okuggulibwa kw’omusango, era n’enkomerero y’Obudiventisiti yalangirira okuggalibwa kw’omusango. Okuggalibwa kw’omusango kubeerawo mu mulembe ogw’okusatu n’ogw’okuna.

Ku nkomerero y’okusala omusango, omulembe ogw’ekisembayo ogw’obwadiventisi obw’e Lawodikiya (abantu abasalirwa omusango) gulisalirwa omusango era ne gisuulibwa okuva mu kamwa kya Mukama, nga bwe byagwira Isirayiri ey’edda mu kuzikirira kwa Yerusaalemi. Enjigiriza za Bayibuli ze mazima, era waliwo n’amazima agagezesa era waliwo n’amazima ag’omulembe guno. Amazima ag’omulembe guno bulijjo guba mazima agagezesa, naye galaga amazima agagezesa agategekeddwa okusaanira omulembe oguliwo kati. Wabula ekituufu ky’ensonga eno ky’asinga okuba nti amazima gonna agava mu Kigambo kya Katonda ge tulonda okugaanira, gakyuse okuba amazima agagezesa ge twalemwa.

Yesu ye Kigambo kya Katonda, era ye mazima. Yamutegeeza Pilato nti ensonga lweyajja mu nsi yali "okuwa obujulizi ku mazima," era nti buli awulira eddoboozi lye, "ali wa mazima." Ekigambo "amazima" Yesu ne Pilato kye baayogerako kiva mu kigambo eky’Olwebbulaniya ekivvuunulwa "amazima" era kisangibwa emirundi 127 mu Endagaano Enkadde. Ekigambo ekyo eky’Olwebbulaniya (H571) kivvuunulwa mu bigambo eby’enjawulo eby’Olungereza, naye kivvuunulwa emirundi 92 nga "amazima" mu Endagaano Enkadde. Kye kimu ku bigambo ebirina amaanyi agasukkiridde, mu mitendera mingi.

Ekyigambo ekivvuunulwa nga ‘amazima’ mu Endagaano Enkadde kirimu ennukuta z’Olwebbulaniya ssatu, era mu nnukuta z’Olwebbulaniya buli nnuukuta erina ensobanuro yaayo; bwe kityo, ekigambo ekikolebwa okuva mu nnukuta kikuŋŋaanya ensobanuro za buli nnuukuta ne kivaamu ensobanuro ey’enkomerero ey’ekigambo. Ekigambo ‘amazima’ kikolebwa okuva mu nnukuta z’Olwebbulaniya ssatu: nnuukuta esooka mu lukalala lw’ennukuta z’Olwebbulaniya, nnuukuta ey’omu katikati, ne nnuukuta esembayo mu lukalala lw’ennukuta z’Olwebbulaniya. ‘Amazima’ mu Endagaano Enkadde kiyimirirwa ennukuta esooka n’eyasembayo mu lukalala lw’ennukuta, nga waliwo n’ennukuta emu wakati!

Kino kye kisobanuro ky’etteeka erya Baibuli eriyitibwa “etteeka ly’okusooka okwogerwako.” Ensonga bwe etanjulibwa omulundi ogusooka, ekyo kye ky’okulabirako ekisinga obukulu ku kigambo. Ekigambo ekyo kye nsigo, era kirimu DNA yonna eyetagisa okuleeta enkuru yonna. Eky’okulabirako eky’okubiri ekisinga obukulu mu “tteeka ly’okusooka okwogerwako” kye ky’okulabirako ekyasembayo, kubanga awo we zisibirwa wamu enkuru zonna ezivudde wakati w’entandikwa n’enkomerero. “Mu Okubikkulirwa ebitabo byonna bya Baibuli bisisinkana era bimalira awo,” era Okubikkulirwa kye kitabo ekyasembayo mu Baibuli.

Ekigambo ky’Olwebbulaniya ekitegeeza ‘amazima’ kye tukirowoozaako kitandikira ku nnukuta ‘Aleph’; ennukuta ey’ekkumi n’esatu ye ‘Mem’, ate ey’amakumi abiri mu bbiri era eyasembayo ye ‘Tav’. Mazima ddala, wabaawo enjawukana entono entono mu ntegeera y’amakulu g’ennukuta zino okusinziira ku mukugu w’ennimi gw’obuuza, naye ennyonnyola ez’awamu zituyamba nnyo.

א (Aleph): Ennukuta esooka mu nteekateeka y’ennukuta z’Olulimi Olwebbulaniya, era emirundi mingi bagigatta n’obumu, era eyimirira Obwakatonda n’obutaggwaawo, ng’akabonero akalaga okukwatagana wakati wa Katonda n’obutonzi.

מ (Mem): Ennukuta ey’ekkumi n’esatu mu alifubeti y’Oluyudaaya era emirundi mingi efaananyizibwa n’amazzi.

ת (Tav): Ennukuta esembayo mu alfabeeti y’Olwebbulaniya, era kitegeeza "mark" oba "sign." Bulijjo kigattibwa n’endowooza ey’okumaliriza oba "seal" y’okutonda. Mu Lwebbulaniya ery’edda, ennukuta Tav yali n’endabika ya omusaalaba.

Ekigambo ky’Olwebbulaniya ekivvunulwa ng’“amazima” kye tulowoozaako kikolebwaamu ennukuta ssatu, ez’awamu ziyimirira enjiri ey’olubeerera. Kiki? Kino kyangu okukitegeera singa oteegeera nti obubaka bwa bamalayika abasatu bwe bu enjiri ey’olubeerera. Kitegeerekeka bulungi kubanga ebisobanuro by’ennukuta zino ssatu biyimirira obubaka bwa bamalayika abasatu.

Omalayika asooka mu Kitabo ky’Okubikkulirwa essuula kkumi na nnya amanyisa enjiri ey’olubeerera ddala, era agamba ensi yonna nti “Mutye Katonda” era mumugulumize nga musinza Omutonzi. Ekitegeeza kya (Aleph), eyasooka mu nnukuta ssatu ezo, kwe kino: “Katonda Omutukuvu, ow’olubeerera; era nga ye Omutonzi w’abantu bonna, Katonda gwe abantu balina okumutyanga mu butya obw’ekitiibwa era ne bamusinza.”

Aleph kiyimirira obubaka bw’omulayika ow’olubereberye.

Obubaka bwa malayika ow’okubiri buyita abantu okuva mu Babulooni, bulaga ekiseera Mwoyo Omutukuvu lw’ayiikibwa era bulambulula okujeemera kwa Babulooni. Ekitegeeza kya (Mem) kigattibwa n’amazzi (akabonero ak’okuyiikibwa kwa Mwoyo Omutukuvu), era (Mem) ye namba ey’ekkumi n’esatu mu nnyiriri y’ennukuta; nga ennamba ey’ekkumi n’esatu emanyiddwa ng’akabonero k’okujeemera, kino kirambulula Babulooni. Mem ekiimira obubaka bwa malayika ow’okubiri.

Malaika ow’okusatu alabula abantu okwewala okufuna akabonero k’ekisolo, era alambulula ebika bibiri by’abasinza n’obusungu bwa Katonda. Okutegeezebwa kwa (Tav) kwe nti kiyimirira "akabonero" (akabonero k’ekisolo); kiyimirira akasindikizo k’obutonde (akasindikizo ka Katonda). Ennyukuta yennyini efaanana ng’omusaalaba. Tav eyimirira obubaka bwa malaika ow’okusatu.

Ekigambo mu lulimi Olwebbulaniya ekivvuunulwa ng’‘amazima’ kirimu ennukuta ssatu, era buli n’emu erina ekisobanuro kyaayo. Ebisobanuro ebisatu ebyo era bye bisobanuro by’obubaka bw’abamalayika abasatu. Era bye bisobanuro by’obubaka bw’omumalayika asooka, kubanga obubaka bw’omumalayika asooka bwali bubaka ku ntandikwa ey’Adiventizimu, ate obubaka bw’omumalayika owasatu bwe bubaka ku nkomerero ey’Adiventizimu. Olwokuba Yesu ayoleka enkomerero ng’agiraga okuva ku ntandikwa, omumalayika asooka alina obubonero bwonna obw’obunnabbi obw’obubaka bw’omumalayika owasatu. Mu ngeri eyo, ebisobanuro by’ennukuta essatu z’Olwebbulaniya bifuuka obubonero, si bwa bubaka bw’omumalayika owasatu bokka, wabula era bwa bubaka bw’omumalayika asooka.

Yokaana mu Kitabo ky’Okubikkulirwa yategeezebwa okuwandiika ebintu ebyaliwo mu kiseera ekyo, era mu kukikola yandibadde mu bbanga limu awandiika n’ebigenda okuba mu biseera eby’omu maaso. Yawandiika eby’entandikwa okulaga enkomerero. Mu ngeri entegeerekeka ddala, Abadiventisi b’Olunaku olw’Omusanvu balagiddwa okuyiga n’okulangirira obubaka bw’Abamilerite, obwo obwa malayika asooka. Nga tuyiga era nga tulangirira amazima ago n’ebyafaayo ebyo, tunaabeera tulangirira obubaka bwa malayika ow’okusatu era tuddamu ebyafaayo eby’omalayika asooka.

Obubaka bw’omalayika asooka n’ebyafaayo mwe bwaweebwa bifaananyiriza era biraga ebyafaayo byaffe eby’omu kiseera kino—nga waliwo obulabula obumu obw’obunnabbi. Ebyafaayo byombi ebyo era biyimiririzibwa mu nnukuta ssatu ez’akozesebwa omukugu w’ennimi wa Katonda okutonda ekigambo “amazima.” Era ekigambo ekyo “amazima” kiyimirira Enjiri ey’olubeerera.

Ebyafaayo by’aba Millerites ku ntandikwa ya Adventism biyimirira omulayika ow’okusooka, n’ebyafaayo ku nkomerero ya Adventism biyimirirwa omulayika ow’okusatu, bifaanagana, naye birimu enjawulo ezimu.

Omulayika asooka alanga okuggulwawo kw’okusala omusango, ate omulayika ow’okusatu alanga okuggala kw’okusala omusango. Enteekateeka ey’obunnabbi mwe ebyafaayo by’Obwadiventisiti byeyoleseza y’emu ku ntandikwa yaabyo era ne ku nkomerero yaabyo. Ku mabbali gombi—ku ntandikwa ne ku nkomerero—kisoboka okulaga nti bigoberera emitendera esatu egy’abamalayika basatu nga batuuka mu byafaayo. Era abo bamalayika basatu be z’ennukuta ssatu ezo. N’oolwekyo, obugobererane bw’ebintu eby’obunnabbi ku ntandikwa n’okuggwa kwa Obwadiventisiti bussiddwa ku emitendera esatu egy’abamalayika basatu, emitendera egyo nga gy’obubonero obulaga ekkubo era obubonero obwo buyimirirwamu ne z’ennukuta ezo ez’Olwebbulaniya ezikolawo ekigambo “amazima.”

Alufa ye entandikwa y’Obudiventisiti, Omega ye enkomerero y’Obudiventisiti, ate ennyukuta ey’omu wakati, nga ye nnyukuta ey’ekkumi n’esatu, bw’otyo eraga obujeemu bw’Obudiventisiti okuva ku ntandikwa yabwo okutuuka ku nkomerero yabwo.

Tulagirizibwa ku w’ali ekkubo lya Katonda:

Mu Weema ey'Okusisinkaanirangamu tusanga nti ekkubo lya Katonda liyitamu emitendera esatu egy'emu ne gy'obubaka bwa bamalayika basatu. Mu luggya, okutya Katonda kutwala omuntu okuwaayo ekiweebwayo era n'okufuna okulangirirwa omutuukirivu. Mu Ekitukuvu, okutukuzibwa kuyimirizibwa mu bulamu bw'okusaba obulagirwamu ku ekyoto ky'obubaane, mu bulamu bw'okwiga obulagirwamu ku mmeeza y'emigaati egy'okulaga, era mu bulamu bw'okuweereza obulagirwamu ku ttabaaza. Ekitukuvu Ennyo kiyimirira okusala omusango. Bwe tulina okutya Katonda nga bwe kulagirwa mu bubaka bwa malayika asooka, tunoonya okulangirirwa omutuukirivu ku bigere by'Omusalaba, mu luggya. Bwe tulangirirwa abatukirivu (tufuulibwa abatukirivu) tutambula mu buggya bw'obulamu obutukuziddwa (okukula mu butukuvu) nga bwe kuyimiriziddwa mu Ekitukuvu. Ekitukuvu kiyimirira omulimu gw'Omukristaayo nga bwe gwakolebwa Abamillerites mu bbanga ly'obubaka bwa malayika ow'okubiri ng'awerekerwa Okukaaba okw'ettumbi ly'ekiro. Nga tulangiriddwa abatukirivu era nga tutukuziddwa, tuba bategekeddwa olw'okusalirwa omusango nga bwe kiyimiririddwa mu Ekitukuvu Ennyo. Emitendera esatu egy'ekitukuvu, nga giyimirira okusinga ebyalala ebigambo ebisatu eby'eby'eddiini okuli okulangirirwa omutuukirivu, okutukuzibwa n'okugulumizibwa, era nga giyimirira n'obubaka bwa bamalayika basatu, era nga giyimirira n'obubaka bwa malayika asooka, era nga giyimirira n'ennukuta ssatu ezikozesebwa okufuula ekigambo 'amazima'.

Mu luggya lw’ekifo ekitukuvu, tusangayo emitendera esatu gyonna. Omutendera ogwasooka ogw’okuyingira mu kifo ekitukuvu gulina okulaga omutendera ogw’enkomerero ogw’ekifo ekitukuvu, nga bwe omalayika asooka afaanagana n’omalayika ow’okusatu. Omutendera ogwasooka mu luggya kwe okuttibwa kw’ekiweebwayo, ekiraga okulangirirwa obutuukirivu. Omutendera ogw’okubiri kwe ekibya eky’okunaabirangamu, mwe baggyiramu amasavu (ekibi) ne batukuza ekiweebwayo nga tekunnatuuka ku mitendera egy’enkomerero. Amazzi ag’ekibya eky’okunaabirangamu ge kimu ku bimenyetso by’omutendera ogw’okubiri. Omutendera ogw’okusatu ye kiweebwayo ekyokebwa ekyennyini, ekyagerageranya Kristo ku musaalaba aw’okusala omusango kwatuukirizibwa. Emitendera esatu gya ngeri emu giri mu mutendera ogwasooka ogw’ekifo ekitukuvu, nga bwe giri mu bubaka bw’omalayika asooka. Ensonga y’Alpha ne Omega eri munda mu kifo ekitukuvu, nga bwe eri mu bubaka bw’abamalayika basatu, era nga bwe eri mu nnukuta ezikola ekigambo "amazima."

Obunnabbi obw’emyaka 2300 bulina entegeka emu kennyini. Obunnabbi buno bwatandika n’ebiragiro bisatu era ne bukoma ku kutuuka kw’obubaka bw’omulayika ow’okusatu nga October 22, 1844. Obunnabbi buno buteeka mu maaso ennyiriri etaano z’obunnabbi, era ebyafaayo eby’omu ntandikwa y’obunnabbi obw’emyaka 2300 biyimirira ebyafaayo eby’enkomerero eby’a buli emu ku nnyiriri ezo etaano. Ku ntandikwa n’enkomerero y’obunnabbi obw’emyaka 2300 obujjuvu, waliwo ebiragiro bisatu, era bukoma n’obubaka busatu.

Entandikiriro y’obunnabbi mu 457 BC yabeerawo mu biseera eby’okutawaana, era ne wateekebwawo enteekateeka ez’okukkiriza Abayudaaya okuddaayo ne bazimba nate yeekaalu n’ekibuga. Nga bwe kyakwatagana n’ebyalagulwa, oluvannyuma lw’emyaka 49 okuva ku mulimu ogwatandikibwa mu 457 BC, gwakomekkerezebwa mu biseera eby’okutawaana. Entandikiriro y’emyaka 49 eraga enkomerero y’emyaka 49.

Omwaka gwa 457 BC gwe guwaako entandikwa y’obunnabbi obulaga okusiigibwa kwa Kristo amafuta mu kubatizibwa kwe. Okusiigibwa kwe amafuta kwalaga entandikwa y’omulimu gwe ogw’okukuŋaanya abantu babeere abatuuze ba Yerusaalemi Empya, so si Yerusaalemi Eyakadde, nga bwe Isirayiri ey’edda yakuŋanyizibwa okuddamu okuzimba Yerusaalemi wa ddala mu mwaka gwa 457 BC.

Omwaka gwa 457 BC era gulaga entandikwa y’obunnabbi obulambulula ekiseera Kristo lwe yandibambibwa. Mukyala White agattanya ebyafaayo by’Omusalaba n’Okusuulibwa essuubi Okukulu ogw’e Okitobba 22, 1844, era agattanya n’ebyafaayo eby’okuyita mu Nnyanja Emyufu n’Okusuulibwa essuubi Okukulu. Mu 457 BC kwaliko okusuulibwa essuubi ekyaafaananyiriza okusuulibwa essuubi kw’Abebbulaniya ku Nnyanja Emyufu, Okusuulibwa essuubi Okukulu kw’Abadiventisiti, okusuulibwa essuubi kw’Abayigirizwa ku musalaba ne kwa Ezeera mu 457 BC.

Omwaka gwa 457 BC gulaga okutandika kw’obunnabbi obulaga obudde Isirayiri ey’edda lwe yandiyawukanyizibwa ku Katonda, era enjiri n’etwalibwa eri Abaamawanga, nga bwe kulaga okukoma kw’ebbanga ery’enjawulo ery’okukebera ery’emyaka 490 erya Isirayiri ey’edda. Noolwekyo, 457 BC gulaga okutandika kw’ebbanga lyabwe ery’okukebera, ate 34 AD gulaga okukoma kw’ebbanga eryo, nga kyekifaananyi ekiraga nti ebbanga ery’okukebera ery’Abadiventisi lyatandika mu 1844 era limalirizibwa ku Tteeka lya Ssande.

Mu bunnabbi bw’emyaka 2300 mulimu n’obunnabbi obulala obutono obw’omu munda obw’ebbanga, naye buli kimu kirina omukono gwa Alpha ne Omega. Ebitandikwa byabyo biraga enkomerero zaabyo.

Kikulu okumanya nti Isirayiri ey’edda yaafuulibwa abakuumi b’amateeka ga Katonda, era nti Isirayiri ey’omu kiseera kino yaafuulibwa si b’abakuumi b’amateeka ge bokka, wabula era n’abakuumi b’obunnabbi bwe. Bwe Mukama yayingira mu ndagaano ne Isirayiri ey’edda, yabafuula abakuumi b’Ebiragiro Ekkumi, nga bwe byawandiikibwa ku mapeesa g’amayinja abiri. Lwe yayingira mu ndagaano ne Isirayiri ey’omu kiseera kino mu byafaayo bya Millerite, yabafuula abakuumi b’ekigambo kye eky’obunnabbi, nga bwe kyayolesebwa ku mapeesa abiri ga Habakkuku agaalagirwa ku bipande bya payoniya eby’omwaka 1843 n’eby’omwaka 1850. Entandikwa ya Isirayiri ey’edda eraga entandikwa ya Isirayiri ey’omu kiseera kino.

Okukolebwa kw’amabawo abiri mu kutuukiriza Habakkuku essuula ey’okubiri kwali okutuukirizibwa kw’ebunnabbi ebyenjawulo.

Okutondebwa kwombi—kwa chati ya 1843 ey’abakulembeze abaasooka n’eya 1850—kwali okutuukirira kw’obunnabbi. Okunoonyereza ku Bipande bya Habakkuku kuwayo obukakafu obumala ku kino. Naye ekitundu ky’Ebyawandiikibwa mu Habakkuku kituusaako omugaso omukulu ku nsonga eno mu kukubaganya ebirowoozo kwaffe.

Oluvannyuma lwa 1843 Mukama yalagira okukola echati endala, naye nti echati esooka (eya 1843) tekirina kukyusibwa okujjako lwa kusikirizibwa.

Nga abeera ne ow’oluganda Nichols (eyatondawo olupapula olulaga obunnabbi olw’omwaka gwa 1850), mu kiseera kye yakolanga olwo olupapula, Mukyala White yagamba nti yalaba olupapula olwa 1850 mu Baibuli.

Habakkuku yali alagidde nti, “Wandiika okwolesebwa, okukifuula okulambulukufu ku bibawo.” Ebibawo bibiri bya Habakkuku byali akabonero k’endagaano Katonda gye yakola n’Adiventizimu bwe yabafuula abatereezi b’ebitegeezebwa by’obunnabbi bye, nga bwe yakola bwe yayingira endagaano ne Isirayiri ey’edda n’abawa ebibawo bibiri by’amateeka wamu n’obuvunaanyizibwa obw’okubeera abatereezi b’amateeka. Naye Habakkuku alambulula ebika bibiri by’abasinza ku nsonga ezikwata ku bibawo ebyo ebyali biteekwa okufuula okwolesebwa okulambulukufu: ekimu kye ky’abo ab’emmeme zaabwe ezigulumiziddwa era teziyimiridde bulungi; n’ekirala kye ky’abatuukirivu, abaaliba balamu olw’okukkiriza kwabwe.

Obubaka bwa Abakkuki bulaga nti abo abatuukirivu babeera balamu olw’okukkiriza okusinziira ku Kigambo ky’obunnabbi, nga bwe kiyolekedwa ku mabbawo abiri; era bwe kityo abo abatali batukirivu bagaanye ebitandikwa by’Obu-Adiventisiti. Ensonga gye njagala kuleeta esinziira ku kyawandiikibwa kye twalowoozaako edda katono. Kigamba nti:

Tukamaze okuddamu okukebera amazima gano gonna aga nnya: ekifo ekitukuvu, ennaku 2300, ebiragiro bya Katonda, n’okukkiriza kwa Yesu. Twateeka amazima gano gonna aga nnya mu nteekateeka ey’amazima eyabaliriziddwa bulungi ddala “okunnyonnyola entambula eyayitawo ey’Adiventi n’okulaga ekifo kyaffe kye tuli kati.” Eyo nteekateeka ye “tteeka ery’okusooka okwogerebwako,” ye akasaini ka Alufa ne Omega, era ye nteekateeka ey’amazima; kubanga ekigambo “amazima” kirimu akasaini ke kennyini nga ke kamu n’ako akalabika mu mazima gonna aga nnya agayitibwa “amazima ag’omu kiseera kino,” agateekebwawo okunnyonnyola entandikwa y’ObuAdiventisi.

Singa tewali kirala, kino kitegeeza nti ekigambo ekivunulwa nga 'amazima' kye tukebera kye omusingi gw'enjiri ey'olubeerera, era kye omusingi gw'obubaka bw'okulabula obw'enkomerero, era kye omusingi gw'obubaka bw'omumalaika ow'okusatu, era kiri ekitundu kinene eky'Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo.

Obubaka obulabula obw’enkomerero, obulabikiddwa ng’Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo mu nnyiriri ssatu ezisooka ez’omu ssuula esooka ey’Okubikkulirwa, bukakasibwa omulundi ogw’okubiri ku nkomerero y’Okubikkulirwa. Enkomerero y’Okubikkulirwa ejjulira ku nnyiriri ezisooka ez’Endagaano Enkadde era n’ennyiriri ez’enkomerero ez’Endagaano Enkadde. Nga tuyambiddwako ebiwandiikiddwa bino ebina, era nga tukozesa etteeka ery’obwakatonda ery’okussa olunyiriri lw’obunnabbi ku lunyiriri, tusobola okutegeera nti obubaka obulabula obw’enkomerero bukwata ku nkolagana y’Omutonzi n’ebitonde bye. Bukwata ku maanyi ge ag’okutonda. Bukwata ku ngeri amaanyi ago ag’okutonda bwe gatuusibwa eri ekkanisa ye. Bukwata ku kikula ky’Obwakatonda ekigatta enkomerero n’entandikwa. Kye kibaka ekituuka nga okuggwaawo kw’ekiseera eky’okugezesebwa kutuuse kumpi, era n’okusingawo. Bwe bitunuliddwa wamu, byonna bikwata ku maanyi ga Katonda ag’okutonda! Ate era okusooka okwogerwa ku maanyi ago g’okutonda kuli ku ntandikwa y’Olubereberye essuula esooka, okuva ku nnyiriri esooka okutuuka ku ssuula ey’okubiri olunyiriri olusatu.

Ennyiriri ezasooka zikiikirira obujulizi bwonna obw'okutonda, nga ziraga nti ekigambo kya Katonda kirina obuyinza obw'okutonda.

Obuyinza obw’okutonda obwo bwennyini obwatonda ensi bukozesebwa Kristo okukyusa abantu.

Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo kissaamu amaanyi ku ngeri ekigambo kya Katonda gye kituusibwa eri abantu. Kiva eri Kitaawe, ne kituuka eri Omwana, ne kiweebwa malaika, ne kituuka eri nnabbi, n’awandiika obubaka buno n’abusindikira amakanisa. Enkola y’okuweerezebwa kw’obubaka eyateekebwawo ku ntandikwa n’aw’enkomerero w’ekitabo ky’Okubikkulirwa eragererwa ne mu luguudo olulinnya Yakobo lwe yalaba, nga bamalayika balulinnya ne balusalako. Era eragererwa n’emisuwo ebiri egya zaabu eza Zekaliya ezireeta amafuta mu watukuvu. Enkola y’okwogeragana wakati wa Katonda n’omuntu kye kyogerwako mu bunnabbi bwa Bayibuli, era obubaka obusindikibwa bulimu amaanyi ag’okutonda agaakola eggulu n’ensi. Mu nkola y’okwogeragana eyo mu mutwe ogusooka ogw’Okubikkulirwa, kitegeerekeka nti obubaka obuleetebwa eri amakanisa bulimu amaanyi agukyusa omuntu ow’e Laodikiya okufuuka ow’e Firadelifiya.

Obanga tutunuulira entandikwa oba enkomerero ya Endagaano Enkadde oba Endagaano Empya, obubaka bubeera bumu. Katonda aweereza obubaka olw’okulabula okw’enkomerero, era mulimu amaanyi g’okutonda ga Katonda bwe buwulirwa era bukuumibwa abo abawuulira. Obubaka obutuukiriza kino busimbiddwa mu nteekateeka entukuvu ey’Alefa ne Omega. Entandikwa, wakati, n’enkomerero. Enyukuta ssatu eza Olwebbulaniya ezigattibwa okufuula ekigambo “amazima” ze Njiri ey’obutaggwaawo; era enyukuta ezo n’ebitegeeza byazo, n’ekigambo kye zivaamu bwe zigattiddwa wamu, bikiikirira ensonga entongole era n’oyo mwennyini ey’ali Alefa ne Omega. Bissaako obunene ku maanyi ge g’okutonda. Amagambo asatu agasembayo mu ebyafaayo eby’okutonda, buli kamu katandika n’ennyukuta ezo ssatu mu lulagiriro olufuula ekigambo “amazima”.

Ebigambo bisatu eby’omukomerero gw’ennyanjulayo y’okutonda bitandikira ku nnukuta ssatu ez’awamu zikola ekigambo "amazima." Ebigambo bisatu eby’enkomerero by’olunyiriri bitandikira ku nnukuta א (Aleph), מ (Mem), ne ת (Tav) mu ntegeka. Ebigambo ebyo bisatu bivunulwa nga "Katonda," "yatonda" ne "yakola." Ebigambo bino bisatu buli kimu bitandika n’ennukuta א (Aleph), מ (Mem), ne ת (Tav) mu ntegeka eyo, ekyongerayo okukakasa obutuukirivu n’enteekateeka y’ennyanjulayo y’okutonda. Enkola eno emanyiddwa abannyonnyozi Abayudaaya ng’akabonero ak’eby’ennimi ak’awuniikiriza mu kyawandiiko kya Kibeeru.

Olugero lw’okutondebwa lutandikira ku bigambo “mu kusooka” era luggwa ku bigambo bisatu ebikiikirira Alufa ne Omega, okutandika n’okukoma, eyasooka n’eyasemba. Amaanyi g’okutonda agalabikiddwa mu bujulizi bw’Olubereberye gatandikira era gakoma n’omukono gw’omukugu mu nnimi ow’ekitalo.

Okusooka kw’ekintu okulaga okusembayo kwaakyo kye nnabbi Yokaana kye yassaako omwoyo nnyo, bwe yawandiika ebyo ebyaliwo mu biro ebyo, mu kiseera kye kimu nga yawandiika n’ebigenda okubaawo.

Obubaka bw’okulabula obw’okusembayo bwa Eriya, nga bwe buweereddwayo ku nkomerero y’Endagaano Enkadde, bulaga ensonga emu ey’obunnabbi, mu mbeera y’ekizibu ky’etteeka lya Sande n’okusembera kw’ebikolimo musanvu eby’enkomerero.

‘Etteeka ly’okusooka okwogerwako’ n’ebintu byonna bye liyimirira ye ‘ensengeka’ mwe ‘amazima ag’obudde buno’ gateekebwamu. Ensengeka eyo ye ‘etteeka ly’okusooka okwogerwako,’ era kye kimu ku bikula bya Katonda.

Mu kitabo kya Danyeri, ekiraga entandikwa y’Obudiventisiti, n’ekitabo ky’Okubikkulirwa, ekiraga enkomerero y’Obudiventisiti, tusanga okufaananagana okw’ewuunyisa bwe tukiraba nga tukozezza enkola ey’okusooka okulaga enkomerero. Ekitabo kya Danyeri lyanjula omutindo gumu ogwa Yesu bwe likozesa erinnya Palmoni, eritegeeza omubalirira w’ebyama ey’ewuunyisa. Danyeri era amwanjula Yesu nga Mikaeri, malayika omukulu. Yokaana naye akozeesebwa okukola kye kimu nga Danyeri, era amulambulula si ng’omukugu mu mibalo, newaakubadde omukulembeze w’abamalayika, wabula ng’omukugu w’olulimi. Bwe tutunuulira Yesu nga omukugu w’ennukuta, tuteekwa okutunuulira Zabbuli 119, essuula erisinga obuwanvu mu Bayibuli.

Zabbuli 119 yazimbiddwa mu ngeri egoberera ennukuta, kitegeeza nti ennukuta esooka mu buli kibiina ky’olunnyiriri munaana eba nga yeemu. Olukalala lw’ennukuta z’Olwebbulaniya lulina ennukuta amakumi abiri mu bbiri, kale ne wabaawo ebitundu amakumi abiri mu bbiri eby’olunnyiriri munaana. Buli kitundu kitandikira ku nnukuta mu mpangiriro y’olukalala lw’ennukuta, era oluvannyuma buli lunyiriri ku munaana olwateekeddwa ku nnukuta eyo lutandikira ku nnukuta eyo. Ku nnukuta buli emu wabaawo olunnyiriri munaana, kale munaana emirundi amakumi abiri mu bbiri (ennukuta z’Olwebbulaniya) bigyamu olunnyiriri 176. Zabbuli eno esimbira ku kugondera Katonda ali Katonda w’enteekateeka (ky’ensonga empangiriro egoberera ennukuta), so si wa butabanguko.

Omulamwa omulala omusinga obukulu mu Zabbuli 119 gwe guno: amazima agazito nti Ekigambo kya Katonda kimala ddala. Waliwo ebigambo munaana ebikozesebwa mu Zabbuli yonna okwogerako ku Kigambo kya Katonda: amateeka, ebijjulirwa, obulagirizi, ebiragiro ebyateekebwawo, ebiragiro, emisango, ekigambo, n’obukwakkulizo. Mu kumpi buli olunyiriri, Ekigambo kya Katonda kyogerwako. Zabbuli 119 tekakasa kyokka obutonde bw’Ebyawandiikibwa Ebitukuvu, naye era ekakasa nti Ekigambo kya Katonda kiraga obutonde bwa Katonda ye mwennyini. Mutunuule ku bintu bino ebiraga obutonde bwa Katonda nga bwe biteekeddwamu mu Zabbuli 119:

Zabbuli eno etandika n’emikisa ebbiri. Balina omukisa abo abataliiko kya kunenyezebwa mu makubo gaabwe, abatambulira mu mateeka ga Katonda, abakuuma ebiragiro bye era abamunoonya n’omutima gwonna. Ebyo bye by’okuyigiriza eri ffe mu Zabbuli eno ennene. Ekigambo kya Katonda kimala okutufuula ab’amagezi, okutendeka mu butuukirivu, era okututegeka okukola buli mulimu omulungi (2 Timoseewo 3:15–17).

Kale ddala, Zabbuli 119 kye kitundu ku nsonga etannamalirizibwa bulungi mu nsi y’eddiini. Ekwatagana n’okumanya olunyiriri oluli wakati mu Bayibuli n’essuula eri wakati mu Bayibuli. Bw’onoonya ku mutimbagano, ojja kusanga empaka ez’enjawulo ezissa essira ku Bayibuli gy’okozesa, n’ebirala bwe bityo. Ekizibu ku buli ndowooza mu mpaka ezo kwe kuba nti ensobanuro y’ekiri wakati mu Bayibuli, oba olunyiriri oba essuula, erina okuteekebwawo omuwandiisi wa Bayibuli, so si musomi oba anenya Bayibuli.

Baibuli eyigiriza nti buli kintu kirina entandikwa n’enkomerero. Buli kintu kirina ekiseera kyakyo.

Waliwo ekiseera eky’okuzaalibwa n’ekiseera eky’okufa, naye waliwo n’obulamu obubeerawo wakati w’entandikwa n’enkomerero y’obulamu bwaffe. Okuzaalibwa ke akaseera katono ddala, era n’okufa ke akaseera katono ddala. Obulamu bwe bubeera wakati, era bubaamu ebyafaayo bingi ennyo ebikwatagana n’abwo okusinga ekiseera kye tuzaalibwa n’ekiseera kye tufa.

Eky’awakati mu “tteeka ly’okusooka okwogerwako” emirundi mingi kiba kirina obujulizi bungi okusinga entandikwa n’enkomerero. Okunoonya olunyiriri lumu oba essuula emu mu Baibuli n’oyita nti ye wakati kwe kutalabirako obujulizi bwa Baibuli, newankubadde entandikwa n’enkomerero ziba bipimo by’akaseera; eky’awakati emirundi mingi kiba ebbanga ly’ekiseera. Kale, entandikwa, enkomerero n’awakati bijja kukwatagana wamu, newankubadde emirundi mingi akabonero k’ekkubo kye kimu ddala ku nkomerero kiba nga kivuganya n’entandikwa.

Yesu yalaga nti Yokaana Omubatiza ye Eriya, era bombi balaga ennyiriri y’eby’obwannabbi emu; naye Eriya yatulugunyizibwa omukazi omubi (Yezabele) eyagezaako okumussiba mu nkomyo n’okumutta, naye teyalituukiriza. Yokaana, eyali akabonero ka Eriya, yanoonyebwa omukazi omubi (Herodiya) okumussiba mu nkomyo n’okumutta, era n’abikola. Eriya ne Yokaana babonero ebisobola okukyusaganyizibwa, naye balina ebitundu eby’obwannabbi ebimu ebiba nga by’enjawulo, kyokka nga biringanirana. Eriya teyafa, Yokaana yafa. Okutegeera nti obubonero bw’ekkubo obw’obwannabbi obukwataganako emirundi mingi buba nga bwenjawulo kibakkiriza abo abagala okulaba nti wakati mu Bayibuli kwe Zabbuli 118.

Bwe tukozesa etteeka ly’okusooka okwogerebwako nga bwe tulitegezezza, tufuna nti entandikwa y’ekitundu eky’awakati kya Bayibuli ye Zabbuli 117, essuula empimpi ennyo mu Bayibuli erimu obulunyiriri bubiri. Zabbuli 117 eriggobererwa essuula 118, ery’omu wakati gwa Bayibuli, ate essuula 118 eriggobererwa 119, essuula eriwanvu ennyo mu Bayibuli era eriggalaawo ekitundu eky’awakati kya Bayibuli. Omukugu mu nnimi ow’ekitalo alaga entandikwa n’essuula empimpi ennyo, era n’ategeeza enkomerero n’essuula eriwanvu ennyo. Biri essuula bbiri ez’enjawulo ddala. Entandikwa ye mbuto, ate enkomerero we kimera ekikula ddala kitukirira, we obujulizi bwonna obuli wakati busibibwa wamu. Mutunuulire Zabbuli 117.

Ekigambo kye twerowoozaako ekizimbiddwa ku nnukuta ssatu, kyahindulwa ng’ “mazima” mu olunyiriri olw’okubiri, era kiyimirira entandikwa y’ekitundu eky’akati mu Bayibuli (ekitundu eky’akati mu Bayibuli kye Zabbuli 117–119). Enkomerero y’ekitundu eky’akati ye Zabbuli 119. Zabbuli 118 ye wakati w’ekitundu eky’akati. Zabbuli 118 etudde wakati w’amasuula agampimpi ennyo n’agawanvu ennyo mu Bayibuli, ate essuula eya mpimpi ennyo, nga ye entandikwa, eteeka mu maaso ekigambo “mazima” ekizimbiddwa ku nnukuta ssatu eziraga emitendera esatu egy’Enjiri ey’obutaggwaawo, era ze nsisiseko y’okutegeera amazima. Eyo nsisiseko nga y’ensonga ey’omusingi eraga enkula y’obuntu bwa Kristo nga Ye Alpha ne Omega.

Ekkomerero eky’akatikati, nga kye mutwe 119, kye kitundu ekitegekeddwa mu ngeri y’ennyukuta za alfabeeti, nga kiteekeddwa wakati mu Baibuli, era kisimbira ku mukugu mu nnimi ey’ewuunyisa. Emirundi ennya mu mutwe 119 ekigambo kye kimu kivvunulwa ng’amazima.

Amazima agali mu nniriri zino ge tteeka mu bubaka bw’obunnabbi bwa Bayibuli eriraga enkomerero okuva ku ntandikwa; era amazima ago galaga nti Alufa ne Omega ateese omukono gwe mu katikati wa Bayibuli, nga bwe yakoze ku ntandikwa ne ku nkomerero. Omukono gw’ow’olubereberye n’ow’enkomerero gwe “framework” ogw’okwanjula obubaka bw’okulabula obwasembayo bw’omumalayika ow’okusatu. Ekyasembayo mu kitundu eky’awakati kirimu enniriri ennya ezikozesa ekigambo ekivunulwa “amazima,” newaakubadde eky’okuna ku zo kivunulwa bwokka nga “kituufu.” Olunyiriri olusembayo ku ezo ennya lulaga nti, “okuva ku ntandikwa,” ekigambo kye “kituufu.”

Mu kusooka, mu ennyonnyola y’okutondebwa mu kitabo ky’Entandikwa essuula 1 n’eya 2, ekigambo “truth” newankubadde nga tekyawandiikiddwa butereevu kiyimirizibwa mu bigambo ebisatu eby’enkomerero by’ennyonnyola y’okutondebwa, kubanga buli kigambo kitandika n’ennukuta, mu lunyiriri, ezikolawo ekigambo “truth.” Mu kusooka waaliwo Ekigambo, era mu Ye ebintu byonna byatondebwa, era obujulizi bw’okutondebwa mu Entandikwa butandika n’ebigambo, “Mu kusooka,” era bukoma n’ebigambo ebisatu ebiyimirira amazima agakwataniddwa n’ekintu ekiranga Kristo ekisobanuddwa mu Isaaya ng’obukakafu nti Ye Katonda omu yekka.

Ekitundu ekyawakati mu Bayibuli (Zabbuli 117-119) kitandika mu Zabbuli 117 nga kyesigama ku mazima nti entandikwa eyimirira enkomerero, nga kkozesa ekigambo "amazima". Ekigambo kino kizimbiddwa ku nnukuta ssatu eziraga Enjiri ey'olubeerera n'obubaka bw'abamalayika abasatu, era ne ziraga enkomerero y'ebyafaayo by'Okutonda. Enkomerero y'ekitundu ekyawakati mu Bayibuli kwe kwanjula kw'ennukuta okwakoleddwa omukugu mu nnimi eyewuunyisa, okulaga nti ebikubikkulibwa kaakano ebikwata ku mize gye bigenderagana n'enyonnyola y'ekigambo "obubikkulirwa", kubanga Obubikkulirwa bwa Yesu Kristo bubaka obwategekeddwa okulaga ekitundu ku mize gya Kristo ekitaamanyiddwa bulungi okutuusa kaakano, singa ne kyabadde kimanyiddwa. Obubikkulirwa buno bukwatagana n'emigongo gy'ebyafaayo by'endagaano, kubanga ebyafaayo by'endagaano birimu obujulizi bw'okugezaako kwa Katonda okwekubikkula ng'ayita mu mannya nga ebyafaayo bya Yye byeyongera okubikkulibwa.

Waliwo ddala ebirala bingi eby’okukwatako ku mazima gano, naye tukoma wano.