Ny andininy faha-40 ao amin’ny Daniela toko faha-11 dia iray amin’ireo andininy lalina indrindra ao amin’ny Baiboly. Izy io dia maneho ny fanokafana ny bokin’i Daniela tamin’ny 1798, 1989 ary 2023. Ireo fotoana intelo nanokafana ilay boky ireo dia manamarika ny fiafaran’ny fanaparitahana naharitra “impito.” Ny taona 1798 dia nanamarika ny fiafaran’ireo roa arivo sy diman-jato sy roapolo taona nisian’ny fanaparitahana izay nanomboka tamin’ny 723 tal. J.K., rehefa nentin’i Asyria ho amin’ny fahababoana ny foko folo tany avaratra. Ny taona 1989 dia nanamarika ny fiafaran’ny 126 taona hatramin’ny fikomiana tamin’ny 1863, rehefa nanaisotra tamin’ny fomba ofisialy ny “impito” ao amin’ny Levitikosy toko faha-26 ny Fiangonana Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito. Ny taona 2023 dia nanamarika ny fiafaran’ny telo andro sy tapany izay nahafatesan’ny vavolombelona roa ao amin’ny Apokalypsy toko faha-11 teny an-dalambe. Tamin’ny fiafaran’ireo 2.520 taona (ireo 126 taona sy ireo 3½ andro—izay samy tandindon’ny “impito”), dia nosokafana ny bokin’i Daniela.
Mampahafantatra antsika Rahavavy White fa tamin’ny 1798 dia nilaina ny nampahafantarana ny olona ny zava-nitranga mifandray amin’ny fifaranan’ny fotoam-pahasoavana. Rehefa manoratra izany zava-misy izany izy, dia manondro tantara mifanandrify, satria asehony koa fa ny hafatry ny andro farany dia ireo zava-nitranga mifandray amin’ny fifaranan’ny fotoam-pahasoavana. Raha miresaka ny tantaran’ny Millerita izy dia manoratra izao:
“Nilaina fa hofohazina ny olona hahatsapa ny loza mananontanona azy; mba ho taitra izy ka hiomana amin’ireo toe-javatra manetriketrika mifandray amin’ny fiafaran’ny fotoam-pahasoavana.” The Great Controversy, 310.
Raha miresaka ny amin’ny andro farany izy, dia manoratra hoe:
“Talohan’ny nanomboana Azy tamin’ny hazo fijaliana, ny Mpamonjy dia nanazava tamin’ny mpianany fa hovonoina Izy ary hitsangana indray avy ao am-pasana; ary nisy anjely teo mba hampiorina ao an-tsaina sy ao am-po ny teniny. Kanefa ny mpianatra dia niandrandra fanafahana ara-nofo tamin’ny ziogan’ny Romana, ka tsy zakany ny hihevitra fa Ilay ivon’ny fanantenany rehetra dia hijaly fahafatesana mahamenatra. Ny teny izay nilainy hotsaroana dia voaroaka tsy ho ao an-tsainy; ary rehefa tonga ny fotoan’ny fizahan-toetra, dia nahita azy tsy vonona izany. Ny fahafatesan’i Jesosy dia nandrava tanteraka ny fanantenany, tahaka ny tsy nampilaza mialoha azy akory. Toy izany koa, ao amin’ny faminaniana dia aseho eo anoloantsika mazava tsara ny ho avy, tahaka ny nasehon’ny tenin’i Kristy izany tamin’ny mpianatra. Ireo toe-javatra mifandray amin’ny famaranana ny fotoam-pahasoavana sy ny asa fiomanana ho amin’ny andro fahoriana dia aseho mazava. Nefa ny vahoaka betsaka dia tsy manana fahatakarana bebe kokoa ireo fahamarinana lehibe ireo noho ny hoe tsy mba nambara taminy akory ireny. Satana dia miambina mba hanesorany ny fahatsapana rehetra izay hahatonga azy ho hendry ho amin’ny famonjena, ary ny andro fahoriana dia hahita azy tsy vonona.” The Great Controversy, 595.
Ny hafatra Millerita dia novahana tamin’ny 1798, ary nasehony “ireo zava-mitranga mifandray amin’ny famaranana ny fotoam-pahasoavana.” Raha miresaka ny andro farany izy, dia ampihariny ny tantaran’ny mpianatra mba hanehoana ny zava-misy fa “ireo zava-mitranga mifandray amin’ny famaranana ny fotoam-pahasoavana” no mampahendry ny olona ho amin’ny famonjena, nefa tsy takatra. Ireo hafatra izay novahana tamin’ny 1798, 1989, ary 2023 dia hafatra izay nanondro ireo “zava-mitranga mifandray amin’ny famaranana ny fotoam-pahasoavana.”
Ny andininy faha-efapolo dia maneho tsipika ara-tantara iray izay anesorana ny tombo-kasen’ny bokin’i Daniela in-telo. Tamin’ny 1798 dia nesorina ny tombo-kasen’ny fahitan’i Daniela momba ny Reniranon’i Olay, izay maneho ny toko faha-fito ka hatramin’ny faha-sivy. Tamin’ny 1989 dia nesorina ny tombo-kasen’ny fahitan’i Daniela momba ny Reniranon’i Hidekela, izay maneho ny toko faha-folo ka hatramin’ny faha-roa ambin’ny folo. Tamin’ny 2023 dia nesorina ny tombo-kasen’ny tantara miafina ao amin’ny andininy faha-efapolon’ny Daniela toko faha-iraika ambin’ny folo.
Ny tantaran’ny andininy faha-efapolo dia maneho ny taona 1798 ka hatramin’ny lalàn’ny Alahady ao amin’ny andininy faha-iraika amby efapolo, izay tantaran’i Etazonia sady bibidia avy amin’ny tany ao amin’ny Apokalypsy telo ambin’ny folo, mpaminany sandoka ao amin’ny Apokalypsy enina ambin’ny folo, ary fanjakana fahenina ao amin’ny faminaniana ara-Baiboly. Ilay tantara mitovy izay aseho ao amin’ny andininy faha-efapolo ao amin’ny Daniela iraika ambin’ny folo dia aseho koa ao amin’ny andininy iray ao amin’ny bokin’ny Apokalypsy.
Ary nahita bibidia hafa koa aho niakatra avy tamin’ny tany; ary nanana tandroka roa tahaka ny an’ny zanak’ondry izy, nefa niteny tahaka ny dragona. Apokalypsy 13:11.
Ity andininy ity, tahaka ny ao amin’ny andininy faha-efapolo, dia tantara izay manomboka amin’ny Alien and Sedition Acts tamin’ny 1798 ary mifarana amin’ny lalàna alahady rehefa miteny tahaka ny dragona ny firenena; tantara izay manomboka rehefa esorina eo amin’ny seza fiandrianana i Roma papaly ary mifarana rehefa averina eo amin’ny seza fiandrianana i Roma papaly. Ny tantara asehon’ny Apokalypsy 13:11 sy Daniela 11:40 dia samy manomboka amin’ny fanesorana ny fanjakana fahadimy ao amin’ny faminanian’ny Baiboly ary mifarana amin’ny fanesorana ny fanjakana fahenina ao amin’ny faminanian’ny Baiboly.
Ny “fitopolo” taona izay nanjakan’i Babylona tamin’ny maha-fanjakana voalohany ao amin’ny faminanian’ny Baiboly hatramin’ny fanjakana faharoa ao amin’ny faminanian’ny Baiboly dia maneho ny tantaran’ny andininy faha-efapolo, hatramin’ny 1798 ka hatramin’ny lalàna momba ny Alahady.
Ary amin’izany andro izany dia ho adino fitopolo taona i Tyro, araka ny andron’ny mpanjaka iray; rehefa tapitra ny fitopolo taona, dia hihira tahaka ny vehivavy janga i Tyro. Raiso ny lokanga, mandehandehana manodidina ny tanàna, ry janga izay efa nohadinoina; ataovy mamy ny feonkira, mihirà hira maro, mba hahatsiarovana anao. Ary rehefa tapitra ny fitopolo taona, dia hovangian’i Jehovah i Tyro, ka hiverina amin’ny karamany izy, ary hijangajanga amin’ny fanjakana rehetra amin’izao tontolo izao ambonin’ny tany. Isaia 23:15–17.
Ny tantara nanomboka tamin’ny taona 1798 ka hatramin’ny lalàna alahady dia tantara koa momba ilay mpijangajanga avy any Tyro hadino, araka izay voasoratra ao amin’ny Isaia toko faha-roa amby roapolo, izay manambara io fe-potoana io ho “fito-polo taona” sy ho “androan’ny mpanjaka iray.” Hatramin’i Nebokadnezara ka hatramin’i Belsazara dia nanjaka ny fanjakana voalohany ao amin’ny faminanian’ny Baiboly, ka izany no manondro mialoha ny fanjakana fahenina ao amin’ny faminanian’ny Baiboly, izay nanomboka tahaka ny zanak’ondry nefa miafara amin’ny fitenenana tahaka ny dragona. Nebokadnezara dia maneho mpanaraka ny Zanak’ondry, ary Belsazara kosa mpanaraka ny dragona.
Ny tantara hatramin’ny 1798 ka hatramin’ny lalàn’ny Alahady dia tantaran’ireo anjely telo ao amin’ny Apokalypsy toko faha-efatra ambin’ny folo koa, manomboka amin’ny fanavaozana nataon’ny Millerita ary mifarana amin’ny fanavaozana ny iray hetsy sy efatra amby efapolo arivo. Ny hafatry ny anjely telo dia ny hafatry ny ora fitsarana. Ny Millerita dia nanambara ireo zava-mitranga mifandray amin’ny fanokafana ny fitsarana, ary ny iray hetsy sy efatra amby efapolo arivo kosa manambara ireo zava-mitranga mifandray amin’ny famaranana ny fahasoavana.
Ny zava-mitranga mifandray amin’ny famaranana ny fotoam-pahasoavana dia aseho eo amin’ny tsipika anatiny sy ivelany amin’ny faminaniana, ary ireo zava-mitranga ireo dia miseho voalohany indrindra ao amin’ny tantara asehon’ny andininy faha-efapolo ao amin’ny Daniela 11. Ny zava-mitranga ao amin’ny andininy faha-efapolo dia mifarana amin’ny lalàna alahady any Etazonia, ka noho izany ny zava-mitranga amin’ny fanangonana farany ireo zanak’Andriamanitra hafa izay mbola ao Babylona dia tsy aseho ao amin’ny andininy faha-efapolo; kanefa ny krizy izay atrehan’izao tontolo izao amin’izay fotoana izay dia vao nifarana tao Etazonia. Ireo zava-mitranga ireo dia maneho ny fitsarana an’i Etazonia sy ny fanadiovana ny fiangonan’Andriamanitra mialoha ny hanandratana ny fiangonana ho faneva.
Ny zava-mitranga ao anatiny mifandray amin’ny fiafaran’ny fotoam-pahasoavana dia manondro ny asan’i Kristy amin’ny maha-Mpisoronabe Azy amin’ny famaranana ny zava-miafin’Andriamanitra eo amin’ny vahoakany amin’ny andro farany. Ny zava-mitranga ivelany kosa dia manondro ny anjara asan’i Etazonia amin’ny famerenana ny fahefana ho an’ny papa. Ny tantara manontolon’i Etazonia amin’ny maha-fanjakana fahenina azy ao amin’ny faminanian’ny Baiboly, ny tantara manontolon’i Laodikia, dia miseho mandritra ny tantara asehon’ny andininy faha-efapolo.
Ny tsipika anatiny sy ivelany ao anatin’ny andininy faha-efa-polo dia asehon’ireo tandroka roa an’ilay biby avy amin’ny tany. Ny tandroky ny Repoblikanisma no tsipika ivelany ary ny tandroky ny Protestantisma no tsipika anatiny. Samy ao anatin’ny tantaran’ny fanjakana fahenina ireo tsipika roa ireo, ary amin’ny famaranana ny tantaran’ny fanjakana fahenina dia entina amin’ireo tandroka Protestanta sy Repoblikana ny fitsaran’Andriamanitra. Ny hafatra izay manondro ireo zava-mitranga mifandray amin’ny fikatonan’ny fotoam-pahasoavana no hafatra izay manondro ireo zava-mitranga entina amin’i Etazonia rehefa mameno ny kapoakany amin’ny fotoan’ny fahasoavana voafetra izy. Ny hafatra izay manondro ireo zava-mitranga mifandray amin’ny fikatonan’ny fotoam-pahasoavana dia ilay hafatra ihany koa izay manondro ireo zava-mitranga entina amin’ny Advantisma andro fahafito rehefa mameno ny kapoakany amin’ny fotoan’ny fahasoavana voafetra izy.
Ao anatin’ny tantaran’ny andininy faha-efapolo dia misy fotoana intelo izay anokafana ny bokin’i Daniela, ary isaky ny iray amin’ireo fotoana telo ireo dia mamoaka tsipika anatiny sy tsipika ivelany iray izay maneho ireo zava-mitranga mifandray amin’ny fihidinan’ny fotoam-pahasoavana. Ny iray amin’ireo mariky ny lalana telo ireo dia samy ialohavan’ny fanaparitahana indroa fito. Noho izany, ny andininy faha-efapolo dia maneho ny tantara hatramin’ny taona 1798 ka hatramin’ny lalàn’ny Alahady, ary ireo mariky ny lalana ara-paminaniana ao anatin’izany tantara izany dia ireo “zava-mitranga mifandray amin’ny fihidinan’ny fotoam-pahasoavana.” Ao anatin’ny tantaran’ny andininy faha-efapolo, ny tsipika anatiny dia maneho fifindrana avy any Filadelfia ho any Laodikia eo am-piandohana, ary fifindrana avy any Laodikia ho any Filadelfia eo am-pamaranana. Ny fiandohana dia naneho hetsika fanavaozana, araka ny asehon’ny fanoharana ny amin’ireo virijina folo, izay naneho mialoha hetsika fanavaozana iray eo am-pamaranana, ka izany koa dia nanatanteraka ilay fanoharana hatramin’ny litera farany.
Ny hetsika Millerita Filadelfiana dia nanomboka tamin’ny fahatanterahan’ny “impito” ao amin’ny Levitikosy toko faha-enina amby roapolo tamin’ny 1798, ary avy eo tamin’ny fahatanterahana hafa indray an’ilay “impito” tamin’ny 22 Oktobra 1844. Farafahakeliny hatramin’ny 1856 dia samy nanondro ny hetsika ho ao anatin’ny toetry ny Laodikia na James White na i Sister White. Tamin’io taona io ihany dia naseho tao amin’ny boky famoahan’ny fiangonana ofisialy izay tsy vita velively ny fahazavana vaovao momba ilay “impito”. Tamin’ny 1798 no tanteraka ilay “impito”, ary taorian’izany dia hitan’i William Miller ilay “fiantombohan’ny rojo-mpahamarinana”, araka ny niantsoan’i Sister White azy, ary ilay fiantombohan’ny rojo-mpahamarinana dia ilay “impito”. Ny 1798 dia fahatanterahan’ilay “impito”; taorian’izany dia nanao ny fahitana fototra momba ilay “impito” i Miller raha voasokatra ny bokin’i Daniela. Rehefa afaka izany, ny 22 Oktobra 1844 dia manamarika fahatanterahana hafa indray an’ilay “impito”, izay arahina kosa amin’ny fifindran’ny hetsika avy amin’i Filadelfia ho amin’i Laodikia, tamin’io taona io ihany izay namelana tsy vita ny fahazavana vaovao momba ilay “impito”. Tamin’ny 1863, ilay izay hetsika Millerita Filadelfiana hatramin’ny 1856, rehefa nifindra ho amin’ny hetsika Millerita Laodikianina izy, dia nanjary fiangonana voasoratra ara-dalàna, indrindra teo ambanin’ny foto-kevitra sy ny fanerena nateraky ny Ady an-trano ary ho fiarovana ny tanoran’ny fiangonana. Nifarana tamin’ny 1863 ny hetsika rehefa lasa fiangonana izy. Fito taona talohan’izany, tamin’ny 1856, dia nametraka an-kilabao hafatra momba ny fahazavana vaovao mikasika ilay foto-kevitra izay tena fahitana ara-paminaniana voalohany indrindra nataon’i William Miller i Laodikia.
Ny hetsika Millerita sy ilay fahazavana izay antsoina hoe “ny fiandohan’ny rojom-pahamarinana,” dia ny fahazavan’ny “fotoana fito,” no nosokafana ho an’ny fitarihan’ny hetsika Laodiseana, izay nanilika tsikelikely ny faniriana hanohana ny “fotoana fito”; ary tamin’ny faran’ny fito taona (“fotoana fito”) tamin’ny 1863, dia navoaka tabilao vaovao sy hafatra ara-paminaniana vaovao, tsy misy firesahana akory ny “fotoana fito.”
Tamin’ny 1863 dia nifarana teo indrindra izay niandohany ny famaranan’ny faminanian’i Isaia dimy amby enimpolo taona, dia tamin’ny ady an-trano teo amin’ny avaratra sy ny atsimo. Ny raharahan’ny fanandevozana tamin’ny 1863 dia efa naneho mialoha tamin’ny fitondrana ho babo ny fanjakana avaratra sy atsimo samy hafa, ho fahatanterahan’ny “impito”, ary ny fanandevozana izay nitondrana an’Isiraely ho ao dia naneho araka ny tokony ho izy ny raharahan’ny fanandevozana amin’ny farany. Ny 1863 dia maneho ny faran’ny rafitra ara-paminaniana miorina amin’ny faminanian’i Isaia dimy amby enimpolo taona.
Izao no lazain’ny Tompo Jehovah: Tsy haharitra izany, ary tsy ho tanteraka akory. Fa Damaskosy no lohan’i Siria, ary Rezina no lohan’i Damaskosy; ary ao anatin’ny dimy amby enim-polo taona dia ho torotoro Efraima, ka tsy ho firenena intsony. Ary Samaria no lohan’i Efraima, ary ny zanak’i Remalia no lohan’i Samaria. Raha tsy hino ianareo, dia tsy haharitra tokoa ianareo. Isaia 7:7–9.
Rehefa takarina araka ny tokony ho izy, ity faminaniana ity, manomboka amin’ny 742 tal. J.K., dia manondro mari-pamantarana telo ao anatin’ny fe-potoana dimy amby enimpolo taona. Ny roa amin’ireo mari-pamantarana ireo dia manondro ny teboka fanombohan’ny roa arivo sy diman-jato amby roapolo taona maha-babo sy fanandevozana ho an’ny fanjakana avaratra sy atsimon’i Isiraely. Tamin’ny 742 tal. J.K. dia tafiditra tao anatin’ny ady an-trano ny fanjakana avaratra sy atsimo, ary ireo foko folo tany avaratra dia nanao firaisana tamin’i Syria mba hanafika ny fanjakana atsimon’i Joda. Sivy ambin’ny folo taona tatỳ aoriana, tamin’ny 723 tal. J.K., dia nentina ho amin’ny fanandevozana ireo foko folo tany avaratra tamin’ny alalan’ny Asiriana. Enina amby efapolo taona tatỳ aoriana, tamin’ny 677 tal. J.K., dia nosamborin’ny Asiriana i Manase ka nentiny tany Babylona. Rehefa afaka roa arivo sy diman-jato amby roapolo taona manomboka amin’ny 723 tal. J.K. dia tonga amin’ny 1798, dia ny fotoana farany sy ny fiandohan’ny andininy faha-efapolo. Enina amby efapolo taona tatỳ aoriana, dia nifarana tamin’ny 1844 ireo “impito” namely ny fanjakana atsimo, izay nanomboka tamin’ny 677 tal. J.K. Sivy ambin’ny folo taona tatỳ aoriana, tamin’ny 1863, dia voaseho araka ny litera marina tokoa ireo toetra faminaniana tamin’ny 742 tal. J.K. Nisy ady an-trano teo amin’ny fanjakana avaratra sy atsimo tamin’ny 742 tal. J.K. sy tamin’ny 1863. Tamin’ny 742 tal. J.K., ny faminaniana nomen’i Isaia an’i Ahaza mpanjaka ratsy fanahy dia mikasika ny fanandevozana efa ho tonga amin’ny fanjakana avaratra sy atsimo; ary tamin’ny 1863, teo amin’ny ivon’ny Ady An-trano indrindra, ny Filoha Lincoln dia nanambara ny Fanambarana Fanafahana, ka nanomboka ny dingana hamaranana ny fanandevozana. Ny fampitandremana nomena an’i Ahaza mpanjaka ratsy fanahy tamin’ny 742 tal. J.K. dia nomena tao amin’ilay tany be voninahitra ara-bakiteny, izay tandindon’ny hafatra nomen’i Lincoln tao amin’ilay tany be voninahitra ara-panahy.
Taona fito taorian’ny namoahana tamin’ny 1856 ireo hafatra momba ny “fotoana fito” nataon’i Hiram Edson, dia namokatra ny tabilao 1863 ny Advantisma, ka nesoriny tamin’izany ny fampianaran’ny Millerita momba ny fotoana fito; araka izany dia nampametra-panontaniana andalan-teny maro izay ampianaran’i Ellen White fa tokony haverintsika ny hafatry ny Millerita, ary koa fa tokony hiaro isika mba tsy hotafihana ireo hafatra ireo. Tamin’io taona io ihany koa no nahatonga azy ireo ho fiangonana voasoratra ara-dalàna. Mbola misy zavatra maro azo soratana momba ny 1863 sy ny heviny ara-paminaniana, nefa izay marihiko eto dia izao: misy vavolombelona maromaro, na avy ao anatiny na avy any ivelany, izay manondro ny fikomiana tamin’ny 1863, na ny fikomian’ny avy any ivelany tamin’ireo fanjakana tatsimo izany, na ny fikomian’ny ao anatiny tamin’ny fandavana ny fahamarinana fototra voalohany. Ny 1863 dia iray amin’ireo zava-nitranga ao anatin’ny tantaran’ny andininy faha-efapolo izay maneho marika lalana iray mandrafitra ny “zava-nitranga mifandray amin’ny fiafaran’ny fotoam-pahasoavana.”
Ny taona 1863 dia mifanaraka amin’ny fiandohan’ny efapolo taona tany an-efitra ho an’ny Isiraely fahiny ara-bakiteny. Tamin’ny faran’ireo efapolo taona dia i Josoa no nitarika ny Isiraely fahiny hiditra ao amin’ny Tany Nampanantenaina, ary noravany i Jeriko ka nanonona ozona tamin’izay rehetra hanorina indray an’i Jeriko. Tamin’ny 1863 dia ny fitarihan’ny Advantisma Laodiseana no nanorina indray an’i Jeriko. Ny taona 1863 dia aseho eo amin’ny fiandohana sy eo amin’ny fiafaran’ireo efapolo taona tany an-efitra. Ny taona 1863 dia mari-pamantarana ara-paminaniana izay mampifamatotra ny tantara amin’ireo tsipika ivelany sy anatiny amin’ny tantaran’ny andininy faha-efapolo. Eo ny fiangonana fahafito, “fiangonana tsaraina,” araka ny dikan’ny teny hoe “Laodisea,” miditra ao anatin’ny vanim-potoana iray asehon’ny fahafatesan’ny taranaka iray manontolo tany an-efitra. Amin’io fotoana io ihany, ny filoha Repoblikana voalohany dia manomboka ny asa famotsorana ny andevo, ka izany no tandindon’ireo Filoha Repoblikana farany izay hampihatra ny lalàna miaramila ao anatin’ny fotoan-tsarotra iray izay hitarika ho amin’izay antsoin’ny aingam-panahy hoe “faharavan’ny firenena.”
Ao amin’ireo mariky ny lalana eo am-piandohana no anehoana ireo mariky ny lalana eo amin’ny farany, ary ireo toe-javatra mifandray amin’ny famaranana ny fitsarana dia naseho an’ohatra tao amin’ireo toe-javatra mifandray amin’ny fanokafana ny fitsarana. Ny fikomiana tao Kadesy tamin’ny fandavana ny hafatr’i Josoa sy Kaleba teo am-piandohan’ny efa-polo taona dia naneho an’ohatra ny fikomian’i Mosesy tamin’ny fikapohana ny Vatolampy tao Kadesy teo amin’ny faran’ny efa-polo taona. Ny taona 1863 dia manondro ny lalàn’ny Alahady izay androahana an’i Laodikia hiala amin’ny vavan’ny Tompo, ary izay iankohofan’ireo loholona dimy amby roapolo ao Jerosalema amin’ny masoandro ao amin’ny Ezekiela toko fahavalo, ary izay averina amin’izay matoky ny teny mandainga hoe: “tempolin’i Jehovah izahay”, i Silo.
Hanohy ity fandalinana momba an’i Panium ity isika ao amin’ny lahatsoratra manaraka.