Abannabbi bonna balaga enkomerero y'ensi.
“Buli omu ku bannabbi ab’edda yayogera si nnyo ku mirembe gyabwe bo, wabula ku gyaffe, n’olwekyo obunnabbi bwabwe bukyali bwa maanyi gye tuli. ‘Era ebyo byonna byabatuukako okuba ebyokulabirako: era byawandiikibwa olw’okutubuulirira ffe, abatuseeko enkomerero z’ensi.’ 1 Abakkolinso 10:11. ‘Si gye bali bokka, wabula gye tuli, kwe baweerereza ebigambo ebyo, ebibabuuliddwa kaakano eri mmwe abo abaababuulira enjiri mu Mwoyo Omutukuvu eyatumibwa okuva mu ggulu; era ebyo bintu bamalayika bye beegomba okutunuulira.’ 1 Peetero 1:12....”
Bayibuli yakuŋŋaanyizza era n’egatta wamu obugagga bwayo olw’abantu b’emulembe guno ogw’enkomerero. Ebintu byonna ebikulu n’ebikolwa eby’ekitiibwa eby’ebyafaayo by’Endagaano Enkadde bibadde era biri okuddamu mu kkanisa mu nnaku zino ez’enkomerero. Selected Messages, book 3, 338, 339.
Ebitabo byonna bya Baibuli bikoma mu kitabo ky’Okubikkulirwa.
"Mu Okubikkulirwa ebitabo byonna bya Baibuli bisisinkana era wano we bimalira." Ebikolwa by’Abatume, 585.
Obubaka obw'enkomerero obw'okulabula eri abatuuze b'ensi busangibwa mu Okubikkulirwa essuula ey'ekkumi n'omunaana.
Awo oluvannyuma lw’ebyo nalaba malayika omulala ng’akka okuva mu ggulu, ng’alina amaanyi amanene; n’ensi n’eyaka olw’ekitiibwa kye. N’akaaba n’eddoboozi ery’amaanyi nnyo, ng’agamba nti, Babulooni omukulu agudde, agudde, era afuuse ekifo eky’okubeeramu baddayimooni, ne kkomera ly’emyoyo gyonna egy’obutali butukuvu, n’ekisiba ky’ebinyonyi byonna ebitali bitukuvu era ebyenyinyalwa. Kubanga amawanga gonna banywedde ku wayini w’obusungu bw’obwenzi bwe, n’abakabaka b’ensi bakoze naye obwenzi, n’abasuubuzi b’ensi bafuuse abagagga olw’obungi bw’eby’obugwagwa bye. Okubikkulirwa 18:1-3.
Ekigambo “Babulooni Omukulu” kiyimirira Ekkanisa ya Katolika ey’e Roma, era mu Isaaya essuula amakumi abiri mu ssatu “Babulooni Omukulu” kiragibwa nga Ttuulo.
Obubaka obuzito ku Ttuulo. Mwekubagane enduulu, mmwe ebyombo bya Taashishi; kubanga ezzikiriddwa, nga tewali nnyumba, so tewali ayingira: okuva mu nsi ya Kitimu kibategeezeddwa. Mubeere bakkakkamu, mmwe ab’oku kizinga; mmwe abajjuziddwa abasuubuzi ba Sayidooni abayita ku nnyanja. Awali amazzi amanene, ensigo ya Sihori, okukungula kw’omugga, ye magoba gaayo; era ye ssoko ly’amawanga. Wenyome, ggwe Sayidooni: kubanga ennyanja eyogedde, era amaanyi g’ennyanja, nti, Sizaalira mu bulumi, so sivumbula baana, so sirera bavubuka, newaakubadde okukuliriza bannyana. Nga bwe bakomererwa ku biwulire ebikwata ku Misiri, ne bwe banaawulira ebyo ebikwata ku Ttuulo banaakomererwa nnyo. Mweyambuke mugende e Taashishi; mwekubagane enduulu, mmwe ab’oku kizinga. Kino kye kibuga kyammwe eky’essanyu, ekyaasookawo okuva edda ennyo? Ebigere byaakyo byennyini bijja kukitwala ewala ukusengayo. Ani eyateesa bino ku Ttuulo, ekibuga ekigabula engule, abasuubuzi baakyo bakungu, era abasuubuzagana baakyo be ba kitiibwa ku nsi? Mukama ow’eggye ye yabigenderera, okunyooma okwenyumiririza mu kitiibwa kwonna, n’okuleeta mu kunyoomebwa abo bonna ab’ensi ab’ekitiibwa. Yitamu mu nsi yo ng’omugga, ggwe muwala wa Taashishi: tewali maanyi gasigadde. Yasambaza omukono gwe ku nnyanja, n’akankanya obwakabaka: Mukama awadde ekiragiro ku kibuga eky’obusuubuzi, okuzikiriza ebigo byakyo eby’amaanyi. N’ayogera nti, Tojja kuddamu kusanyuka, ggwe muwala omunyigiriziddwa, muwala wa Sayidooni: golokoka, oyite eri Kitimu; n’eyo tofunayo kuwummula. Laba ensi y’Abakaludaaya; abantu bano baali tebaliko, okutuusa Omwasiriya lwe yabisimbira abo ababeera mu ddungu: baayimiriza eminaala gyayo, ne bagulumiza ennyumba zaayo ez’obwakabaka; era n’akireeta mu kuzikirira. Mwekubagane enduulu, mmwe ebyombo bya Taashishi: kubanga amaanyi gammwe gazzikiziddwa. Era kijja kubeera ku lunaku olwo nti Ttuulo alijerabirwa emyaka nsanvu, ng’ennaku z’omukabaka omu: nga wayiseemu emyaka nsanvu, Ttuulo alyimba ng’omwenzi. Twala entongooli, wetambule mu kibuga, ggwe omwenzi eyerabirwa; kola oluyimba oluwoomereza, oyimbe ennyimba nnyingi, olyoke ojjukirwe. Era nga wayiseemu emyaka nsanvu, Mukama anaatuukirira Ttuulo, n’addayo ku mpeera yaayo, era n’akola obwenzi n’obwakabaka bwonna obw’ensi ku buso bw’ensi. Era ebyamaguzi byayo n’empeera yaayo biriba bitukuvu eri Mukama: tebijja kukuumibwa newaakubadde okuterekebwa; kubanga ebyamaguzi byayo bijja kuba byaabo ababeera mu maaso ga Mukama, balye bamale, era bafune engoye eziramba. Isaaya 23:1-18.
Sister White yawandiika nti: "Ebintu byonna ebikulu n’ebikolwa eby’ekitiibwa eby’obuvunaanyizibwa ebyaliwo mu byafaayo by’Endagaano Enkadde bibadde, era ne kati, biddamu okweyoleka mu kkanisa mu nnaku zino ez’oluvannyuma."
Isaaya essuula amakumi abiri mu ssatu eyogera ku enkwatagana z’obunnabbi eziri wakati w’Amawanga Amagatte, Obwakapapa, Amerika n’Obusiraamu. Okusobola okumanya amazima gano, obubonero obumu obuli mu ssuula buno busaanidde okulambululwa nga Obusikirizibwa bwe bulagira. Obubonero bwe buba bulambuluddwa, olunyiriri lw’ebigenda okubaawo lubeera lwangu okulutegeera. Waliwo obubonero obuli mu ssuula buno obwetaaga okulambululwa:
Omugugu, Tyre, Omulaya, Omuntu ow'Asiriya, Ensi y'Abakaludaaya, Eminara n'amalubiri, Tarshish, Ensigo ya Sihor, Ensi ya Chittim, Zidon, Ekibuga ky'abasuubuzi, Amakuru g'e Misiri n'amakuru ga Tyre, Okukaaba, Omuwala, Emyaka nsanvu, Ennaku z'omukabaka omu, Okwerabira, n'Okujjukira
Ekigambo "burden" mu olunyiriri olusooka kiraga obunnabbi obw'okuzikirira ku bwakabaka bwa Ttuulo.
Omugugu: H4853 - okuva ku H5375; omugugu; mu ngeri eyenjawulo, omusolo, oba (ng'ekikolwa) omulimu gw'okutika; mu kifaananyi ekigambo, okusinga kuba omusango ogw'okuzikiriza, okusingira ddala okuyimba; eky’omu mutima, okwegomba: - omugugu, okutwala, obunnabbi, X bateeka, oluyimba, omusolo.
Omugugu ogwa Ttuulo gumu ku bipande ebingi mu Bayibuli mwe kiragibwa okusalirwa omusango okw’enkomerero kw’Ekkanisa Katolika ey’e Rooma. ‘Burden’ mu nkozesa ne mu ntegeka y’ekigambo kye kitegeeza obunnabbi, era okusinga kuba obunnabbi obw’ekibonerezo. Waliwo ‘obugugu’ kkumi n’emu mu Isaaya, era emirundi munaana ekigambo kino kikozesebwa okutegeeza omugugu ogutwalibwa ku mabega. Emirundi kkumi n’emu we ‘omugugu’ akwatibwa ng’obunnabbi obw’ekibonerezo biri: Isaaya 13:1; 15:1; 17:1; 19:1; 21:1, 11, 13; 22:1; 30:6; ate n’omutwe ogw’amakumi abiri mu ssatu, mwe tusanga omugugu ogwa Ttuulo. Kigasa okuteeka wamu obunnabbi bwonna obw’ekibonerezo bwa Isaaya okusobola okukebera obuyinza buki obukiikirirwa mu nnaku ez’enkomerero. Obunnabbi obw’ekibonerezo kkumi n’emu busobola obutakolebwa byonna omulundi gumu, kale nnaawa ennyonnyola empimpi ku buli bunnabbi obw’ekibonerezo okulungamya omulamwa gw’omutwe ogw’amakumi abiri mu ssatu.
Mu ssuula ey’ekkumi n’asatu, obunnabbi obw’okuzikirira eri Babulooni bukwata ku Babulooni ey’omulembe guno ku nkomerero y’ensi, era ye malaya wa Ruumi ey’alagiddwa ne mu ssuula ey’ekkumi n’omusanvu mu kitabo ky’Okubikkulirwa.
Awo n’ajja omu ku bamalayika omusanvu abaalina ebibya omusanvu, n’ayogera nange, n’angamba nti, Jjangu wano; ndikulaga okusala omusango gw’omwenzi omukulu atuula ku amazzi mangi: gwe bakabaka b’ensi baakola naye obwenzi, era abatuuze b’ensi ne batamiizibwa ku wayini w’obwenzi bwe. N’anditwala mu Mwoyo mu ddungu: ne ndaba omukazi ng’atudde ku nsolo ey’omumyufu enkyenkufu, ejjudde amannya ag’okunyooma, erina emitwe musanvu n’ennyanga kkumi. Omukazi oyo yali ayambadde ebyambalo bya papula n’ebimyufu bya sikaaleti, era nga yeeyambazizza zaabu n’amayinja ag’omuwendo n’empeke z’e lulu, ng’alina ekikopo ekya zaabu mu mukono gwe, kijjudde eby’ekivve n’obukyafu bw’obwenzi bwe: Era ku kyenyi kye kwaliko erinnya erawandiikiddwa, EKYAMA, BABULOONI ENENE, NNYINA W’ABAKAZI ABAWENZI N’EBIKOLA EBY’EKIVVE BY’ENSI. Okubikkulirwa 17:1-5.
Nteekwa okukyukaako katono. Ekiruubirirwa ky’okuyiga ku bunnabbi bwa Ttuulo, ku nkomerero, kwe kutegekanya wamu ebyafaayo eby’obunnabbi eby’Amerika n’ebya Ekkanisa y’Abadiventisi b’Olunaku Ol’omusanvu. Tujja kulaga nti gavumenti ya Amerika kye ky’eryembe limu ku nsolo efaanana omwana gw’endiga eyogerwako mu Okubikkulirwa 13, era nti Obupurotesitanti obwavayo mu bbanga ery’obuzikiza kye ky’eryembe ekirala. Eryembe ery’Obupurotesitanti lyafuuka ObuAdiventisi bwa Millerite mu kiseera we BaProtesitanti b’Amerika baagaana obubaka bw’omulayika ow’okusooka. Bwe kiba kituuse awo, tujja kulaga nti ebyafaayo eby’eryembe ery’Obupurotesitanti n’eby’eryembe ery’Oburepulikaani byetambulira mu nnyiriri emu era birina obubonero bw’obunnabbi obufaanaganya. Kubanga mu nkomerero zombi ziri ku nsolo emu, nga ekyo kiraga nti amayembe gombi gali mu kiseera kye kimu. Nja kulaga ekyokulabirako kimu eky’okufaanagana kuno wakati w’eryembe ly’ekkanisa n’eryembe ery’obufuzi mu Amerika. Byombi 'byerabira' mu ngeri yaabyo.
Isaya essuula 23 elaga mu bunnabbi nti obuyinza bwa Papa buweerabirwa okumala emyaka nsanvu, era mu myaka egyo nsanvu egy’obunnabbi abantu beerabira Obupapaali n’ensonga lwaki Ebisera eby’Ekizikiza biyitibwa Ebisera eby’Ekizikiza. Omotto gw’empondo ey’Abaprotestanti bwe baawukana okuva mu Kkanisa ya Katoliki gwali "Baibuli, era Baibuli yokka." Beerabira nti Baibuli etutegeeza ani ddala Obupapaali bwe buli. Beerabira obubaka obwateekebwamu mu kiwandiiko ekitukuvu kye baakweebwa okulabirira, era ne beeyita nti be abakulembera mu kukikuuma.
Abo abakyama mu kutegeera kwabwe ku kigambo, abalemererwa okulaba amakulu ga Anti-Kristo, bajja ddala okweyimiriza ku ludda lwa Anti-Kristo. Tewali budde kati bwaffe okufaananagana n’ensi. Danyeri ayimiridde mu mugabo gwe ne mu kifo kye. Obunnabbi bwa Danyeri n’obwa Yokaana busaanidde okutegeerwa. Bunyonyola buli bumu ku bulala. Buwa ensi amazima agasaanidde buli omu okutegeera. Obunnabbi buno busaanidde okuba obujulirwa mu nsi. Mu kutuukirizibwa kwabwo mu nnaku zino ez’enkomerero, bujja okwennyonyola bwokka. Kress Collection, 105.
Mu ngeri y’emu, enyanga ey’oburepabulika eyayimiriranga gavumenti ya United States yali ya kuba kya bantu era olw’abantu, naye n’abatuuze ba United States nabo beerabidde ekiwandiiko ekitukuvu kye baakwasibwa okukuuma. Ekiwandiiko ekyo ekitukuvu kye Ssemateeka wa United States, era omulamwa gwa gavumenti eyategekebwa okuba olw’abantu gwali okutandukanya Ekkanisa ne Gavumenti. Baweerabidde obubaka bwa Ssemateeka gwe baakwasibwa okukuuma, era beeyita abalwanirizi ba Ssemateeka.
Era ka kijjukirwe nti Roma yeewaana nti tekyuka. Emisingi gya Gregory VII ne Innocent III bikyali emisingi g’Eklezia Katolika ey’e Roma. Era singa yalina buyinza, yandibiteekamu mu nkola kati n’amaanyi g’emu ddala nga bwe kyakolebwanga mu myaka egy’edda. Abaprotestanti tebakimanyi bulungi kye bakola bwe bagenderera okukkiriza obuyambi bwa Roma mu mulimu ogw’okugulumiza Sande. Nga bo beewaddeyo okutuukiriza ekigendererwa kyabwe, Roma ye egenderera okuzzaawo amaanyi gaayo n’okuddamu okufuna obwa waggulu bwayo obwali bubuze. Singa omusingi guno guteekeddwawo mu United States nti ekkanisa esobola okukozesa oba okufuga amaanyi ga gavumenti; nti ebikolwa by’eddiini bisobola okukakasibwa n’amateeka g’eggwanga ag’obwannakyewa; mu bufupi, nti obuyinza bw’ekkanisa ne bwa gavumenti bufune obufuzi ku mitima, awo obuwanguzi bwa Roma mu ggwanga lino buba bukakasiddwa.
“Ekigambo kya Katonda kiwadde obulabula ku kabi akasemberedde; bwe kitawulirwa, ensi y’Abaprotestanti ejja kumanya ebigendererwa bya Loma bwe biri ddala, nga wayiseewo dda obudde obw’okuwona omutego. Mu bukuusa ayongera amaanyi. Enjigiriza ze zikoza obuyinza bwazo mu mbuga z’amateeka, mu makanisa, era mu mitima gy’abantu. Azimba ebizimbe bye ebigulumivu n’ebinene, mu bifo byabyo eby’ekyama mwe kujja okuddiriramu okubonyaabonya kwe kw’edda. Mu bukuusa era nga tewali amuteebereza, ayongerereza amaanyi ge okutuukiriza ebigendererwa bye, ekiseera bwe kinaatuuka eky’okukuba. Kyonna ky’ayagala kwe kufuna ensinziyiro entuufu, era ekyo kimuweebwa kakati. Mangu ddala tujja kulaba era tulibimanyiira ku mubiri ekigendererwa kya Loma kye kiri. Buli anakkiriza era agondera ekigambo kya Katonda, ajja kutwalirwamu obunyoomo n’okubonyaabonyezebwa.” The Great Controversy, 581.
Bw'oba osobola okuzuula edikisonale yonna eyafalibwa nga tekunnaba kufiika mu 1950, n'ogunoonyezaamu "scarlet colored woman" oba enkukyusa y'akigambo ako okuva mu Kubikkulirwa 17, buli dikisonale mu ezo ez'edda nga tezinnaba kufiika mu 1950 litegeeza nti Ekkanisa ya Katolika ey'e Rooma ye malaaya eyogerwako mu Kubikkulirwa 17. Amerika, ekisolo ekyava mu nsi ekirina ennyanga bbiri ekyogerwako mu Kubikkulirwa 13, ekyerabira eby'edda byaayo, oba ennyanga ey'ObuProtesitanti oba ennyanga ey'ObuRepulikaani. Ebitongole byombi bino byazalibwa mu kwekalakaasa ku bukambwe bw'eddiini obw'Obwapapa n'obukambwe bw'ebyobufuzi obw'abakabaka abaamuwagira, oba nga Bayibuli bw'egamba, abakabaka aba "baakola obwenzi" naye. Nga tetunnatandika ku Isaaya 23, tujja mu bufunze okulambulula ebiseera ebirala kkumi Isaaya by'alaga ng'ategeeza 'obunnabbi bw'okuzikirira,' kubanga 'emigugu' gy'ekkumi n'emu gyonna bwe bityo byennyini.
Isaya essuula ey’ekkumi n’asatu eyogera ku bubaka bw’ekibonerezo eri Babulooni mu “nnaku ez’enkomerero.” Babulooni, newaakubadde ng’efugibwa era ng’ekulembeddwamu Ekkanisa Katolika mu nnaku ez’enkomerero, egattaamu amaanyi asatu agaleta ensi okutuuka e Amagedoni mu ssuula ey’ekkumi n’omukaaga ey’Okubikkulirwa kwa Yokaana. Mu bunnabbi bw’omu ssuula ey’ekkumi n’asatu obw’okusindika ekibonerezo ku Babulooni ey’omu biro bya leero, waliwo amaanyi asatu agakiikirizibwa: Babulooni, Lusifa ne Asiriya; nga gakiikirira ensolo (Asiriya), ejjoka (Lusifa), n’omunnabbi ow’obulimba (Babulooni). Asiriya ne Babulooni be maanyi abiri agazikiriza Mukama ge yakozesa okubonereza Isirayiri ey’edda; era Asiriya ye yajja esooka n’ewamba ebika kkumi eby’amambuka n’ebitwala mu buddu, oluvannyuma Babulooni n’ewamba ebika bibiri eby’amaserengeta eby’e Yuda n’ebitwala mu buddu.
Isirayiri ye ndiga eyaasaasaanyiziddwa; empologoma zimugobye: okusooka, kabaka wa Bwasuli yamulidde; era oluvannyuma, Nebukadduneeza ono, kabaka wa Babulooni, yamumenya amagumba. Noolwekyo, bw’ati bw’ayogera Mukama ow’eggye, Katonda wa Isirayiri; Laba, ndibonereza kabaka wa Babulooni n’ensi ye, nga bwe nnabonereza kabaka wa Bwasuli. Yeremiya 50:17, 18.
Ebisooka, Asiriya yatwala mu buwaŋŋanguse ebika kkumi eby’amambuka eby’Isirayiri, era oluvannyuma Babulooni n’atwala mu buwaŋŋanguse ebika bibiri eby’amaserengeta eby’e Yuda. Obutwalibwa buno bwombi bwali okutuukirizibwa kw’“emirundi musanvu” okwogerwako mu Leveeriko 26. “Emirundi musanvu” egiri mu Leveeriko ye yali “obunnabbi obw’ebiseera” obwasooka okuzuulibwa William Miller, era kiraga nti bwe Asiriya yatwala ebika eby’amambuka kyateekawo okutandikira kw’okusaasaanyizibwa okwongera mu maaso okumala emyaka 2520. Ekiseera ekyo kyatandikira ku butwalibwa bwabwe mu mwaka gwa 723 nga Kristo tannazaalibwa, era ne kiggwa ku “kiseera eky’enkomerero” mu 1798. Ebika eby’amaserengeta byatwalibwa Babulooni mu mwaka gwa 677 nga Kristo tannazaalibwa, ne bitandikawo “emirundi musanvu” ku Yuda, ebyaggwa mu kiseera kye kimu n’obunnabbi bw’emyaka 2300 obuli mu Danyeri 8:14, nga 22 Okitobba 1844. Asiriya ne Babulooni baatuukiriza ekigendererwa kye kimu eky’okubonereza abantu ba Katonda olw’okujeemera kwabwe, naye okubonerezebwa kwasooka kukolebwa Asiriya, oluvannyuma ne Babulooni.
Mu nkolagana y’obunnabbi ey’obuyinza busatu mu ssuula ey’ekkumi n’esatu, Babulooni ye kifaananyi kya Asuli, kubanga yajja oluvannyuma naye yakola omulimu ogumu okulwanyisa abantu ba Katonda.
Mu ssuula eyekkumi n’ettaano, omugugu oguli ku Mowaabu guli ku amakanisa ga Ba-Protestanti.
Ennyonnyola eno ku Moabu eraga amakanisa agafuuse nga Moabu. Tebanyimiridde ku bifo byabwe eby’obuvunaanyizibwa ng’abalinzi abeesigwa. Tebakoze wamu n’abamalayika b’omu ggulu nga bakozesa obusobozi bwe baweereddwa Katonda okukola ebyo Katonda by’agala, nga basindikiriza emabega obuyinza bw’ekizikiza, era nga bakozesa buli maanyi Katonda ge yabawa okuzza mu maaso amazima n’obutuukirivu mu nsi yaffe. Balina obumanyi ku mazima, naye tebassa mu nkola kye bamanyi. Ennyonnyola ya Baibuli ey’Abadiventisti b’Olunaku Olw’Omusanvu, Voliyumu 4, 1159.
Ekkanisa ey'Abaprotestanti eyagudde ye ekkanisa eyayongera okutambulira awamu ne Mukama mu kiseera abalala bonna mu ObuProtestanti lwe badduka ku bubaka bw'omulayika ow'okubiri. Mowaabu ye Adiventisimu, ettanga ery'Abaprotestanti eryagudde.
Essuula ey’ekkumi n’omusanvu ekikwata ku Damasiko, era kirambikiddwa ng’ekibuga ekiggibwawo. Ekibuga kiyimirira obwakabaka, era obwakabaka obuggibwawo mu "ennaku ez'oluvannyuma" ye Amerika.
Essuula ey’ekkumi n’omwenda kye obubaka bw’obunnabbi bw’okuzikirira eri Misiri, ekiikirira Amawanga Amagatte n’ensi yonna.
Obubaka bw’obunnabbi obw’okuzikiriza busatu obuddako mu essuula amakumi abiri mu emu bugenderedde ku ttaka ery’eddungu ery’amaserengeta ery’entiisa, ku Duma ne ku Alabiya. Obubaka obw’okuzikiriza busatu buno bulaga Obusiraamu, nga bukkiriziganya n’ebigambo “Kabi!” bisatu eby’Okubikkulirwa 8:13.
Obunnabbi obw’okuzikirira mu ssuula amakumi abiri mu bbiri bulaga okwawukana wakati w’Abadiventisiti ba Lawodikiya n’Abadiventisiti ba Firadelfiya mu kiseera ky’etteeka lya Sande.
Ate mu essuula amakumi asatu tusangamu omugugu gw’ebisolo eby’amaserengeta, ogw’okulabirako okw’okubiri kw’okujeemera kw’Ab’Adiventisi ba Lawodikiya. Okukuŋaanya wamu emigugu gyonna gya Isaaya, mu ngeri ya mazima, kuyogera ku buli eyetabwamu mu by’obunnabbi mu 'nnaku z’enkomerero'. Nsazeewo okulonda Isaaya essuula amakumi abiri mu ssatu okulaga nti ebyafaayo bya United States, ng’obwakabaka okw’omukaaga mu bunnabbi bwa Bayibuli, biraga nti efuga okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka erya Sande.
Kubanga 'buli omu ku bannabbi ab'edda yayogera nnyo ku kiseera kyaffe okusinga ekyaabwe, bityo obunnabbi bwabwe bukola ku ffe,' buli kigambo ky'obunnabbi kyogerera ku bintu ebigenda okubaawo ku nkomerero y'ensi. Amazima ago, bwe gaggatibwa n'ensonga nti 'ebitabo byonna bya Baibuli bisisinkana era bimalira awo' mu kitabo ky'Okubikkulirwa, gakakasa ekitabo ky'Okubikkulirwa ng'ensinziro ey'okukwataganyirako obujulizi bw'obunnabbi ku bintu ebigenda okubaawo ku nkomerero y'ensi.
Mu Ssuula ey’ekkumi n’omusanvu mu kitabo ky’Okubikkulirwa, tulaba mukazi omwenzi omukulu akola obwenzi n’abakabaka b’ensi n’omusango gwe ogw’enkomerero.
Era ne wajja omu ku bamalayika musanvu abaali balina ensuwa musanvu, n’ayogera nange, n’aŋŋamba nti, Jangu wano; ndikulaga omusango gw’omwenzi omukulu atuula ku mazzi mangi: gwe bakabaka b’ensi baakola naye obwenzi, era n’abatuuze b’ensi batamiizibwa mu mwenge gw’obwenzi bwe. Okubikkulirwa 17:1, 2.
Bannabbi tebakontana n'akatono.
Era emyoyo gy'abannabbi gigondera bannabbi. Kubanga Katonda si wa kutaataaganya, naye wa mirembe, nga bwe kiri mu makanisa gonna g'abatukuvu. 1 Abakkolinso 14:32, 33.
Ku nkomerero y’ensi, “okusala omusango ku mukazi omwenzi omukulu atuula ku mazzi amangi,” omukazi omwenzi omukulu “gwe bakabaka b’ensi baakoze naye obwenzi,” omukazi omwenzi omukulu eyatamiiza “abatuula ku nsi” “omwenge gw’obwenzi bwe;” Isaaya akiraga ng’“omukazi omwenzi” ayerabirirwa okumala “ennaku z’omukabaka omu,” oba emyaka nsanvu egy’obunnabbi. Bwe giwedde emyaka nsanvu, Ttuulo “anaakola obwenzi n’obwakabaka bw’ensi zonna.” Omukazi omwenzi wa Isaaya ye mukazi omwenzi omukulu wa Yokaana. Omukazi omwenzi wa Isaaya n’omukazi omwenzi wa Yokaana bayimirira Ekkanisa Katolika ey’e Roma, kubanga omukazi kye kifaananyi ky’ekkanisa mu Kigambo kya Katonda.
Abakyala, muwulirenga babbammwe, nga bwe muwulira Mukama. Kubanga bba mutwe gwa mukyala, era nga Kristo bwe mutwe gw’ekkanisa; era ye Omulokozi w’omubiri. Bwe kityo, nga ekkanisa bwe eweerera Kristo, abakyala nabo bawulirenga babbammwe mu bintu byonna. Abasajja, mwagalenga bakyala bammwe, nga Kristo naye bwe yayagala ekkanisa, ne yeewaayo ku lwayo; alyoke agitukuze era aginaazise mu mazzi, mu kigambo; alyoke agireetere gy’ali ekkanisa ey’ekitiibwa, nga terina bbala, newaakubadde lukukko, newaakubadde kintu kyonna ekifaanaganako; naye ebeere ntukuvu era nga telimu kamogo. Bw’atyo abasajja balina okwagala bakyala baabwe nga emibiri gyabwe. Owagala mukyala we yeeyagala ye. Kubanga tewali akyawa omubiri gwe; naye agukuza era agujanjaba, nga Mukama bwe akola ekkanisa: kubanga ffe tuli ebitundu by’omubiri gwe, eby’enyama ye n’amagumba ge. Olw’ekyo omusajja alireka kitaawe ne nnyina, alyegatta n’omukyala we, ne baba bombi omubiri gumu. Kino kyama kinene; naye njogera ku Kristo n’ekkanisa. Naye, mu byonna, buli omu ku mmwe ayagale mukyala we nga ye mwene bwe yeeyagala; era omukyala atye bba we. Abaefeso 5:22-33.
Omutume Pawulo alaga nti Ekkanisa ya Kristo mu by’obunnabbi eyimiririzibwa ng’omukazi. Noolwekyo, omukazi mu by’obunnabbi ayimirira ekkanisa, naye Ekkanisa ya Kristo “ntukuvu era nga terina bbala.” Ekkanisa etali ntukuvu eyimiririzibwa ng’omukazi atali mutukuvu; bwe kityo Isaaya alaga omukazi omwenzi, ne Yokaana omukazi omulaya. Bakiimiririza obwakapapa ng’omukazi omulaya, ate Ekkanisa ya Katonda ye omuwala atamanyiddwa musajja.
Kubanga mbagalira obuggya obw’obwakatonda; kubanga nabafumbiza eri bba omu, ndyoke mbaleete eri Kristo nga omuwala omulongoofu atannakwatibwako. 2 Abakkolinso 11:2.
Si kyokka nti Ekkanisa ya Katonda eragibwa ng’omuwala atannabeerangako n’omusajja, naye era eyogezebwa okufumbirwa musajja omu yekka. Ttuulo n’omwenzi omukulu Yokaana gw’alaba bakola obwenzi n’abakabaka b’ensi. Ekkanisa ya Katoliki erina obukwataana n’abasajja bangi, si musajja omu. Danyeri atutegeeza nti abakabaka bayimira obwakabaka.
Ekirooto kino kye kino; era tunaategeeza okunnyonnyola kwakyo mu maaso ga kabaka. Ggwe, ayi kabaka, oli kabaka wa bakabaka: kubanga Katonda ow’eggulu akuwadde obwakabaka, obuyinza, amaanyi, n’ekitiibwa. Era wonna wabeera abaana b’abantu, ensolo z’ensiko n’ebinyonyi eby’eggulu akubiwadde mu mukono gwo, era akufuudde omufuzi ku byo byonna. Ggwe omutwe guno ogwa zaabu. Era oluvannyuma wo walijja obwakabaka obulala obukendeevu ku bwo, n’ekirala ekyokusatu eky’ekikomo, erina okufugira ensi yonna. Era obwakabaka obwokuna bujja kuba bwa maanyi ng’ekyuma: kubanga ekyuma kimenyamennya era kiwangula byonna: era ng’ekyuma ekimenya bino byonna, kinaabimenya ne kisaanyaawo. Danyeri 2:36-40.
Mu Danyeri essuula ey’okubiri, obwakabaka obwogerwako mu bunnabbi bwa Bayibuli bumanyizibwa era bulambululwa. Nga Danyeri alambulula ekirooto eri Nebukadduneeza, amutegeeza nti ye mutwe ogwa zaabu. Omutwe ogwa zaabu kabaka, naye kabaka ayimira obwakabaka. Ekkanisa Katolika ey’Omuroma ye omalaya omukulu akola obwenzi n’abakabaka bonna b’ensi yonna ku nkomerero y’emyaka nsanvu egy’obunnabbi. Abakabaka bayimira abasajja, ate Ttuulo ye mukyala atali mulongoofu. Omukyala ye kkanisa, omalaya ye kkanisa etali ntukuvu; omusajja ye kabaka era kabaka ye bwakabaka. Omukyala ye kkanisa ate kabaka ye gavumenti. Obwegatta obutali mu mateeka wakati w’ebintu bino bibiri buyimira obwenzi bw’eby’omwoyo.
Ssemateeka gwa Amerika kiwandiiko ekya Katonda ekiteekamu mu mateeka obwetaavu bw’okukuuma ebitongole bino ebiri nga byaawukana. Newaakubadde tetunnamaliriza kulambulula Ttuulo nga Kkanisa Katolika ey’e Roma, kisaanidde mu kaseera kano okwogerako ku kabonero akalala mu Isaaya 23 akannyonnyola obutegeeza bw’akabonero bw’omusajja n’omukazi—ekkanisa ne gavumenti.
Laba, ensi y’Abakaludaaya; abantu bano tebaaliwo okutuusa Omwasuli lwe yagissaawo olw’abo abatuula mu ddungu: ne bazimba eminara gyayo, ne bayimusa amalubiri gaayo; era n’akisambya amatongo. Isaaya 23:13.
Mu olunyiriri olwo, Omusuli yateekaawo ensi y’Abakaludaaya era n’azimba "eminara" n’ "ennyumba z’obwakabaka." Omusuli kye kimenyetso kya Nimurodi, ate Abakaludaaya bakikikirira abakulembeze b’eddiini ez’ebyama eza Babulooni. "Omunara" kye kimenyetso ky’ekkanisa. Bwe Yesu yabuulira olugero lw’olusuuku lw’emizabbibu, Sista White agamba ku lugero olwo bw’ati:
"Mu lugero, nannyini nnyumba yakiikirira Katonda, ennimiro y’emizabbibu yakiikirira eggwanga ly’Abayudaaya, era olukomera lwali amateeka ag’Obwakatonda agaalibadde obukuumi bwabwe. Omunaala gwali akabonero aka Yeekaalu." Desire of Ages, 596.
Omw’Asuliya yateekawo ensi y’Abakaludaaya, abaateekawo ekkanisa (omunara) ne "lubiri." "Lubiri" luyimirira "kabaka" ate naye ayimirira obwakabaka. Era obwakabaka buyimirirwa ng’ekibuga.
Ne bagamba nti, Mujje, tuzimbe ekibuga n’omunara, ogw’omutwe gwagwo gutuuke mu ggulu; era twekolere erinnya, tuleme okusaasaanyizibwa ku maaso g’ensi yonna. Olubereberye 11:4.
"omunaala" n'"olubiri" Omw'Asuriya bye yatandikawo bye "ekibuga" n'"omunaala" Nimuroodi bye yazimba.
Era emirambo gyabwe giriba mu luguudo lw’ekibuga ekinene, ekiyitibwa mu mwoyo Sodomu ne Misiri, mwe era Mukama waffe waasalibwako ku musaalaba. Okubikkulirwa 11:8.
Obusikirize bututegeeza nti "ekibuga ekikulu" mu Okubikkulirwa essuula ey'ekkumi n'emu kiyimirira obwakabaka bwa Bufalansa mu kiseera ky'Enkyukakyuka ey'e Bufalansa.
"Ekibuga ekinene" mwe mu nguudo zaamu abajulirwa battibwa, era we bigalamira emirambo gyabwe, ye Misiri "mu ngeri ey’eby’omwoyo." Ku mawanga gonna agalabikako mu byafaayo bya Baibuli, Misiri ye eyagaana n’obugumu ennyo okubaawo kwa Katonda Omulamu era n’awakanya ebiragiro bye. Tewali kabaka yenna eyateekera ddala mu lujjudde obujeemu obweyolefu n’obw’amaanyi ku buyinza bw’Eggulu okusinga kabaka wa Misiri. Bwe yaweerwa obubaka obuleeteddwa Mosa mu linnya lya Mukama, Falaawo n’addamu n’okwenyumiriza nti: "Ani ye Yehova, ndyoke mpulirize eddoboozi lye nsumulule Isirayiri? Simumanyi Yehova, era ate sirisumulula Isirayiri." Exodus 5:2, A.R.V. Kino kye butakkiriza nti waliwo Katonda, era eggwanga eliriragibwa Misiri liriyogerera ddoboozi ery’ogaana obuyinza bwa Katonda Omulamu era liriyanjula omwoyo ogufaananako ogw’obutakkiriza n’obujeemu. "Ekibuga ekinene" kigerageranyizibwanso, "mu ngeri ey’eby’omwoyo," ne Sodomu. Obwonoonefu bwa Sodomu mu kwonoona etteeka lya Katonda bwasinga okweyoleka mu bukaba. Era ekibi kino kyandiba akabonero akasinga obukulu ku ggwanga erina okutuukiriza ebirambikiddwa mu kyawandiikibwa kino.
Okusinziira ku bigambo by’omunnabbi, kale, katono nga tonnatuuka ku mwaka gwa 1798, wandizukkiridde obuyinza obuva eri Setaani mu nsibuko yaabwo n’embeera yaabwo, okutabaalira ku Baibuli. Era mu nsi mwe obujulirwa bw’abajulizi ba Katonda babiri bwandisiriziddwa bw’otyo, wandibadde walabikira obutakkiriza Katonda bwa Falaawo n’obukaba bw’e Sodomu.
"Obunnabbi buno butuukiriziddwa mu ngeri entuufu ennyo era eyewuunyisa mu byafaayo bya Bufalansa. Mu Nkyukakyuka, mu 1793, 'ensi okusooka yawulira olukiiko lw’abasajja, abazaalibwa ne bayigirizibwa mu nsi ey’enkulaakulana, era nga beesazeemu eddembe okufuga emu ku mawanga agasinga obulungi mu Bulaaya, bayimusa eddoboozi lyabwe nga lyeemu okugaana amazima agasinga obukulu ag’omwoyo gw’omuntu gakkiriza, era ne bonna wamu ne baalekeraawo okukkiriza n’okusinza Katonda.'—Sir Walter Scott, Obulamu bwa Napoleon, vol. 1, essuula 17. 'Mu nsi yonna, Bufalansa ye ggwanga yekka eryo, nga waliwo ebiwandiiko ebyakakasibwa ebyasigaddewo, ebiraga nti, ng’eggwanga, yayimirira mu lwatu n’okujeemera Omutonzi w’eggulu n’ensi. Abavumizi ba Katonda bangi, n’abatakkiriza bangi, babaddewo era bakyaliwo mu Bungereza, Budaaki, Sipeyin, n’awalala; naye mu byafaayo by’ensi Bufalansa eyawukana ng’eggwanga limu yekka erya, olw’olagiro olwava mu Lukiiko olw’Amateeka lwaalyo, yalangirira nti tewali Katonda, era abantu bonna ab’omu kibuga ekikulu, n’obungi obw’awalala obusinga ennyo, abakyala n’abasajja, baazina ne bayimba mu ssanyu nga bakkiriza okulangirirwa okwo.'—Blackwood's Magazine, Novemba, 1870." Okulwanagana Okukulu, 269.
“Ekibuga ekikulu” mu Okubikkulirwa essuula eya kkumi n’emu kyali eggwanga lya Bufalansa eryayisa “ekiragiro kya Lukiiko oluteekawo amateeka lwalyo” ekirangirira nti tewali Katonda. Ekiragiro ekyo kyali kulaga obutakkiriza mu Katonda, nga bwe kyakiikirizibwa okujeema kwa Falaawo. Ekibuga ekikulu kye obwakabaka, oba “eggwanga” oba “sitaate.” Mu Okubikkulirwa essuula eya kkumi n’emu, Bufalansa kiikirirwa mu bifaananyi bibiri—Misiri ne Sodomu.
Tubuliddwa nti, “Kino kye kiyitibwa okugaana nti waliwo Katonda, era eggwanga eriwakilirwa Misiri lyandiyogerera mu ddoboozi ery’okugaana okufaananako obuyinza bwa Katonda omulamu n’ebiragiro bye, era ne lyandilaga omwoyo ogufaanana ogw’obutakkiriza n’okujeemera. ‘Ekibuga ekinene’ n’akyo kigeraageranyizibwa, ‘mu by’omwoyo,’ ne Sodomu. Obwonoonefu bwa Sodomu mu kwamenya etteeka lya Katonda bwasinga kulabikira mu bukaba.”
Ekibuga ekikulu oba eggwanga lya Bufalansa kikiikirirwa mu ngeri ey'ekifananyi ng'eggwanga (Misiri) n'ekibuga (Sodomu.) Misiri 'yandiyadde eddoboozi', era okwogera kw'eggwanga kulaga eby'obufuzi, si bya kkanisa. Misiri yakiikirira eby'obufuzi, ate Sodomu yakiikirira ekkanisa—kino kye kikiikirira ekisangibwa mu mutwe ogw'ekkumi n'emu ogw'Okubikkulirwa.
"'Okwogera' kw'eggwanga kubeera ekikolwa ky'ab'obuyinza abateeka amateeka n'ab'amakooti." The Great Controversy, 442.
Mu Kitabo ky’Okubikkulirwa omutwe ogw’ekkumi n’emu, Yokaana alambulula ebyo ebyaliwo mu Revolusiyoni ey’e Bufalansa mu bifaananyi eby’obunnabbi. Revolusiyoni yennyini yawa obujulizi bungi obw’ebyafaayo obw’akakafu ku butuufu bw’ebyo Yokaana bye yalagula mu mutwe guno. Yokaana yalagula, ne Revolusiyoni ey’e Bufalansa n’etukiriza obunnabbi obwo; era oluvannyuma byombi—obunnabbi n’okutuukirizibwa kwabwo mu byafaayo—bikakasa era bifaananiza ebigenda okubaawo ku nkomerero y’ensi, nga nate gavumenti eyononefu egattiddwa wamu n’ekkanisa eyononefu. Kikakafu nti omusaayi guyitiramu oluvannyuma lw’okwegatta okwo okutali kutukuvu. Obwakabaka bwa Katonda era kye kibuga kinene.
Era n’antwala mu Mwoyo ku lusozi olukulu era oluwanvu, n’andaga ekibuga ekyo ekinene, Yerusaalemi entukuvu, nga kivudde mu ggulu, okuva eri Katonda. Okubikkulirwa 21:10.
"Okujja kw’omuko, nga bwe kulabisiddwa wano, kuba kutuuka nga tekunnaba kubeerawo obugole. Obugole bulaga Kristo ng’afuna obwakabaka bwe. Ekibuga Ekitukuvu, Yerusaalemi Empya, ekyo ekibuga ekikulu era ekiwakirira obwakabaka, kiyitibwa ‘omugole, mukazi w’Omwana gw’Endiga.’ Malayika n’agamba Yokaana nti: ‘Jjangu wano, nddakulaga omugole, mukazi w’Omwana gw’Endiga.’ ‘Yantwala mu mwoyo,’ bw’agamba nnabbi, ‘n’andaga ekibuga ekyo ekikulu, Yerusaalemi Ekitukuvu, nga kikka okuva mu ggulu okuva eri Katonda.’ Okubikkulirwa 21:9, 10." The Great Controversy, 426.
Obujeemu bwa Nimrod bukiikirirwa mu kuzimba kwe omunara n’ekibuga, ekyo ekifaananyiriza okugatta Ekkanisa ne Gavumenti mu nkomerero y’ensi, kubanga bannabbi bonna baayogera ku nkomerero y’ensi. Obujeemu bwa Nimrod bwali era okweyongera ku bujeemu bwa Lucifer, eyayagalanga okufuga byombi Ekkanisa ya Katonda ne Gavumenti ya Katonda.
Ogudde otya okuva mu ggulu, ai Lusifa, mwana w’enkya! Otemeddwa otya wansi ku nsi, ggwe eyakendeeza amaanyi g’amawanga! Kubanga ogambye mu mutima gwo nti, njja kulinnya mu ggulu, njja kugulumiza entebe yange waggulu okusinga emmunyeenye za Katonda: era njja kutuula ku lusozi lw’okusisinkana, ku mabbali g’obukiikakkono: njja kulinnya waggulu okusinga obugulumivu bw’ebbire; njja kufaanana Oyo Ali Waggulu Ennyo. Isaaya 14:12-14.
Bwe Isaaya abikkula okwegomba okw’ekyama okw’omutima kwa Lusifa okuba ‘nga Ali Waggulu Ennyo,’ alaga nti Lusifa anoonya okutuuzibwa ku ntebe bbiri ez’enjawulo ddala. Ayagala ‘okuzimusa’ ‘entebe ye okiridde emmunyeenye za Katonda’ era ‘atuule era ku lusozi lw’okuŋŋaanirwamu, ku mabbali g’obukiikakkono.’
Entebe y’obwakabaka kye kabonero ky’obuyinza bw’omukama—oba obuyinza bwa gavumenti—era “emabbali ag’obukiikakkono” ge Ekkanisa ya Katonda.
Oluyimba ne Zabbuli eri batabani ba Koola. Mukama mukulu nnyo, era asiimibwa nnyo mu kibuga kya Katonda waffe, ku lusozi olw’obutukuvu bwe. Olusozi Sayuuni lulungi mu kifo kyalwo, ssanyu ery’ensi yonna; luli ku mabbali g’obukiikakkono, ekibuga kya Kabaka Omukulu. Katonda amanyiddwa mu nnyumba zaayo ez’obwakabaka ng’ekiddukirwamu. Zabbuli 48:1-3.
Yerusaalemi ye “ekibuga kya Kabaka omukulu,” ne kityo nga kiraga entebe ey’obwakabaka eya Katonda mu by’obufuzi; era Yerusaalemi ye “olusozi olw’obutukuvu bwe,” “ku mbiriizi ez’amambuka,” ne kityo nga kiraga entebe ey’obwakabaka eya Katonda mu by’eddiini. Okuva ku ntandikwa, obujeemu bwa Sitaani n’entalo ze biragibwa mu mbeera ey’okwegomba kwe okufuga ebyombi: ekkanisa ya Katonda n’obufuzi bwa Katonda. Oluvannyuma Sitaani n’akulembera obujeemu bwa Nimuroodi, era ensi gye yateekawo ku lwa Abakaludaya kiyolesebwa ng’ensi omuli Nimuroodi yazimbira omunara n’ekibuga ekigatta ekkanisa n’obufuzi.
Noolwekyo, omukazi omwenzi Isaaya gw’ayogerako n’omukazi omwenzi omukulu Yokaana gw’ayogerako bwe bakola obwenzi n’abakabaka b’ensi, obunnabbi bulaga nti wabaawo enkolagana etali ntukuvu wakati w’Ekkanisa Katolika ey’e Loma n’abakabaka b’ensi ku nkomerero y’emyaka ensanvu egy’obunnabbi.
Ebiyogerwa eby’obunnabbi bya Isaaya byannyonnyola okusalirwa omusango kwa Ttuulo omukazi omwenzi mu essuula amakumi abiri mu ssatu, era Yokaana naye alaga omusango gumu mu kifaananyi ky’omukazi omumyufu ennyo eyayitibwa “Babulooni Omukulu.” Omujulirwa ow’okusatu ogw’omusango gumu ku mwenzi oyo guno bwe guti:
Omukazi (Babulooni) owa mu Okubikkulirwa 17 afaananyizibwa ng’ayambadde purupuulo ne sikaleti, era ng’atikkiriddwa zaabu n’amayinja ag’omuwendo n’amalulu, ng’alina mu mukono gwe ekikopo ekya zaabu ekijjudde ebyennyinyibwa n’obutali bulongoofu bw’obwenzi bwe: ... era ku kyenyi kye kyawandiikibwa erinnya, Ekyama, Babulooni Omukulu, Nnyina w’abamalaya. Nnabbi agamba nti: ‘Nalaba omukazi yatamiddwa ku musaayi gw’abatukuvu era ne ku musaayi gw’abajulirwa ba Yesu.’ Babulooni era ayitibwa nti ‘ekibuga ekyo ekikulu, ekifuga abakabaka b’ensi.’ Okubikkulirwa 17:4-6, 18. Amaanyi ag’amaze emyaka mingi nnyo nga gafuga mu ngeri ey’ekikambwe abakabaka b’Obukristaayo ge Loma.” The Great Controversy, 382.
Ttuulo ye Eklezia Katolika ey’e Roma mu nnaku z’enkomerero. Mu kiseera ekyo Obwa Papa bujja okufuluma ne buwimbira bakabaka b’ensi ennyimba ez’okuseetaza, ne bukulembera bakabaka mu kikolwa ky’obwenzi, ekyo, mu bunnabbi, kye kugatta Eklezia n’obufuzi bw’eggwanga.
Era ku lunaku olwo, kijja kuba nti Ttuulo ajja kweerabirwa emyaka nsanvu, ng’ennaku za kabaka omu; oluvannyuma lw’emyaka nsanvu Ttuulo anaayimba ng’omalaaya. Isaaya 23:15.
Mu bunnabbi bwa Baibuli, kabaka ye obwakabaka; kale ekibuga Ttuulo kijja kwerabirwawo mu kiseera nga obwakabaka obw’obunnabbi bufuga okumala emyaka nsanvu.
Era ku lunaku olwo kiriba nti, bajja kuwerabira Ttuulo emyaka nsanvu, ng’ennaku z’kabaka omu bwe ziba; enkomerero y’emyaka nsanvu bw’eneetuuka, Ttuulo alijja okuyimba ng’omwenzi. Twala ennanga, otambulire mu kibuga, ggwe mwenzi eyerabiriddwa; kuba endongo ennungi, oyimbe ennyimba nnyingi, olyoke ojjukibwe. Era oluvannyuma lw’emyaka nsanvu okuggwa, Mukama alituukirira Ttuulo, era aliddamu ku mpeera ye, era alikola obwenzi n’obwakabaka bwonna obw’ensi ku maaso g’ensi. Isaaya 23:15-17.
Mu biseera by’obwakabaka obumu obunaafuga okumala emyaka nsanvu egy’obunnabbi, Ekkanisa Katoliki ey’e Rooma bajja kujirabira. Ku nkomerero y’emyaka nsanvu egyo, obuyinza bwa Papa bujja “kuzannya endongo ennungi, okuyimba ennyimba nnyingi.” Mu ngeri y’obunnabbi, “oluyimba” luyimirira “obumanyirivu.”
Ku nnyanja ey’ekkalaasi mu maaso g’entebe, eyo nnyanja nga ya galasi ng’egatikiddwa n’omuliro—bwe yaka nnyo olw’ekitiibwa kya Katonda—w’akuŋŋaanidde ekibiina ky’abo ‘abaawangudde ekisolo, n’effaananyiro lyakyo, n’akabonero kaakyo, n’omuwendo gw’erinnya lyaakyo.’ Wamu n’Omwana gw’Endiga ku Lusozi Sayuuni, ‘nga balina ennanga za Katonda,’ bayimiridde, abo 144,000 abaatununulibwa mu bantu; era w’awulirwa, ng’eddoboozi ly’amazzi amangi, era ng’eddoboozi ly’enkuba ennene, ‘eddoboozi ly’abakuba ennanga nga bakuba ennanga zaabwe.’ Era bayimba ‘Oluyimba Oluggya’ mu maaso g’entebe, oluyimba olutasobola kuyigwa muntu yenna okujjako abo 144,000. Luluyimba lwa Musa n’Omwana gw’Endiga—oluyimba lw’okununulibwa. Tewali muntu yenna okujjako abo 144,000 asobola okuyiga oluyimba olwo; kubanga luyimba lw’obumanyirivu bwabwe—obumanyirivu obutabangawo ku kibiina kirala kyonna. ‘Bano be bagoberera Omwana gw’Endiga gy’agendanga yonna.’ Bano, nga baaggiddwayo okuva ku nsi, okuva mu balamu, babalirwa ‘ng’ebibala ebyasooka eri Katonda n’Omwana gw’Endiga.’ Okubikkulirwa 15:2, 3; 14:1–5. ‘Bano be baava mu kubonaabona okunene;’ bayise mu kiseera ky’okubonaabona okutalabibwako bukya wabaawo eggwanga; bakwaze obulumi bw’akiseera ky’okubonaabona kwa Yakobo; bayimiridde nga tebalina asabirira mu kifo kyabwe mu kusaanikirizibwa okusembayo kw’ebibonerezo bya Katonda. Naye balokosebwa, kubanga ‘banaazizza ebyambalo byabwe, ne babyefula ebyeru mu musaayi gw’Omwana gw’Endiga.’ ‘Mu kamwa kaabwe tewasangibwa bulimba: kubanga bataliiko kamogo’ mu maaso ga Katonda. ‘Ky’ova olaba bali mu maaso g’entebe ya Katonda, era bamuweereza emisana n’ekiro mu yeekaalu ye: era oyo atuula ku ntebe y’obufuzi anaabeeranga wakati waabwe.’ Balabye ensi ng’eyonooneddwa enjala n’akabi k’endwadde, enjuba ng’erina obuyinza okubookoza abantu n’obugumu obunene, era ne bennyini bakwaze okubonaabona, enjala, n’enyonta. Naye ‘tebaliba na njala nate, so tebaliba na nnyonta nate; so n’enjuba tebalikubwako, wadde obugumu bwonna. Kubanga Omwana gw’Endiga ali wakati w’entebe y’obufuzi alibalunda, era alibakulembera eri ensulo ez’amazzi amalamu: era Katonda alisangula amaziga gonna okuva mu maaso gaabwe.’ Okubikkulirwa 7:14–17. Empaka Enkulu, 648.
"'Mu yeekaalu ye buli omu ayogera ku kitiibwa kye' (Zabbuli 29:9), era oluyimba lwe abaanunuliddwa baliyimba—oluyimba olw’ebyo bye bayiseemu—lulirangirira ekitiibwa kya Katonda: 'Bikulu era ebyewuunyisa emirimu gyo, Ai Mukama Katonda, Omuyinza w’ebyonna; amakubo go gali butuukirivu era amazima, Ggwe Kabaka ow’emirembe gyonna. Ani atalitya, Ai Mukama, era n’agulumiza erinnya lyo? kubanga Ggwe wokka oli mutukuvu.' Okubikkulirwa 15:3, 4, R.V." Education, 308.
Ku nkomerero y’emyaka nsanvu egy’obunnabbi Obupapa bujja “okuyimba ennungi, okuyimba ennyimba nnyingi, alyoke ajjukibwe.” Ku nkomerero y’obwakabaka obufuga okumala emyaka nsanvu egy’obunnabbi, Ekkanisa Katoliki ey’e Ruumi ejja kujjukiza ensi ebyo by’eyayitamu mu byafaayo byayo eby’edda. Mu byafaayo ebyo yafuganga ng’obuyinza obw’empisa mu mukago ogwaliwo wakati waayo n’abakabaka b’e Bulaaya. Ebyafaayo ebyo bimanyikiddwa bulungi nga Ebyasa by’ekizikiza, era ekizikiza kyonna ekiyinza mu ngeri yonna okwegattibwa n’ebyafaayo mwe Obupapa bwafugira ku bakabaka b’e Bulaaya kiyinza okuteekebwa ku kikolwa ekyasooka ddala ekyazaayo ekizikiza kyonna ekyaddirira. Ekikolwa ekyo kyali okugatta ekkanisa ne gavumenti—okugatta abakabaka b’e Bulaaya n’Ekkanisa Katoliki. Mu bufumbo bwa Baibuli, omusajja ye alina okufuga omukazi, naye obwenzi obwabaawo mu byafaayo ebyo bwali bwa wansi waggulu okuva ku ntegeka entuufu ey’enkolagana wakati w’omusajja n’omukazi.
Ku nkomerero y’emyaka ensanvu, walibaawo ekizibu ekinene, nga bukomekkerezebwa obwakabaka obwogerwako mu bunnabbi bwa Bayibuli obufuga ensi mu kiseera nga obukulembeze bwa Papa bwerabiriddwa mu bunnabbi. Ekizibu eky’ensi yonna ekivudde mu kugwa kw’obwakabaka obwo kiggulirawo Ekkanisa Katolika omulyango okutandika okutegeeza ensi nti, okusobola okuyitamu ebiseera eby’ekizibu ebivudde mu kugwa kw’obwakabaka obwo, ensi erina okugondera obuyinza obulambika empisa bw’Ekkanisa Katolika ey’e Roma, nga bwe kirabikira mu byafaayo by’Ebiro eby’ekiizikiza.
Nga obwakabaka buggwawo, era obupapa ne buyimba oluyimba lw’obumanyirivu bwabwo olw’edda—obumanyirivu abawandiisi b’ebyafaayo bwebayita ekizikiza—kale ebyafaayo ebyo eby’ekizikiza biyinza bitya okufuuka obubaka obw’obupapa bwandigabanira abakabaka b’ensi, ne bubakkakasa okukkola obwenzi n’obupapa? Mu kizibu ekinene, lwaki obumanyirivu bw’emyaaka egy’edda—oluyimba lwabwo, obumanyirivu bwabwo nga tannarerabirwa mu kwolesebwa kw’obunnabbi—bwandibadde bubawa ensonga entegeeravu ezireetera abakabaka b’ensi okukkiriza obumanyirivu bw’ekizikiza ng’eky’okuddamu ekizibu kyabwe ekinene?
Waliwo ekibiina kinene—ne mu abo abatagaliza Obukatoliki bwa Roma kisa—tebalowooza nti waliwo bulabe bungi okuva mu buyinza bwakyo n’okukosa kwakyo. Abangi bagamba nti ekizikiza mu by’amagezi ne mu mpisa ekyafuga mu mulembe ogw’omu wakati kyayamba okusaasaana kw’enzikiriza z’eddiini zaayo ezikakanyiziddwa, enkiriza ez’obusiru, n’obunyigirize bwayo; era nti amagezi agasinga mu biseera bya leero, okusaasaana okwawamu kw’obumanyi, n’obwaggule obw’akyeyongera mu nsonga z’eddiini, biziyiza okuddamu okuzuukira kw’obutagumiikiriza n’obukambwe. Okulowooza kennyini nti ebintu ebyo bisobola okubaawo mu mulembe guno ogwakumiddwa omusana kwesekererwa. Ky’ekituufu nti omusana omungi—ogw’amagezi, ogw’empisa, n’ogw’eddiini—gwaka ku mulembe guno. Mu miko egigguliddwa egy’Ekigambo Ekitukuvu kya Katonda, omusana okuva mu ggulu gusaaniddwa ku nsi. Naye kiteekwa okujjukirwa nti nga bwe gunene omusana oguweereddwa, bwe kityo ne kizikiza ky’abo abagusobezza ne bagugaana kiba kinene.
Okwekenneenya Bayibuli mu kusaba kyandibalaze Abaprotestanti enfaanana y’amazima ey’obwapapa era ne kibaleetera okukyawa nnyo ne bakyewala; naye bangi bennyumiriza mu magezi gaabwe okutuusa ne bawulira nga tebeetaaga kunoonya Katonda mu bwetoowaze balongozebwe mu mazima. Newankubadde benyumiriza ku kumanyirivu kwabwe, tebamanyi Byawandiikibwa wadde obuyinza bwa Katonda. Balina okufuna engeri ey’okukkakkanya emitima gyabwe, era ne banoonya ekitetaaga nnyo eby’Omwoyo era ekitetaaga kwewombeeka. Kye baagala ye engeri ey’okwerabira Katonda, nga erabika ng’enkola ey’okumujjukira. Obwapapa busaanira bulungi okutuukiriza ebyetaago by’abo bonna. Butegekeddwa ku mitendera ebiri gy’abantu, nga bukwata ku nsi yonna okumpi - abo abagala okununulibwa olw’ebikolwa byabwe, n’abo abagala okununulibwa nga bakyali mu bibi byabwe. Kino kye kyama ky’obuyinza bwakyo.
Kizuuliddwa nti olunaku olw’ekizikiza ekinene mu by’amagezi kiba kya mugaso eri obuwanguzi bw’obufuzi bwa Paapa. Kijja n’okulabisibwa nti olunaku olw’okutangaala okukulu mu by’amagezi nabwo bwa mugaso mu ngeri y’emu eri obuwanguzi bwalyo. Mu biseera eby’edda, abantu nga tebalina Ekigambo kya Katonda era nga tebalina kumanya kwa mazima, amaaso gaabwe gaali gasibiddwa, era enkumi za abantu zaakwatibwanga mu mitego, nga tebalaba obutimba obwasanjalaziddwa okubatega ebigere byabwe. Mu mulembe guno waliwo bangi abazikibwa amaaso olw’okwaka kw’ebirowoozo ebiyitiririra by’abantu, ‘sayansi eyayitibwa bw’atyo naye ey’obulimba;’ tebalaba obutimba, ne bayingiramu mangu ddala ng’abaasibiddwa amaaso. Katonda yateekateeka nti amaanyi g’omuntu ag’amagezi gakwatebwe ng’ekirabo okuva eri Omutonzi we era gakozesebwe mu kuweereza amazima n’obutuukirivu; naye bwe okwenyumirizaamu n’okuyaayaana bikuzibwa mu mitima, era abantu ne bagulumiza endowooza zaabwe waggulu w’Ekigambo kya Katonda, olwo amagezi gayinza okukola obulabe obusinga obutamanya. Bw’atyo sayansi ey’obulimba ey’omulembe guno, eyonoona okukkiriza mu Baibuli, ejja kulabika ng’eyawangudde mu kutereeza oluguudo olw’okukkirizibwa kw’obufuzi bwa Paapa, n’enkola zaabwo ezisanyusa, nga bwe kyakolebwa okugaana abantu okumanya mu kuggulawo oluguudo olw’okukuzibwa kwalyo mu Biseera by’Ekizikiza. The Great Controversy, 572.
Abakatoliki ba Rooma bakkiriza nti okukyusibwa kwa Ssabbiti kwakolebwa ekkanisa yaabwe, era bagikozesa okukyusibwa kuno nga bujulizi bw’obuyinza obusinga obw’ekkanisa. Bagamba nti, olw’okukuuma olunaku olwasooka olw’essabbiiti nga Ssabbiti, Abaprotestanti baba bakkiriza obuyinza bwayo obw’okuteekawo amateeka mu bintu bya Katonda. Ekanisa ey’e Rooma terirekeddeeko okutegeeza nti tegesobya; era bwe ensi n’ekkkanisa za Abaprotestanti bwe zikkiriza Ssabbiti ey’obulimba gye yeeteekawo, nga beegaana Ssabbiti ya Yakuwa, mu butuufu baba bakkiriza okweyita okwo nti tegesobya. Basobola okulaga obuyinza obw’okukola ekikyusibwa kino, naye obutali bwa mazima mu ngeri gye balowooza bweeyoleka mangu. Omupapisiti alina magezi ag’amala okulaba nti Abaprotestanti beelimba boobwe, nga babigenderedde baggalira amaaso ku bintu eby’amazima eby’ensonga eno. Bwe enteekateeka ya Sande bwe yeeyongera okusiimibwa, asanyuka, ng’akkakasa nti oluvannyuma ejja kuleeta ensi yonna ey’Abaprotestanti wansi wa bendera ya Rooma.
Okukyusibwa kwa Ssabbiiti kwe kabonero k’obuyinza bw’ekkanisa ey’e Roma. Abo, abategeera ebisaba by’ekiragiro eky’okuna, ne balonda okukuuma Ssabbiiti ey’obulimba mu kifo ky’eyo ey’amazima, babeera nga bagondera obuyinza obwo bwokka obulagira ekyo. Akabonero k’ensolo ye Ssabbiiti ey’obwapapa, eyakkiriziddwa ensi mu kifo ky’olunaku Katonda lwe yalonda.
Naye ekiseera eky’okufuna akabonero k’ekisolo, nga bwe kyalangirirwa mu bubaka bw’obunnabbi, tekinnatuuka. Ekiseera eky’okukezebwa tekinnatuuka. Waliwo Abakristaayo ab’amazima mu buli kkanisa, nga n’Ekkanisa Katolika ey’e Roma terirekeddwawo. Tewali asalirwa musango okutuusa nga afunye omusana era alabye obuvunaanyizibwa obuli mu kiragiro eky’okuna. Naye bwe walivayo ekiragiro ekisindika okugondera Sabiiti ey’obulimba, era bwe waakubaawo okukaaba okunene kw’omulayika ow’okusatu okulabula abantu obutasinza ekisolo n’ekifaananyi kyakyo, olwo enjawukana wakati w’obulimba n’amazima erijja okweyoleka bulungi. Ate olwo abo abakyeyongera mu kumenya etteeka balikufuna akabonero k’ekisolo ku malubaawo gaabwe oba ku ngalo zaabwe.
Mu ntambuka ez’amangu tusemberera ekiseera kino. Amakkanisa g’Abaprotestanti bwe bagatta wamu n’obuyinza bw’ensi okuwagira eddiini enkyamu, olw’okugirwanyisa bajjajja baabwe ne bayitamu okubonyaabonyezebwa okukambwe ennyo, olwo Ssabbiiti ya Papa eneewalirizibwa kkanisa ne gavumenti nga bagasse wamu obuyinza bwabwe. Waakubaawo kuwuguka okw’eggwanga, okunaakomekkera kyokka mu kuzikirira kw’eggwanga. Bible Training School, Febwali 2, 1913.
Kati tukomyeeko ku bubonero butaano bye tuli mu kunoonya okutegeera bulungi, nga tetunnaba kulambulula essuula yennyini mu bujjuvu. Mu bunnabbi bwa Bayibuli, ekibuga kiyimirira obwakabaka, era mu Isaaya essuula amakumi abiri mu ssatu waliwo obwakabaka bubiri obuli ne enkolagana ennyo, naye obuwawukana bwabyo bulabika bulungi. Ekisooka kye “kibuga eky’okutikkira engule,” ate ekirala kye “kibuga ky’obusuubuzi.” Mu nnaku ez’oluvannyuma, obuyinza obukulembera olugatte olusatu olw’ejjoka, ensolo ne nnabbi ow’obulimba, ye Obwa Paapa. Obwa Paapa bwe buba obwakabaka obulina engule.
“Bwe tunaatera okutuuka ku kizibu eky’enkomerero, kikulu nnyo okubeerawo okutegeeragana n’obumu mu bikozesebwa bya Mukama. Ensi ejjudde emiyaga, entalo n’obutakkanya. Naye wansi w’omutwe gumu—obuyinza bwa Papa—abantu bajja kuyingira mu bumwe okuwakanya Katonda nga babonyaabonya abajulirwa be. Obumu buno bunywezebwa omuvuddeko omukulu. Nga bw’anoonya okuŋŋaanya abakozi be mu kulwana n’amazima, anaakola okubawukanya n’okubasaasaanya abalwanirira amazima. Ye asendasenda obuggya, okwekengera okubi, n’okwogerera bubi, okuleeta obutabanguko n’okwawukana.” Obujulirwa, voliyumu 7, omuko 182.
Obwakabaka obulina engule kye Ttuulo, era erinnya lyo litegeeza ‘olwazi.’ Mu omutwe guno, erinnya Ttuulo liyimirira obwaPapa obukola okwefuula mu kifo kya Kristo, kubanga obwaPapa bwe Antikristo. Ekigambo ‘anti’ mu ‘Antikristo’ kitegeeza ‘mu kifo kya.’ ObwaPapa bunoonya okwefuula mu kifo kya Kristo ku buli ngeri yonna, era erinnya Ttuulo litegeeza olwazi, kubanga obwaPapa ky’ekifaananyi eky’obulimba eky ‘Olwazi olw’Emirembe gyonna.’
Ani ateesezza amagezi gano okulwanyisa Ttuulo, ekibuga ekissa engule, abasuubuzi baakyo nga balangira, n’abo abakola eby’obusuubuzi nga be b’ekitiibwa ab’ensi? Mukama ow’eggye ye yabiteeseteesa, okuswaza okwenyumiriza kw’ekitiibwa kyonna, era aleete mu nsonyi ab’ekitiibwa bonna ab’ensi. Yita mu nsi yo ng’omugga, ggwe muwala wa Taasisi: tewali maanyi nate. Yasambaza omukono gwe ku nnyanja, n’akankanya obwakabaka: Mukama awadde ekiragiro eri ekibuga ky’obusuubuzi, okuzikiriza ebigo byayo eby’amaanyi. Isaaya 23:8-11.
Tugenderera okulaga, nga tuyita mu bajulizi abangi, nti "okukankanya obwakabaka" kutuukirizibwa Katonda ng’ayita mu Buyisiramu. Buyisiramu bwe buyinza obusunguwaza amawanga era bukozesebwa okukankanya amawanga. Mu kifo kino tutegeera nti Mukama asaliddewo okuleeta mu kunyoomebwa "bonna abalina ekitiibwa ku nsi," be "abacuruuzi" n’ "abatambuza ebyamaguzi" nga "ebigo byabwe" bigenda kuzikirizibwa. Ekibuga ky’abasuubuzi n’ekibuga eky’okwambaza engule "banyiiza eggulu," era Mukama asaliddewo okuzikiriza "ebigo byabyo", era ekyo kiraga eby’enfuna. Okugwa kwa by’enfuna kubaawo nga tekunnabaawo etteeka erya Ssande mu United States, kubanga nga etteeka erya Ssande terinnabaawo, abatuuze ba United States babeera basaba okuddayo "mu kisa kya Katonda n’obuwanguzi obw’ensi." Okuteesa kwabwe kwe nti emisango gya Katonda tegiggwawo okutuusa Ssande "lw’ewalirizibwa mu ngeri enkalakalira." Abajulizi abamu ab’omu Bayibuli bakkirizza wamu nti tuli kumpi n’okugwa okunene ennyo mu by’enfuna eby’ensi yonna. Okugwa okwo kubaawo nga tekunnabaawo etteeka erya Ssande, nga bwe kyali n’okugwa okw’omwaka gwa 1837, okwabaawo nga tannaba kutuuka nga October 22, 1844.
“Awo omulimba omukulu anakakasa abantu nti abo abawereza Katonda be bavuddeko ebibi bino. Ekibiina ekyayimusizza okusunguwala kw’Eggulu kijja kuteeka ebizibu byabwe byonna ku abo abagondera ebiragiro bya Katonda, kubanga okugondera kwabwe kubeera okunenya okutagwaawo eri abamenya amateeka. Kijja okwogerwa nti abantu banyiiza Katonda olw’okumenya Ssabbiiti eya Ssande; nti ekibi kino kye kivuddeko ebikolimirwa ebitaliggwaawo okutuusa nga okukuuma Ssande kukakasiddwa n’obukakafu; era nti abo abayimirizaamu ebyetaago eby’ekiragiro eky’okuna, bwe batyo ne baggyawo ekitiibwa kya Ssande, be batabula abantu, nga bazziyiza okuddayo mu kisa kya Katonda n’omuganyulo gw’ensi. Bwe kityo, okulumiriza okwakolebwa edda ku muddu wa Katonda kujja kuddamu, era ku nsonga ezitegeerekeka bulungi z’emu: ‘Era bwe kyabaawo, Akabu bwe yalaba Eriya, n’amugamba nti, Ggwe ye atabula Isirayiri? Naye n’addamu nti, Nze sinnatabula Isirayiri; naye ggwe n’ennyumba ya kitaawo, kubanga mulekedde ebiragiro bya Mukama, era ogoberedde Bbaaliimu.’ 1 Bassekabaka 18:17, 18. Era nga obusungu bw’abantu buwusiddwa okulanga okw’obulimba, banaagoberera ekkubo eri ababaka ba Katonda erifaanana nnyo n’eryo Isirayiri eyajeemera lye yagoberera ku Eriya.” The Great Controversy, 590.
Okwolekagana kwa Eriya ne bannabbi ba Baali n’abakabona b’ekibira ku Lusozi Carmel kukiikirira etteeka lya Sande. Obubaka eri ekkanisa bwali nti, “londawo leero ani gw’olimuweerereza.” Bw’ebyafaayo bino biddamu ku tteeka lya Sande, ekibuuzo kiri nti, “olunaku ki lwe ogenda okulonda, kubanga olunaku lw’olondawo lulaga ani gw’owuweereza.” Nga tonnatuuka ku Lusozi Carmel waaliwo emyaka esatu n’ekitundu egy’okyeya ekinene. Nga tonnatuuka ku tteeka lya Sande wabaawo omutendera gw’amateeka ga Sande ag’enjawulo, naye tebabadde bakakibwanga mu bukambwe. Ensonga nnene egattiddwa ku tteeka lya Sande ye nti obujeemu bw’eggwanga bukulirirwa okuzikirira kw’eggwanga. Okulabirako kwe kuno: Konsitantino mu mwaka gwa 321 yayisa etteeka lya Sande, era mu bwangu oluvannyuma amakondeere ennya ezisooka ez’Okubikkulirwa essuula omunaana ne zatandika okuleetera Loma ey’ebugwanjuba okutuuka ku nkomerero yaayo mu mwaka gwa 476. Emboozi ya Konsitantino ya mugaso kubanga yalimu okutumbulwa kwa Sande mu mpola mpola, era mu kiseera kye kimu obukomya obweyongera obwateekebwa ku Ssabbiiti ey’ennaku ey’omusanvu. Ebyafaayo ebyo ebyeyongera byatuuka ku nkomerero bwe baakaka abatuuze okukuuma Sande oba ne batulugunyizibwa olw’okukuuma Ssabbiiti. Kyo kye kinaavaamu ne mu kukulaakulana kw’amateeka ga Sande mu Amerika. Ensonga emu egattiddwa ku kukakasa okusinza Sande ye nti, “obujeemu bw’eggwanga bulyoka bukulirirwa okuzikirira kw’eggwanga.” Ensonga eno kitegeeza nti okweyongera mu kukakasa amateeka ga Sande kuleeta okweyongera mu bibonerezo bya Katonda, nga tekunnabaawo ddala etteeka erya Sande eryo eryogerwako mu Okubikkulirwa 13:11. Buli tteeka lye bateekawo lirireetera okuzikirira okugifanagana nalo. Ebibonerezo bye bannansi balumiriza abakuumi ba Ssabbiiti okuleeta, mu mazima biva ku kukakasa okw’eyongera okw’amateeka ga Sande. Twateekamu akatundu okuva mu The Great Controversy, ke nnatuumye “Okweyongera kwa Sande.” Nkusaba okakasome nate. Kali mu kitundu ekiyitibwa The Spirit of Prophecy.
Katonda alaze ebigenda okutuuka mu nnaku ez’enkomerero, abantu be balyoke bategekebwe okuyimirira mu kibuyaga ky’okuwakanyizibwa n’obusungu. Abo abaalabuddwa ku bintu ebiribatuukako tebalina kutuula nga batereevu mu kulindirira ekibuyaga ekirijja, nga beesanyusa nti Mukama ajja okubakingira abeesigwa be ku lunaku lw’obuzibu. Tufaananenga abantu abalindirira Mukama waabwe, si mu kulindirira kwa bwereere, naye mu kukola n’obunyiikivu, nga tulina okukkiriza okutanyegayega. Kati si kiseera kukkiriza ebirowoozo byaffe okunyigirizibwa mu bintu ebitali bya mukulu. Nga abantu beebase, Setaani akola n’obunyiikivu nga atereeza ensonga bw’atyo abantu ba Mukama baleme kufuna kisa newankubadde bwenkanya. Ekikwekweto kya Sande kati kikyeyita mu kizikiza. Abakulembeze bakweka ensonga entuufu, era bangi abeegattizza ku kikwekweto bennyini tebategeera we omuguddo og’awansi gugenderera. Ebigambo byaakyo byangu era ng’ebirabika nga bya Kikristaayo, naye bwe kinaayogerera kijja kubikkula omwoyo gw’omusota omukulu. Kibuvunaanyizibwa kyaffe okukola byonna ebiri mu maanyi gaffe okuziza obulabe obutulabirira. Tuteekwa okuteeka amaanyi mu kumalawo obusosoze nga tweyanjula bulungi mu maaso g’abantu. Tuteekwa okubaleetera ensonga entuufu eriwo, bwe tutyo ne tussaawo okwegaana okusinga obuyinza okuwakanya ebipimo ebigenderera okunyigiriza eddembe ly’omutima. Tuteekwa okunoonya Ebyawandiikibwa era tubeere basobola okuwa ensonga z’okukkiriza kwaffe. Nnabbi agamba nti: ‘Ababi banaabeeranga babi; so tewaliba mu babi anategeera; naye abagezi banaategeera.’ Obujulizi, ekitabo eky’okutaano, omuko 452.
Kizibu okukizuula ekikwekweto eky’okuyisa etteeka lya Ssande, kubanga kyetambulira mu “kizikiza” era obupapa bukola “mu kyama era nga tewali abakisuubira,” nga “bunyweza amaanyi gaabwo okutuukiriza ebigendererwa byabwo.” Kya mazima nti omulimu ogw’okuyisa etteeka lya Ssande mu kizikiza gye nsonga ey’omutima mu nkola y’okugezesa ey’abantu 144,000. Okusinziira ku Daniel ne Sister White, “tewali mu babi ajja kutegeera.” “Ababi” mu Daniel be “abawala ab’ewuulu abata magezi” mu Matthew, ababatuuzibwaawo Sister White nga Ab’e Laodikiya. Ab’amagezi bajja kutegeera ebintu ebigenda mu maaso kaakano, newankubadde nga ebyafaayo ebiritwetoolodde birabika ng’ebigaanagana n’Ekigambo kya Katonda. Tukkiriza Ekigambo kya Katonda oba ebigenda mu maaso ebiritwetoolodde? Naye twalabuddwa nti enkomerero ejja kubeera ng’ennaku za Nuuwa.
Ensi, ejjudde obulyankuwa, ejjudde eby’ensanyizo eby’obutalina Katonda, egudde, egudde mu kutereera kw’eby’omubiri. Abantu bateeka ewala okujja kwa Mukama. Baseka okulabula. Okwenyumiriza kugamba nti, ‘Ebintu byonna bigenda bwe bityo nga bwe byali okuva ku ntandikwa.’ ‘Enkya eriba ng’olwaleero, era n’eriyongera okuba bungi.’ 2 Peter 3:4; Isaiah 56:12. Tugenda kweyongera mu kwagalira eby’ensanyizo. Naye Kristo agamba nti, ‘Laba, nzijja nga omubbi.’ Revelation 16:15. Mu kiseera kennyini ensi lw’eba enyooma n’ebuuzza nti, ‘Esuubi ery’okujja kwe liri ludda wa?’ obubonero bubeera butuukirira. Bwe baba bakaaba nti, ‘Emirembe n’obukuumi,’ okuzikirira okw’amangwago kuba kujja. Bw’aba annyooma, omugaana amazima, ng’afuuse omwetantazi; nga emirimu egy’enjawulo egy’okufuna ensimbi gagenda mu maaso nga batafaayo ku misingi; nga omuyizi anoonyereza ennyo okumanya byonna okujjako Baibuli ye, Kristo ajja ng’omubbi.
Buli kimu mu nsi kiri mu bunkenke. Obubonero bw’ebiseera buleetera okutya. Ebintu ebigenda okujja bisuula emisikirize gyabyo nga tebinnaba kutuuka. Omwoyo gwa Katonda gukendeera ku nsi, era ebikangawo bigobereragana mu nnyanja ne ku ttaka. Waliwo embuyaga, ettaka likankana, omuliro, amataba, n’obutemu obuli ngeri zonna. Ani ayinza okusoma eby’omu maaso? Obukuumi buli wa? Tewali bukakafu mu kintu kyonna eky’obuntu oba eky’ensi. Mu bwangu abantu beetereeza wansi w’ekibendera kye balonze. Nga tebakkakkana, balindirira era balondoola entambula y’abakulembeze baabwe. Waliwo abo abalindirira, abatunulira era abakola olw’okulabika kwa Mukama waffe. Ekibinja ekirala kigwa mu layini wansi w’obukulembeze bw’omuvuddemu omusooka omukulu. Batonotono bakkiriza n’omutima n’emmeeme nti tulina Gehena gye tusaanidde okwewala ne Ggulu lyetusaanidde okufuna.
Ekizibu ekinene kiritusemberera mpola mpola mu kyama. Enjuba eyanika omusana mu ggulu, ng’eyita mu kkubo lyayo ery’obulijjo, ate n’eggulu likyogerera ku kitiibwa kya Katonda. Abantu bakyalya ne banywa, basimba ne bazimba, bafumbirwa ne bafuumbya. Abasuubuzi bakyagula ne batunda. Abantu beetomera omu ku munne, balwanira ekifo ekisinga waggulu. Abaagala eby’esiimisa bakyajjumbira ebibanda, envuga z’embalaasi, n’enju z’okugembula. Okusanyuka okusinga kubeerawo, naye essaawa y’okugezesebwa eri okuggwa mangu, era buli musango ali kumpi okusalibwawo okumala emirembe gyonna. Sitaani alaba nti ekiseera kye kitono. Ate ateekawo ebitongole bye byonna ku mulimu, abantu balimbalimbibwe, bazuzibwe mu kyamu, banyigirizibwe era bawangangusibwe, okutuusa olunaku lw’okugezesebwa lwe luggwewo, era oluggi lw’okusaasira luggalibwe emirembe gyonna.
Mu bunyikivu, okuyitira mu myaka n’emyaka, ebigambo eby’okulabula ebyava eri Mukama waffe okuva ku Lusozi Olw’Emize bitutuukirira: ‘Mwekuumenga mmwe bennyini, emitima gyammwe gireme okuzitirwa olw’okulyalira, n’obutamiivu, n’okweraliikirira eby’obulamu buno, ne lunaku luli ne libatuukako nga mutalutegeera.’ ‘Kale mutunulirenga, era musabenga ennaku zonna, mulyoke musaanirwe okuwona ebyo byonna ebigenda okubaawo, era muyimirire mu maaso g’Omwana w’omuntu.’ Desire of Ages, 635, 636.
Mu ssuula amakumi abiri mu ssatu ey’Isaya, Sayidoni ye Amerika, ate Ttuuro ye obwa Papa. Ttuuro ne Sayidoni byali bibuga bya Abafoyinike eby’edda, ebyaliwo mu biseera bye bimu, ebyali ku lubalama lw’ennyanja ya Mediteraniya. Baamanyibwa olw’obusuubuzi bwabwe bw’omu nnyanja, obugagga, n’obuyinza bwe baalina mu nsi ey’edda. Mu kigambo ekyo, Sayidoni n’“abasuubuzi” baayo baajjuza Talusisi. Abasuubuzi ba Sayidoni baasuubulanga “ensigo ya Sihor,” eyitibwa “omwero gw’omugga,” era nga “ebibala by’omugga,” era nga “amagoba gaayo,” kubanga ye “akatale k’amawanga.” Banabbi bonna boogera ku nkomerero y’ensi, kale ani ye akatale k’amawanga ku nkomerero y’ensi? Ye Amerika.
Sihor mugga mu Misiri (akirabika okuba Delta ya Nile) era gukozesebwa okuyimirira obugagga bw’ensi, kubanga Misiri y’ensi. "Omuwala atamanyiddwa musajja" wa Zidon ayimirira omulembe ogusembayo ogwa USA, era anyigirizibwa olw’obufuzi bw’amagye obugendera wamu n’etteeka lya Sande n’okuzikirira kw’eggwanga okw’egoberera amangu ddala. Abo abawala abatamanyiddwa basajja ab’e Zidon banenyebwa mu kibuuzo ekikwata ku Tyre nga kigamba nti, "kino kye kibuga kyammwe eky’essanyu" (obwakabaka) USA mwe yasanyukira? Kino kye "bwakabaka 'eky’obukadde bwakyo kiri mu nnaku ez’edda ennyo," nga, ng’okusinziira ku kyawandiikibwa, kyasimbibwawo Nimrod amangu ddala oluvannyuma lw’amataba?
Katonda asazeewo era "akigenderedde ddala" okubonereza "Ttuulo, ekibuga ekiteeka engule." Ekibonerezo ky'obupapa kirimu okumenyeka kw'enteekateeka y'eby'enfuna ey'ensi yonna, kubanga "Mukama aweeredde" "ekiragiro okulwanyisa" "Sayidoni" "ekibuga ky'abasuubuzi," (Amerika.) Ekiragiro kye "okuzikiriza ebigo eby'amaanyi," oba eby'enfuna bya Amerika, kye kiragiro kya Ssabbiiti, kubanga obujeemu bw'eggwanga bugobererwa okuzikirira kw'eggwanga.
Okubonerezebwa kw'obupapa kutandika n'okugwaamu kw'eby'enfuna mu nsi yonna nga kivudde ku kuzikirizibwa kw'eby'enfuna bya Amerika. Zidon erina "ennyumba" egattiddwa ku by'enfuna byayo, nga bityo eraga entegeka y'eby'ensimbi eyazikirizibwa, kubanga temusobola kuyingirangamu nate. Tewakyabaawo kuteekaamu ensimbi newaakubadde amagoba okuva mu "ennyumba" eyo, kubanga ezikiriddwa. Okuzikirizibwa kubaawo ku tteeka lya Sande, newaakubadde ng'okusooka nga etteeka eryo terinnabaawo waliwo dda ebibonerezo ebyongerera waggulu. Bwe kugwaamu okwo bwe kutuuka, obupapa, Amerika n'abalangira b'obusuubuzi bwayo n'abasuubuzi b'ekitiibwa, n'ebyombo bya Tarshish bagenda "okukuba enduulu."
Ekifo kya "Tarshish" mu kitundu kino ky'ekiwandiiko kigattibwa n'obugagga mu biseera eby'edda, ate mu Bayibuli ebyombo bya Tarshish bimanyiddwa ng'akabonero akasinga obukulu k'amaanyi g'eby'enfuna.
Kubanga ebyombo bya kabaka byagenda e Tarshish wamu n’abaddu ba Huramu; buli myaka esatu omulundi gumu, ebyombo eza Tarshish byajjanga nga bitwala zaabu, ne feza, n’amasanga g’ennjovu, n’enkima, n’entausi. Era kabaka Salomooni yasukka bakabaka bonna ab’ensi yonna mu bugagga ne mu magezi. 2 Ebyawandiikibwa eby’Emirembe 9:21, 22.
Ebyombo biyimirira amaanyi g’eby’enfuna, era Tarshish ye mukulembeze w’amaanyi g’eby’enfuna mu bubaka bw’obunnabbi bwa Bayibuli. Ekika ekisembayo kya Tarshish, ekyeyolekedwamu “muwala” wa Tarshish, kigambibwa nti, “yita mu nsi yo ng’omugga,” era kye kisanga kiri nti ensi yaayo “tekyalina maanyi,” era tekyasobola “kujaguza” ku bwakabaka bwa Tyre. Amaanyi ge baali banoonya gaali amaanyi g’eby’enfuna aga Zidon ag’edda, naye gaali gaggwaawo kubanga ennyanja yali yagambye nti, “sikola mu bulumi bw’okuzaala, so sizaala baana, so sikkulisa bavubuka, so sikkulisa bawala abatannaba kufumbirwa,” bwe kityo ne kyalaga ekika ekisembayo ky’ennyanja, kye bantu b’ensi yonna nga bakaaba olw’okuzikirira kw’eby’enfuna by’ensi yonna, era mu kiseera ekyo abantu b’ensi ne bazuukuka okutegeera nti be kika ekisembayo mu byafaayo by’ensi, era nga kibuzeeko obudde okutegeka obulamu obutaggwaawo.
Mu bbanga ttono, ensimbi zijja okukendeera omuwendo mu bwangu nnyo, nga amazima g’ebyo eby’obutaggwaawo gabikkulirwa eri amaaso g’abantu. Evangelism, 62.
Waliwo "report" bbiri oba obubaka ebireetera obulumi eri bonna mu kitundu kino. "Report" esooka ekwata ku Misiri, ate "report" ey’okubiri ye Ttuulo. "Report" eya Misiri eri mu kiseera ekyayita kubanga Isaaya agamba nti, "nga ku 'report' ekwata ku Misiri," bwe kityo ne kulaga nti Katonda yali akoze ekintu ku Misiri nga tannazikiriza Zidon (USA.) Kye Katonda yakolera Misiri, era ekyo kye kiyimirira "report" eya Misiri, kwe kuba nti yazikiriza Misiri nga kikwatagana n’omulundi ogusooka Katonda lwe yayingira endagaano n’abantu be yalondako. "Report" zombi ze "report" emu. "Report" eya Misiri ye ntandikwa, ate "report" eya Ttuulo ye nkomerero. Alufa ne Omega alaze endagaano n’abo 144,000 mu nnaku ez’enkomerero ng’akozesa ebyafaayo eby’entandikwa by’ensonga eyo. "Report" ekwata ku Misiri ye okununulibwa kw’Ennyanja Emyufu, Falaawo n’eggye lye lwe baazikirizibwa, ekifaananyiriza okununulibwa okw’enkomerero kw’abantu ba Katonda nga bwe kiragiddwa mu "report" ekiri "omugugu gwa Ttuulo."
Amaanyi agakiikiriddwa mu Bayibuli agazikiriza ebyombo bya Tarusi ye Obusiraamu. Ensonga ey’Obusiraamu tujja okugikwata ko mu biseera eby’omu maaso, kale tujja okugyogerako mu bujjuvu oluvannyuma. Mu kiwandiiko kino kikyolebwa nga “Chittim,” ekigambo eky’edda ekitegeeza Cyprus, era ekiwandiiko kigamba nti okuzikirira kwa Sayidoni ne Ttuulo kulabisiddwa okuva e “Chittim.” Akabonero k’Obusiraamu kalimu ekifananyi ekirambulukufu ennyo eky’okuzikirira kwa Amerika mu bunnabbi bwa Bayibuli.
Kikulu okulondoola ennaku n’emyaka ebyogerebwako mu kitabo kya Isaaya, kubanga emirundi mingi biraga ekiseera eky’obunnabbi eky’ekitundu ekigoberera. Isaaya essuula amakumi abiri mu ssatu egoberera ‘omugugu’ ogw’ekiwonvu ky’ebyolesebwa mu ssuula amakumi abiri mu bbiri, nga kino kibanjirirwiddwa essuula amakumi abiri mu emu eririmu emigugu esatu, era byonna bisatu biraga Buyisiramu. Nga tonatuuka ku ssuula eryo, mu olunyiriri olusooka olw’essuula amakumi abiri wateekebwawo entegeka y’ebyafaayo eby’obunnabbi, mwe obunnabbi obw’okuzikiriza obugoberera bwe bulambululwa mu ssuula eziddirira.
Mu mwaka gwe Tartan yajja e Ashdod (Sargon kabaka w'e Assyria bwe yamutuma,) n'alwana ne Ashdod, n'akiwamba. Isaaya 20:1.
Ekigambo “Tartan” kiyinza okuba erinnya, naye kisinga okuba eddala ly’omuduumizi w’eggye. Tartan yajja e Ashdod, ekibuga mu Misiri, n’akitwala mu kiseera ky’ebyafaayo lwe Ab’e Asiriya baali nga beeyongera okutwala ensi yonna mu buyinza bwabwe. Asiriya yakiikirira Babulooni. Byombi Asiriya ne Babulooni byali obwakabaka obwava mu bukiikakkono, obwakabaka ebyalambikibwa ng’ “empologoma” ezasasaanya endiga za Katonda, era byombi bifuna ekibonerezo kye kimu. Asiriya ye yasooka, Babulooni ye eyasembayo.
Isirayiri ye ndiga eyaasaasaanyiziddwa; empologoma zimugobye: okusooka, kabaka wa Bwasuli yamulidde; era oluvannyuma, Nebukadduneeza ono, kabaka wa Babulooni, yamumenya amagumba. Noolwekyo, bw’ati bw’ayogera Mukama ow’eggye, Katonda wa Isirayiri; Laba, ndibonereza kabaka wa Babulooni n’ensi ye, nga bwe nnabonereza kabaka wa Bwasuli. Yeremiya 50:17, 18.
Mu bunnabbi, bombi be "Omwasuli eyegulumiza."
Bwe Senakeribu, Omwasiriya ow'amalala, yanyoomera Katonda n'amuvuma, era n'atiisatiisa okuzikiriza Isirayiri, 'ne kiba ekiro ekyo nti malayika wa Mukama n'afuluma, n'atta mu lusiisira lw'Abasirya abantu 185,000.' Mu ggye lya Senakeribu 'baasalibwawo bonna ab'amaanyi ab'olutalo, n'abakulembeze n'abaduumizi.' 'Bwe kityo n'addayo mu nsi ye ng'ayise mu nsonyi.' [2 Kings 19:35; 2 Chronicles 32:21.] The Great Controversy, 512.
Omwaka ogwo “Tartan yajja e Ashdod” era “n’agiwamba,” guyimirira okuwangula okweyongera okw’obuyinza bwa Paapa ku nsi yonna, nga bwe kulagiddwa mu nnyiriri mukaaga ezisembayo ez’ekitundu ekkumi n’emu ekya Danyeri. Ebyafaayo by’ekiseera ky’ekizibu eky’etteeka lya Sande, ebiba “ennaku ez’enkomerero” z’okusala omusango okw’okunoonyereza, era ebireetera butereevu okuyingira mu kusala omusango okutekebwa mu nkola (ebikolimo omusanvu eby’enkomerero), bye by’obudde bw’ebyafaayo obulagiriddwa “omwaka” ogwo Tartan lwe yajjira e Ashdod. Nga obwo bubadde bwategekeddwa, Isaaya n’awa obunnabbi busatu obw’okuzikirira ku Busiraamu, n’akalala ku bu-Adiventisiti bwa Laodikiya, era oluvannyuma omugugu ogw’e Ttuulo. Ekitundu amakumi abiri mu nnya kye kimu ku by’okulabirako eby’enkalakkalira eby’ebikolimo omusanvu eby’enkomerero, era kigobererwa ekitundu amakumi abiri mu ttaano ekiraga okununulibwa okwasembayo kw’abantu ba Katonda, mwe tusanga abantu ba Katonda nga boogera omu ku bigambo ebisinga okumanyibwa mu kiseera ekikulu eky’okubonaabona.
Era ku lunaku olwo kigambibwe nti, Laba, ono ye Katonda waffe; twamulindirira, era anaatulokola: ono ye Mukama; twamulindirira, tujja kusanyuka era tujja kujaguliza mu bulokozi bwe. Isaaya 25:9.
Emitwalo kkumi n’ennya n’enkumi nnya be b’abawala ab’amagezi abaalindirira Mukama waabwe okujja mu mbaga y’obugole, wadde nga yalwawo, nga bwe kiri mu lugero lw’abawala ekkumi. Tebali Ab’e Lawodikiya, bali Ab’e Filadelfiya. Okutuuka wano, ekiwandiiko kino kibadde kiteekawo engeri y’okutegeeramu ensonga.
Mu 1798, Napoleoni yakwata Papa n’amuteeka mu busibe, ng’aleeta ebbwa ery’obunnabbi ery’okufa erijja okuwonyebwa mu nkomerero y’ensi ng’okutegeezebwa mu Kubikkulirwa 13. Mu kiseera ekyo Amerika yatwala ekifo kyayo ng’obwakabaka obw’omukaaga mu bubaka bw’obunnabbi bwa Baibuli ng’okutegeezebwa mu Danyeri 2, 7, 8 ne 11 ne mu Kubikkulirwa 12, 13, 16, 17 ne 18. Okuva olwo, enyanga ey’Abarepulikaani eya Amerika n’ey’Abaprotesitanti (Adiventizimu) byombi baweerabidde obwapapa bwe buli. 1798 ye mwaka ogwasooka amawanga amalala ag’ensi yonna lwe gaakkiriza Amerika nga eggwanga eryefuga eryeyimirira, era ye n’omwaka ogw’obubaka bw’omalayika ow’olubereberye lwe gwatuukira mu byafaayo.
"Akafuuwe" ka Muprotestanti mu kiseera ekyo kaali, "Baibuli yokka ne Baibuli yokka." Abaprotestanti beeyita abawagizi ba Baibuli yokka, era bwe Adiventisimu yeyambala omwambalo gwabwe ng’omulayika ow’okubiri atuuse, ne bakkiriza akafuuwe ako, era oluvannyuma ne bayitibwa "abantu b’ekitabo." Baali bawaiddwa, okuyita mu buweereza bwa William Miller, seti y’ebiragiro ebyandibadde, bwe bikozesebwa mu ngeri entuufu, okugulawo Baibuli eri ebirowoozo by’abo bonna abaayagala okuwulira. Ebiragiro bya Miller eby’okutaputa obunnabbi bye obusikirizibwa bugamba nti tulina okusoma singa tujja okuwa obubaka bw’omulayika ow’okusatu.
Kristo yagamba nti, ‘Omuntu yenna bw’ayagala okujja ennyuma wange, yeegaanenga ye, asitulenga omusaalaba gwe, era ankuŋŋoberenga.’ Ate nate n’agamba nti, ‘Nze musana gw’ensi; ankuŋŋoberera tajja kutambulira mu kizikiza.’ Omusana ogw’amazima gugenda mu maaso ng’ettaala eyaka, era abo abagala omusana tebajja kutambulira mu kizikiza. Bajja kunonyereza mu Ebyawandiikibwa Ebitukuvu, balikakasa ddala nti bawulira eddoboozi ly’Omusumba ow’amazima, so si lya mugwira.
Abali mu mulimu gw’okulangirira obubaka bw’omalayika ow’okusatu banoonyereza mu Byawandiikibwa Ebitukuvu nga bakozesa enkola y’emu Omukadde Miller gye yakozesa. Mu katabo katono akayitibwa Views of the Prophecies and Prophetic Chronology, Omukadde Miller awa amateeka gano agasoboka, ag’amagezi era ag’omugaso omunene agakwata ku kunoonyereza n’okutaputa Byawandiikibwa:
'1. Buli kigambo kirina okubeerako obukwatagana obutuufu ku nsonga ewereddwayo mu Baibuli; 2. Ebyawandiikibwa Byonna byetaagisa, era bisobola okutegeerwa ng'oyambisizza obunyiikivu mu kusoma n'okunoonyereza; 3. Tewali ky'obikkuliddwa mu Byawandiikibwa kisobola, newaakubadde kijja, kukwekebwa eri abo abasaba mu kukkiriza nga tebakankana; 4. Oyagala okutegeera enjigiriza, koleeta wamu Ebyawandiikibwa byonna ebikwata ku nsonga gy'oyagala okumanya, olwo buli kigambo kibe n'obuyinza bwakyo obutuufu; era bw'osobola okuzimba endowooza yo nga tewali kukontana, tooba mu nsobi; 5. Ebyawandiikibwa biteekwa okwennyonyola byokka, kubanga byennyini bibeera omusingi ogubifuga. Bwe nzesigama ku muyigiriza annyonnyole, n'ageya ku kitegeeza kyabyo, oba nga ayagala kibe bwe kityo olw'ekkiriza lya kibiina kye ky'eddini, oba alyoke alowoozebwe ng'omugezi, ne kiba nti okugeya kwe, okwegomba kwe, ekkiriza lye, oba amagezi ge, bye biba etteeka lyange, so si Baibuli.'
Ebyo ebiri waggulu kye kitundu ku mateeka gano; era mu kuyiga kwaffe kwa Bayibuli, kiba kirungi ffenna okussa ku mutima emisingi egyateekebwawo.
Okukkiriza okw’obutuufu kuzimbiddwa ku Byawandiikibwa Ebitukuvu; naye Setaani akoza obukodyo bungi okuvuunika Byawandiikibwa n’okuleeta obusobi, n’olwekyo kyetaagisa obwegendereza obunene singa omuntu ayagala okumanya bye biyigiriza ddala. Kye kimu ku bulimbalaganyi obukulu obw’ebiseera bino okwesigamira ennyo ku bw’ewulira, era ne beeyita abeesimbu nga batalabirako bigambo ebirambulukufu eby’Ekigambo kya Katonda kubanga ekigambo ekyo tekikwatagana ne bw’ewulira. Abangi tebalina musingi gw’okukkiriza kwabwe okujjako bw’ewulira. Eddiini yaabwe yesigamira ku bbugumu bw’ebiwulira; nga bwe buweddewo, okukkiriza kwabwe kuba kuwedde. Obw’ewulira buyinza okuba amakunkumuka, naye Ekigambo kya Katonda kye ngano. Ate, 'kiki,' bw’agamba nnabbi, 'ekikwataganya amakunkumuka ne ngano?'"
Tewali anaasalirwa omusango lwa kutagondera ekitangaala n’okumanya bye tebaalina, era bye baatayinza kufuna. Naye bangi bagaanira ddala okugondera amazima agabaleeterwa ababaka ba Kristo, kubanga baagala okufaanana n’omutindo gw’ensi; era amazima agatuuse ku kutegeera kwabwe, n’ekitangaala ekyaakako mu myoyo gyabwe, bijja kubasalira omusango ku lunaku lw’okusalirwa omusango. Mu nnaku zino ez’oluvannyuma tulina ekitangaala ekikuŋaanyiziddwa eky’abadde kyaaaka okuyita mu mirembe gyonna, era tujja kubalirwa obuvunaanyizibwa obukwatagana n’ekyo. Ekkubo ery’obutukuvu teriri ku mutindo gumu n’ensi; kkubo erissiddwa waggulu. Bwe tutambula mu kkubo lino, bwe tudduka mu kkubo ly’ebiragiro bya Mukama, tujja kulaba nti ‘ekkubo ly’abatuukirivu lye kitangaala ekyaka, ekyeyongera okwaka okutuuka ku lunaku olutuukirivu’. Review and Herald, 25 Novemba, 1884.
Oyinza okusoma mu bujjuvu ebikwata ku mateeka ga William Miller mu kiwandiiko ekyatuumibwa William Miller ekiri mu kitundu ekya ‘Ebisumuluzo eby’obunnabbi’.
Mu kusoma kwaffe kwa Bayibuli tunaakola bulungi singa tugondera emisingi egyateekeddwawo mu mateeka ga "Father Miller" ag'okutaputa obunnabbi. Ennyanga y'obuProtestanti yaweebwa ekiwandiiko ekitukuvu kye tuyita Bayibuli, era yaweebwa ne obuvunaanyizibwa okulwanirira n'okutumbula emisingi egyateekeddwamu; era ennyanga eyo ey'obuProtestanti yaweebwa ne olukalala lw'amateeka olw'okuyamba okwawula mu butuufu ekitegeeza n'omugendererwa gw'ebiwandiiko ebitukuvu.
Ekikondeere ky’Enkola ya Repabulika kyaweebwa ekiwandiiko ekitukuvu kye tuyita Ssemateeka, era ne kyaweebwa obuvunaanyizibwa okukuuma n’okutumbula enteeko ezigirimu. Ekikondeere kino era kyaweebwa olukalala lw’ebiragiro olw’okukyawula mu butuufu amakulu n’egendererwa ag’ekiwandiiko ekitukuvu. Ebiragiro ebyaweebwa okukyawula mu butuufu Ssemateeka bye biyitibwa Bill of Rights, era Bill of Rights eno esimbamu ekigendererwa ekisinga obukulu kya Ssemateeka mu biragiro byayo ebisooka. Enkyukakyuka esooka mu Bill of Rights ye ddembe ery’eddiini, ery’okwolesa ebirowoozo, ery’okwogera, n’ery’eby’amawulire.
"Konguleesi teyinza kuteekawo tteeka lyonna erikwata ku kuteekawo ddiini, oba erigaana eddembe ery'okukolanga eddiini mu bwereere; oba okukendeeza ku ddembe ery'okwogera oba ery'ebyamawulire; oba eddembe ly'abantu okukungaana mu mirembe, era n'okusaba Gavumenti okufuna okutereeza ku eby'okwemulugunya byabwe." Ssemateeka gw'Amerika, Enkyukakyuka Esooka
Eteeka lya Ssande lye limenya mu lwatu akawayiro akasooka aka Ssemateeka akakuuma eddembe ly’okusinza; era eddembe eryo ligibwawo bwe bateeka mu nkola eteeka lya Ssande, ne kifuuka akabonero akalaga nkomerero ya Ssemateeka, nkomerero y’Emiruka Egy’Amerika ng’obwakabaka obw’omukaaga mu bunabbi bwa Baibuli, era n’okutandika okubonyaabonyezebwa eri abo ab’omu kiseera ekyo abalangirira obubaka bwa malaika owokusatu mu ddoboozi ery’amaanyi. Abo abalalika eddoboozi ery’amaanyi erya malaika owokusatu era nga beewakanya okuzikirizibwa kw’okukyusakyusa okwasooka mu Ssemateeka ne Ssemateeka yennyini, babonyaabonyezebwa abo abaasaanidde okukuuma n’okuteeka mu nkola amateeka agatukuvu, agakuuma ekiwandiiko ekitukuvu kye baalonderwa okukuumira ddala. Kino kiraga engeri y’okutegeera n’okuteeka mu nkola ebyafaayo ebigenderagana eby’emponda ebbiri z’ensolo ey’ensi efaanana ng’endiga. Abataata abaateekaawo Ssemateeka bafaanagana ne Kitaawe Miller. Ekigambo ‘Kitaawe’ ekikozeebwa ku Miller kikozesebwa kulaga omukulembeze, si musaserdooti w’Abakatoliki. Baibuli egaanira okuyita abantu ‘bataata’ abo abeyita abakulembeze b’omwoyo. Abagoberezi ba Miller bayitibwa erinnya lya kitaabwe, nga bwe kiba mu mbeera nnyingi. Okulema okulaba enjawulo eno kitegeeza okubuusabuusa ku bimu ku by’amakulu g’obubaka bwa Eriya, bwe bukyusa emitima gy’abataata okudda eri abaana n’egy’abaana okudda eri bataata.
Amerika mu Isaaya 23 ye obwakabaka obw’omukaaga mu obunnabbi bwa Bayibuli, era kibeera bwe kityo okutuusa lwe kinaakyusa Ssemateeka waayo ku tteeka ly’Olw’ Sande eriri okusembera mangu. Obwakabaka obw’omukaaga bufuga emyaka nsanvu egy’obunnabbi, ge nnaku za kabaka omu. Obwakabaka (kabaka akiikirira obwakabaka) obwafugidde emyaka nsanvu bwali Babulooni. Mu myaka nsanvu egyo, ennyanga ey’ebyobufuzi yali Gavumenti ya Babulooni, ate ennyanga ey’ekkanisa yali Abakaludaya. Danyeri, Sadraki, Mesaaki ne Abeduneego bakiikirira 144,000. Ennyanga zombi n’abantu ba Katonda biriikirirwa mu bujulizi bwa Danyeri. Emyaka nsanvu egy’obuddu mu Babulooni y’ennaku za kabaka omu, ze Isaaya akozesa okulaga nti ebyafaayo eby’obunnabbi eby’Amerika n’eby’Obwadiventisiti bitandikira mu 1798 okutuuka ku tteeka ly’Olw’ Sande.
Okutegeera nti olunyiriri lw’ebyafaayo eby’obunnabbi olw’empondo zombi ez’Amerika kutusobozesa okutunuulira enkomerero n’entandikwa, nga tukozesa empondo zombi ng’abajulizi okutegeera ebiranga by’empondo endala. Wadde nga mu butuufu empondo zonna zaali zeemu. Mu Danyeri waaliwo empondo; ezimu ne zimenyeka, era ne zivaamu empondo endala nga zikula okuva mu mpondo eyamenyeka. Mu Danyeri, empondo endala tezaalingana mu bunene, ezimu ne zijja oluvannyuma okusinga endala. Naye si bwe kityo ku mpondo zombi ez’Amerika. Empondo ezo zombi zigendera wamu mu byafaayo bimu era zireeta obubonero bw’ekkubo bumu, newankubadde nga z’enjawulo mu bigendererwa byazo. Waliwo n’obukwakkulizo mu byafaayo ebyo ebikulu okutegeera.
Mu ntandikwa y’obudiventisti waaliwo okukyuka okuva mu byafaayo eby’obunnabbi ebyakiikirirwa ekkanisa ya Philadelphia okutuuka ku byafaayo eby’obunnabbi ebyakiikirirwa ekkanisa ya Laodicea. Noolwekyo ku nkomerero kirina okubaawo okukyuka okuva mu byafaayo eby’obunnabbi ebyakiikirirwa ekkanisa ya Laodicea. Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo kulimu omusana gw’okutegeera kuno era kye kitundu ku ebyo ebiri okuggulwawo mu kiseera kino.
Era "oluvannyuma lw'enkomerero y'emyaka nsanvu" Omupapa ajja "kuyimba" era "omulaya" "eyeerabiddwa" ajja kujjukirwa. Ajja "kujjukirwa" mu tteeka lya Sande, we ensonga eri wakati w'okusinza enjuba, oba okusinza olunaku lwe tteeka lya Katonda lyalagira abantu "okujjukira."
Mu kiwandiiko kino tulaze nti ebyafaayo by’obufuzi bwa Babulooni obw’emyaka nsanvu bifaananiriza ebyafaayo bya Amerika okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka lya Ssande. Mu kiwandiiko ekyayita era emirundi mingi ku Emmeeza za Habakkuku, tukakasizza nti obuddu mu Misiri n’okununulibwa okuva eyo nabyo bifaananiriza ebyafaayo bya Amerika n’abantu ba Katonda. Ebyafaayo bino ennya eby’e Babulooni, Misiri, Abadiventisti ne Amerika si ze zokka layini ze tuyinza okuzissa ku zino, naye bwe tuteekako etteeka ly’okusooka okulwogerwako ku layini ezo ennya—kyeewuunyisa ddala. Nja kukomya ekiwandiiko kino n’eky’okulabirako ekimu ekyangu era ekitono eky’ensonga gye ntegeeza, era bye ntegeka okwongerako nga tunaayongera okwekenneenya ebyafaayo bya Isaaya 23 mu kiseera ekiddako.
Ebyafaayo bya Babulooni birimu kabaka eyafuuka omukkiriza ku ntandikwa, ate ku nkomerero ne kabaka omubi. Tekikola oba kyaba Biden oba Trump, kubanga ekitabo kya Ddaaniyeri kiyigiriza nti Katonda y’ateeka abafuzi mu buyinza era n’abaggyayo. Kye tuyinza okukakasa ku mukulembeze, oba wa Democrat oba wa Republican, mu kiseera ky’etteeka lya Ssande kwe kuba nti anaaba mukulembeze omubi. Nebukadduneeza ye yali Babulooni; yali mukambwe wa Babulooni, era yali ategefu okusuula abasajja basatu abatuukirivu mu kinuubiro ky’omuliro. Naye oluvannyuma yakkiriza Katonda wa Ddaaniyeri. Ssi bwekyali ne mukulembeze ow’enkomerero, Belshazzar; yali kabaka omubi. United States mu bunabbi etandika ng’omwana gw’endiga, akabonero ka Kristo n’ekiweebwayo kye olw’abantu bonna. Ku nkomerero United States ejja okwogera ng’omusota omukulu. Okukyuka okuva eri Kristo okudda eri Sitaani mu nnyiriri eno y’ebyafaayo kulagibwa mu ky’enjawulo wakati wa Nebukadduneeza ne Belshazzar.
Belshazzar yali aweereddwa emikisa mingi egy’okumanya n’okukola okwagala kwa Katonda. Yalaba jjajja we Nebuchadnezzar agobebwa mu bantu. Yalaba amagezi mwe kabaka omwenyumiriza yeenyumiriranga nga gaggibwawo Oyo eyagamuwa. Yalaba kabaka ng’agobeddwa mu bwakabaka bwe, era n’afuulibwa munna w’ebisolo eby’omu nsiko. Naye okwagala kwa Belshazzar okwesanyusa n’okwekitiriza kwaggyawo mu bwongo bwe amasomo ge yalina obutawerabira; era n’akola ebibi ebifaanagana n’ebyaleeta ebibonerezo eby’amaanyi ku Nebuchadnezzar. Yasaanyawo emikisa gye yamuweerwa mu kisa, ng’alekerawo okukozesa ebyali mu mukono gwe okumanyagana n’amazima. ‘Nkole ki nsobole okulokolebwa?’ kyali ekibuuzo kabaka omukulu naye omutali magezi kye yayitako nga takikifaako. Bible Echo, April 25, 1898.
Mumanye nti Belusaza omubi yali kabaka omusirusiru. Yatuusiddwaako ekibonerezo kye kimu ne kya kitaawe Nebukadduneeza, kubanga ebibonerezo byombi byalambikibwa nga “emirundi musanvu” egyo mu Levitiko amakumi abiri mu mukaaga. Nebukadduneeza yali mu ttale ng’abeera ng’ensolo okumala ennaku 2,520, ze emyaka musanvu gya Bayibuli, era omusango ogw’omwana we Belusaza, ogwawandiikibwa ku bbugwe, guyimirira 2,520 bwe kimu. Ekyasiyana kye kino: ekibonerezo ekyamutuukako Nebukadduneeza kyamukyusa ne kimufuula kabaka omutegeevu, kyokka ekya Belusaza kyali ku kabaka omusirusiru.
“Eri omufuzi ow’enkomerero owa Babulooni, nga bwe kyali mu kifaananyi eri ow’olubereberye, ekiragiro ky’Omukuumi ow’obwakatonda kyali kimutuuseeko nti: ‘Ai kabaka, ... gy’oli we kyogerwa; Obwakabaka bukuggiddwako.’ Danyeri 4:31.” Bannabbi ne Bakabaka, 533.
Empandiika ku bbugwe eya Pulezidenti ow’enkomerero ye Enkyuusa esooka mu Ssemateeka, eriraga ‘ekisenge’ eky’okwawulamu Ekkanisa ne Gavumenti, kye kabaka ow’enkomerero omusirusiru atategeera. ‘Emirundi musanvu’ egyogerwako mu Levitiko amakumi abiri mu mukaaga kiyimirira ‘okusaasaanyizibwa kw’abantu’ okukolebwa kabaka ow’amambuka ku tteeka lya Ssande. Okwo okusaasaanyizibwa kwe kuzikirira kw’eggwanga okugoberera tteeka lya Ssande. Eggwanga ery’omukaaga lyerabira ebyokuyigiriza bya bajjajja abatandisi b’eggwanga abaawandiika Ssemateeka okukuuma si okuva ku Ekkanisa eyonoonese yokka, naye era okuva ku bakabaka ba Yuropu abanyigirizza, gwe omukazi omwonoonefu yebalagana nabo. Abatandisi b’eggwanga bayimira abo abagaana obufuzi bwa Papa n’abakabaka ba Yuropu, kubanga baamanyi okuva mu byebalabako bo bennyini, oluvannyuma lw’okuvayo mu kusasaanyizibwa okw’emyaka 1,260 egy’ekizikiza eky’obufuzi bwa Papa, nti obukuumi obunyweza okwewala ekika ekyo ky’obukambwe bubeere omusingi omukulu ogw’omu Ssemateeka omuggya gwabwe. Baali bajjajja ab’amagezi, baali bafaanana endiga, naye si bwe kiri ku jjajja ow’enkomerero, kubanga ajjakwogera ng’ejjoka eddene. Bajjajja baava mu kusasaanyizibwa, naye omwana addayo mu kusasaanyizibwa. Omukambwe mu mbeera zombi ye obufuzi bwa Papa obwasooka n’obw’enkomerero.
Akabonero ak’okusalirwa omusango ku Nebukadduneeza, kabaka asooka, era ne ku Beresaza, kabaka ow’enkomerero, kaali “emirundi musanvu” egy’okusaasaanyizibwa egyogerwako mu Abaleevi 26. Nebukadduneeza yakimanyira mu bulamu bwe, ate ku Beresaza kyawandiikibwa ku bbugwe ng’ebbaluwa ey’okumujjukira, ku kiro kye kennyini lwe yafa. Akabonero k’ompondo ogw’obwannansi mu ntandikwa kaali okununulibwa kwagwo okuva mu buddu bwa kabaka w’amambuka, ate akabonero k’ompondo ogw’obwannansi ku nkomerero yaagwo kwe kutwalibwa mu buddu okuleetebwa kabaka w’amambuka. Eteeka lya Sande kye “kiro kennyini” kwe kifa nga obwakabaka obw’omukaaga mu bunabbi bwa Baibuli. Mu bifaananyi bino ebina: Beresaza, Nebukadduneeza, n’entandikwa n’enkomerero y’ompondo ogw’obwannansi, 2520 ey’Abaleevi 26 ye kabonero akalabikibwa ku ntandikwa ne ku nkomerero. Ekyo kiraga ekisaini kya Afa ne Omega.
“Obunnabbi obw’ebbanga” obwasooka William Miller lwe yazuula bwali obwa 2520 obuli mu Leviitiko 26. Obwo bwali ejjinja erisooka mu musingi Yesu gwe yassa wansi okuyitira mu mulimu gwa Miller. Era bwali amazima g’omusingi agasooka agaateekebwa ku lusegere mu Adiventisimu mu 1863. Bwe baateeka amayinja gonna ag’amazima aga Miller mu musingi, ago mazima gaalabikibwa ku bipande bibiri bya Habakkuku, ebyo bye bipande by’abatandisi eby’omwaka 1843 n’ogwa 1850. Ebyo bipande bibiri biraga endagaano wakati wa Katonda n’abantu be abayitiddwa mu linnya lye, nga bwe byali ebipande bibiri by’Amateeka Kkumi ebyayimirira endagaano ne Isirayiri ey’edda.
Ku nkomerero y’Obudiventisiti bwa Lawodikiya, bwe bunaasuuzibwa okuva mu kamwa ka Mukama mu kiseera ky’etteeka lya Ssande, ebiwandiiko eby’oku bbugwe bye ebipande bibiri ebitukuvu eby’abatandisi. Ebipande bye tebasobola kubisoma, kubanga baagaana okuganyulwa obubaka obulabula mu ntandikwa y’ebyafaayo byabwe....
Ekizibu ky’eby’ensimbi eky’omwaka gwa 1837 mu Amerika kyali ekyabeerawo ekyakwataganye nnyo, ekyaleetebwa olw’akagatto k’ebintu eby’enfuna, amateeka n’enkola za gavumenti, n’ebikolwa eby’okuwera ku bbeeyi.
Okuzimuka kw'obusuubuzi obw'okwesalirayo: Mu myaka egyasooka okutuuka mu 1837, waaliwo okuzimuka okunene mu ttaka n'okuteeka ensimbi, nga mu kitundu kisindikirizibwa okugaziwa kw'eggwanga okwolekera ebugwanjuba. Okwesalirayo ku ttaka, okusinga ddala ku nsalo z'ebugwanjuba, kwaleta okutumbulwa kw'ebbeeyi z'ettaka n'okwewola okusinga ekimala.
Ekireediiti ekyangu n’Okubanja okw’okuteebereza: Amabanika n’ebitongole by’ensimbi baali bawa ekireediiti n’obubanja mu bungi, emirundi mingi nga tebasaba by’obukuumi oba ky’okwesigamizako ekimala. Okuyanguyirwa okufuna ekireediiti kweyambye okutumbula okusuubula okw’okuteebereza era ne kwongera obulabe bw’okutabanguka mu by’ensimbi.
Okugaziya okw’okusukkiririra kw’amabanka: Amabanka gaali gagaziya emirimu gyago mu bwangu bungi, nga emirundi mingi gafulumya ssente z’empapula (amanoti) ezisinga ensimbi (zzaabu n’efeeza) ze baalina okuzissigamizako. Enkola eno, eyitibwa "wildcat banking," yaleeta obungi obusukkiridde bw’essente ezitali zirambikiddwako mateeka era ezitali z’esigika ezali mu kukozesebwa.
Enkola z’eby’enfuna za Jackson: Enkola za Pulezidenti Andrew Jackson zaaliko omugabo mu kwongera okuzitoowaza ekizibu. Yawaayo ekiragiro ekiyitibwa Specie Circular mu 1836, ekyalagira nti ettaka lya gavumenti ligulibwe nga lisasulwa mu nsimbi enkakafu (zzaabu n’effeeza) so si mu nsimbi za mapepa. Kino kyaviirako abantu okudduka okukyusa ssente za mapepa z’ebbanka ne bazifuula zzaabu n’effeeza, ne kireeta obuzibu mu by’ensimbi n’okugwa kw’ebibanka.
Ebintu eby’ensi yonna: Obuzibu obwaliwo mu Amerika bwakosebwa ne mbeera z’eby’enfuna ez’ensi yonna. Okukendeera okw’amaanyi mu by’enfuna bya Bungereza, nga ye munna-busuubuzi omukulu wa Amerika, kwavuddeko okukendeera kw’okufuna abaguzi ku byamaguzi bya Amerika n’ebisindikibwa byayo ebweru. Kino naakyo kyakosezza bizinesi za Amerika era ne kyeongeza ku buzibu mu by’enfuna.
Okutya n'Okudduka mu Mabanka: Mu Mayi 1837, waabayawo ebikangabwa bingi mu by'ensimbi, omuli okulemererwa kwa mabanka n'okukendeezebwa kw'obuwola, ebyaleetera okutya okw'amaanyi mu bateekamu ssente n'abatereka ssente mu mabanka. Okutya kuno ne kutondawo oluvuvumu lw'okudduka mu mabanka n'okukendeeka okuzito kw'obuwola.
Okukendeera kw’Obungi bw’Ensimbi: Nga bbanka zaaggalwa era okufuna obuwanjja ne kukomebwa ennyo, obungi bw’ensimbi obuli mu by’enfuna bwakendeera nnyo. Okukendeera kuno kw’ensimbi kweyongera okukaza obuzibu mu by’enfuna ne kwongera okuzamisa okudda emabega mu by’enfuna. Okugatta kw’ebintu bino kwaleetedde okudda emabega okw’amaanyi mu by’enfuna, nga kulabikamu okugwa kwa bbanka, obutaba na mirimu, okukendeera okw’okusasanya kw’abaguzi, era n’ennaku ennyingi mu by’enfuna mu ngeri yonna.
Tetulina kyetutya ku biseera eby’omu maaso, okuggyako nga tweyerabira engeri Mukama gye yatukulembera, n’okuyigiriza kwe mu byafaayo byaffe eby’edda. Life Sketches, 196.