Ny fiangonan’i Pergamos dia nanomboka tamin’ny Didin’i Milan tamin’ny taona 313, fotoana nanaovana ny fanambadiana fahefatra natao ho fifanekena voalaza ao amin’ny Daniela toko fahiraika ambin’ny folo, teo amin’i Constantia sy Licinius. Natolotr’i Constantine Lehibe, emperora tany andrefana, ho ampakarin’i Licinius, emperora tany atsinanana, tao anatin’izany fifanekena izany i Constantia. Anabavin’i Constantine iray ray i Constantia, ary niara-natao tamin’ny famoahana ilay Didy ny fanambadiany. Tsy naharitra ilay fifanekena tamin’ny alalan’ny fanambadiana, ary nitohy indray ny ady an-trano taorian’izany. Nijanona niaraka tamin’i Licinius nandritra ny ady an-trano manontolo i Constantia, ary nitalaho tamin’i Constantine mba hitsimbina ny ain’i Licinius taorian’ny nandresen’i Constantine azy tamin’ny taona 324. Nitsimbina ny ain’i Licinius i Constantine tamin’ny voalohany, nefa nanome baiko ny hamonoana azy ho faty tatỳ aoriana. I Constantia kosa dia mbola nonina tao an-dapan’i Constantine taorian’izany, hatramin’ny taona 330 teo ho eo.

Ny fanambadiana ara-pifanekena fahefatra ao amin’ny Daniela toko fahiraika ambin’ny folo, tamin’ny volana Febroary 313, no nanomboka ny vanim-potoana ara-tandindona nasehon’i Pergamosy, ary nitohy hatramin’ny fiangonan’i Tyatira ny fiangonan’i Pergamosy; nanomboka kosa ny fiangonan’i Tyatira rehefa niakatra teo amin’ny seza fiandrianana ny fahefana papaly tamin’ny taona 538. Ny taona 538 no nanamarika ny fiafaran’i Pergamosy, sady nanamarika ny fanambadiana ara-pifanekena fahadimy ao amin’ny Daniela toko fahiraika ambin’ny folo, rehefa nandray ny toerany teo amin’ny seza fiandrianana ny fiangonana papaly tamin’ny alalan’ny fanambadiana ara-pifanekena ara-paminaniana tamin’ireo fahefana sivily romanina. Nanomboka tamin’ny fifanekem-panambadiana alfa tamin’ny taona 313 i Pergamosy ary nifarana tamin’ny fanambadiana ara-pifanekena omega tamin’ny taona 538. Tamin’ny taona 1798, dia nisara-panambadiana tamin’ilay ampakariny papaly ireo mpanjakan’i Eoropa, rehefa nentin’i Napoleon ho babo ny papa.

Ny fahababoana sy ny fisaoram-badin’ilay ampakarina papaly dia efa naseho ara-tandindona tamin’ilay fanambadiana voalohany indrindra natao ho fanamafisana fifanekena ao amin’ny Daniela toko fahiraika ambin’ny folo, izay notanterahina teo amin’ny empira ptolemaika sy ny empira seleokida. Ho fahatanterahan’ny andininy fahenina ka hatramin’ny fahavalo, tamin’ny taona 252 talohan’i Kristy, dia nomen’i Ptolemy II Philadelphus (mpanjakan’ny atsimo) ho vadin’i Antiochus II Theos (mpanjakan’ny avaratra) i Berenice zanany vavy, mba hamaranana ny Ady Syriana Faharoa. Nitaky tamin’i Antiochus ny hanilihany an’i Laodice vadiny sy ireo zanakalahin’ity farany ilay fifanekena. Rehefa maty i Ptolemy II tamin’ny taona 246 talohan’i Kristy, dia naverin’i Antiochus ho vadiny i Laodice, ary nisaorany i Berenice. Avy eo dia nasain’i Laodice nomena poizina i Antiochus, ary nalaminy ny famonoana an’i Berenice sy ny zanakalahiny mbola zazakely. Noho izany, i Berenice, araka ny voasoratra ao amin’ilay andininy, dia “tsy nahazona ny fahefana” ary “natolotra.”

I Ptolemy III Euergetes, anadahin’i Berenice (“solofony avy amin’ny fakany”), dia tonga mpanjakan’i Ejipta ary nanafika ny fanjakan’ny Seleokida mba hamaly faty ny anabaviny, ka nampipoaka ny Ady Siriana Fahatelo, izay naharitra nanomboka tamin’ny taona 246 ka hatramin’ny 241 talohan’i Kristy. Naka tanàna lehibe i Ptolemy (anisan’izany i Seleokia sy Antiokia), nandroso lalina tany amin’ny faritanin’ny Seleokida, ary nitondra harem-babo be dia be, anisan’izany ny sampy maro sy ny fanaka masina izay efa nalain’i Cambyses avy tany Ejipta talohan’izay. Niverina tany Ejipta niaraka tamin’izany harem-babo izany izy, ka tanteraka ny faminaniana fa hoentina ho babo any Ejipta ny andriamanitr’izy ireo sy ny zava-tsarobidiny.

Ilay fanambadiana ara-pifanekena voalohany ao amin’ny Daniela toko faha-11 dia tandindon’ilay fanambadiana ara-pifanekena tamin’ny taona 538 teo amin’i Roma papaly sy ireo mpanjakan’i Eoropa. Ao amin’ny andininy faha-6 ka hatramin’ny faha-8, dia manolotra ampakarina ny mpanjakan’ny atsimo mba hametrahana fifanekena izay voadika tatỳ aoriana. Ny fandikana ilay fifanekena dia narahin’ny fanafihana ny fanjakan’ny avaratra, ny fibodoana ny faritaniny, ary ny fitondrana ny harenany hiala tao. Ao amin’ny tantara mifanitsy amin’izany, i Napoleon, izay nisolo tena ny mpanjakan’ny atsimo, dia nanery ireo Fanjakan’ny Papa hanaiky ny Fifaneken’i Tolentino tamin’ny taona 1797. Ny taona nanaraka, dia niditra tao Roma ny tafika frantsay notarihin’ny Jeneraly Berthier ka nisambotra an’i Papa Pius VI ho babo, izay nisolo tena ny mpanjakan’ny avaratra. Naka an-keriny ny harena tao Roma koa ny Frantsay ka nitondra izany tany Frantsa, ary izany dia nifanitsy tamin’ny nitondran’i Ptolemy ny harena avy tao amin’ny fanjakan’ny avaratra ho any Ejipta.

Ny fifanekem-panambadiana natao tao Milan tamin’ny taona 313 dia namarana ady an-trano, toy ny namaranan’ny fifanekem-panambadiana teo amin’ny empira tany avaratra sy tany atsimo, dia ny an’i Ptolemy II Philadelphus sy Antiochus II Theos, ny Ady Siriana Faharoa. Ny fisaraham-panambadiana teo amin’ny empira tandrefana sy tatsinanana tamin’ny taona 324 dia efa naseho ara-tandindona tamin’ny nisarahan’i Antiochus, tamin’ny taona 246 talohan’i Kristy, tamin’ilay vehivavy ejipsianina nampakariny ho vady araka ilay fifanekena. Ireo fisaraham-panambadiana roa ireo dia samy mifanitsy amin’ilay fisaraham-panambadiana tamin’ny taona 1798.

Mahafaoka fe-potoana 225 taona, manomboka amin’ny taona 313 ka hatramin’ny taona 538, i Pergamos. Nanomboka tamin’ny fanambadiana ara-pifanekena faharoan’i Roma mpanompo sampy izany ary nifarana tamin’ny fanambadiana ara-pifanekena voalohan’i Roma papaly. Ny tantara ara-paminanian’i Pergamos dia mampifandray ireo fanambadiana ara-pifanekena roa nataon’i Roma mpanompo sampy amin’ireo fanambadiana ara-pifanekena roa nataon’i Roma papaly, tahaka ny ampifandraisan’ny fifandimbiasan’ireo Cleopatra fito ireo fanambadiana ara-pifanekena roa tao amin’ny empira Seleokida amin’ireo fanambadiana ara-pifanekena roa nataon’i Roma mpanompo sampy. Ireo fanambadiana roa tao amin’ny empira Seleokida dia nampifandraisin’i Cleopatra tamin’ireo fanambadiana roa tao amin’ny empiran’i Roma mpanompo sampy, ary ireo farany ireo kosa dia nampifandraisin’ny fiangonana ara-tandindon’i Pergamos tamin’ireo fanambadiana roa nataon’i Roma papaly.

Ny fanambadiana alfa tao amin’ny empira Seleokida tamin’ny taona 252 talohan’i Kristy dia tandindon’ny fanambadiana omega teo amin’i Cleopatra Syra, zanakavavin’i Antiochus Lehibe, sy i Ptolemy V, tamin’ny taona 193 talohan’i Kristy tao Raphia. Io fanambadiana io no namarana ny Ady Syriana Fahadimy. Ny fanambadiana alfa ara-pifanekena tao amin’i Roma mpanompo sampy dia notanterahina tamin’ny taona 40 talohan’i Kristy teo amin’i Mark Antony sy i Octavia. Anabavin’i Octavian, izay nantsoina hoe Augustus Caesar tatỳ aoriana, i Octavia. Nifamatotra tamin’ny Fifanekena tao Brundisium ilay fanambadiana tamin’ny taona 40 talohan’i Kristy. Nisaraka tamin’i Octavia i Antony mba hanambady an’i Cleopatra tamin’ny taona 32 talohan’i Kristy, ka namelona indray ilay ady an-trano izay nifarana tamin’ilay fifanekena tamin’ny taona 40 talohan’i Kristy. I Mark Antony no mpifanandrina tany atsinanana, ary i Octavian no mpifaninana tany andrefana. Nisy Cleopatra fito teo amin’ny tantaran’i Ejipta. Ny voalohany dia naneho ny fifanekem-panambadiana omega tao amin’ny empira Seleokida, ary i Cleopatra fahafito sady farany kosa dia naneho ny fisaraham-panambadiana nandrava ilay fanambadiana alfa ara-pifanekena tao amin’i Roma mpanompo sampy.

Maneho mandrakariva ny fiafarana amin’ny alalan’ny fiandohana i Kristy, ka ny fanambadiana alfa an’ny Seleokida tamin’ny taona 252 talohan’i Kristy dia mifanandrify amin’ny fanambadiana omega an’ny Seleokida tamin’ny taona 193 talohan’i Kristy. Ny alfa sy omega amin’ny tantaran’ny Seleokida dia samy mifanandrify amin’ireo fanambadiana alfa sy omega an’i Roma mpanompo sampy sy an’i Roma papaly. Ny fanambadiana omega an’i Roma mpanompo sampy tamin’ny taona 313 dia sady fanambadiana alfa ara-pifaneken’i Pergamosy, no tandindon’ny fanambadiana omega ara-pifaneken’i Pergamosy, izay sady fifanekem-panambadiana alfa an’i Roma papaly tamin’ny taona 538 koa. Izany dia mampifanandrify ny fanambadiana alfa sy omega ara-pifaneken’i Roma mpanompo sampy amin’ny fanambadiana alfa an’i Roma papaly tamin’ny taona 538. Ny fanambadiana omega an’i Roma papaly dia ho tonga amin’ilay lalàna momba ny Alahady izay ho avy tsy ho ela. Ny alfa tamin’ny taona 538 dia tandindon’ny omega amin’ny lalàna momba ny Alahady, ary ny Fifanekena tao Brundisium tamin’ny taona 40 talohan’i Kristy sy ny fanambadiana ara-pifanekena tamin’ny Didin’i Milan tamin’ny taona 313 dia tandindon’ny alfa tamin’ny taona 538. Ny fanambadiana alfa an’ny Empira Seleokida tamin’ny taona 252 talohan’i Kristy dia mifanandrify amin’ny fanambadiana ara-pifaneken’i Roma papaly tamin’ny taona 538, ary amin’ny maha-fanambadiana alfa an’ny Empira Seleokida azy, dia mifanandrify koa amin’ny fanambadiana omega tao Raphia tamin’ny taona 193 talohan’i Kristy izy io.

Ny fanambadiana ara-pifanekena teo amin’ny avaratra sy ny atsimo tamin’ny taona 252 sy 193 talohan’i Kristy dia mifanitsy amin’ilay fanambadiana ara-pifanekena tamin’ny taona 538, izay mifanitsy kosa amin’ireo fanambadiana ara-pifanekena nataon’i Roma mpanompo sampy tamin’ny taona 40 talohan’i Kristy sy 313. Ireo fanambadiana ara-pifanekena dimy rehetra aseho ao amin’ny tantara voarakitra ao amin’ny Daniela toko fahiraika ambin’ny folo dia samy mahita ny fahatanterahany lavorary ao amin’ilay fanambadiana ara-pifanekena fahenina sady farany, amin’ny fotoan’ilay lalàna momba ny Alahady izay ho avy tsy ho ela. Ireo fanambadiana roa voalohany dia ady eo amin’ireo mpifanandrina any avaratra sy any atsimo, ary ny fahatelo sy ny fahefatra kosa dia maneho ady an-trano eo amin’ny atsinanana sy ny andrefana. Ireo fanambadiana fahadimy sy fahenina dia maneho ady ara-panahy eo amin’ny atsinanana sy ny andrefana; eo amin’ny fivavahana ortodoksa sy ny fivavahana katolika romana; na eo amin’ny fanjakana sy ny fiangonana. Ny iray amin’ireo fahasamihafana fototra eo amin’ny fivavahana ortodoksa sy ny fivavahana katolika romana dia ny faneken’ny Ortodoksa ilay antsoina hoe “sezaropapisma.”

Sezaropapisma

Ny sezaropapisma dia ny fampiraisana ny fiangonana sy ny fanjakana, ka ny fanjakana no mifehy izany fifandraisana izany. Ny katolisisma romana dia mandà izany rafitra izany ary mifikitra amin’ny didy navoakan’i Justinian tamin’ny taona 533, izay nanondro ny Fiangonana Katolika Romana ho lohan’ny fiangonana sady mpanitsy ny heretika. Ny tolona ara-panahy tamin’ireo fanambadiana roa farany natao tamin’ny alalan’ny fifanekena dia nifantoka tamin’ny fanontaniana hoe ny lehilahy, izay maneho ny fahefana sivily, ve no manapaka ny vehivavy, izay maneho ny fahefan’ny fiangonana. Tafiditra tao anatin’ilay ady ara-panahy koa ny fahasamihafana teo amin’ny lafiny sasany amin’ny fanompoam-pivavahana tao anatin’ny fiangonana sy ny fampianarana fantatra amin’ny anarana hoe “filioque.”

Filioque

Ny hoe Filioque dia midika hoe “sy ny Zanaka.” Mba hahatakarana ny hevitry ny teny hoe “filioque”, dia ilaina ny mandinika ara-paminaniana ny tanànan’i Nicaea, izay nankatoavana voalohany ny “Fanekem-pinoan’i Nicaea”. Mifandray ara-paminaniana amin’ny zotran’ny finoana silamo i Nicaea, satria ao no voamarika ny ady ara-tantara faharoa tao Nicaea, ary mifandray ara-paminaniana amin’ny ady ara-panahin’ny fivavahana katolika tatsinanana sy tandrefana koa izy. Ny Papa Leo, amin’ny maha-tandindona azy, dia mifandray koa amin’i Nicaea sy amin’ny fijoroana ho vavolombelona ara-paminanian’ny Fanekem-pinoan’i Nicaea.

Fanambadiana ara-pifanekena enina no voamarika ao amin’ny Daniela toko faha-11, ary ny efatra voalohany dia ady ara-miaramila eo amin’ny avaratra sy ny atsimo na eo amin’ny atsinanana sy ny andrefana. Ny roa farany dia ady ara-panahy eo amin’ireo Katolika Ortodoksa any atsinanana sy ireo Katolika Romana any andrefana. Ny fanambadiana ara-pifanekena fahenina sady farany dia hahitana ny fanehoana ara-tandindona ny tolona momba ny Fanekem-pinoan’i Nikea, ary hahitana papa Leo iray, ka amin’ny farany dia hanohana ny fomba fahatakaran’ny Katolika Romana ny fampiraisana ny fiangonana sy ny fanjakana, izay mandà ny “sezaropapisma” eken’ireo Ortodoksa tatsinanana, izay milaza fa ny fahefana sivily no manam-pahefana eo ambonin’ny fiangonana.

“Fa inona moa ilay ‘sary ho an’ilay bibidia’? Ary ahoana no hananganana azy? Ilay bibidia manan-tandroka roa no manao ilay sary, ary sary ho an’ilay bibidia izany. Antsoina hoe sarin’ilay bibidia koa izy io. Koa mba hahafantarantsika ny toetoetr’ilay sary sy ny fomba hananganana azy, dia tsy maintsy mandinika ny toetra mampiavaka an’ilay bibidia mihitsy isika—dia ny fahefana papaly.

“Rehefa simba ny fiangonana voalohany noho ny fialany tamin’ny fahatsoran’ny filazantsara sy ny fandraisany ny fombafomba sy ny fanaon’ny mpanompo sampy, dia very taminy ny Fanahy sy ny herin’Andriamanitra; ary mba hifehezany ny fieritreretan’ny olona, dia nitady ny fanohanan’ny fahefana tsy ara-pivavahana izy. Ny vokatr’izany dia ny fitondrana papaly, fiangonana iray izay nifehy ny fahefam-panjakana ka nampiasa izany hanatrarana ny tanjony manokana, indrindra mba hanasaziana ny ‘fampianaran-diso.’ Mba hahafahan’i Etazonia mamorona sarin’ny bibidia, dia tsy maintsy fehezin’ny fahefana ara-pivavahana ny fitondrana sivily, hany ka hampiasain’ny fiangonana koa ny fahefam-panjakana hanatrarana ny tanjony manokana.” Hery Mifanandrina, 443.

Ny sezaropapisma sy ny filioque no maneho ireo fahasamihafana roa lehibe indrindra eo amin’ny Katolika tandrefana sy tatsinanana. Ny iray dia adihevitra momba ny fahefana ara-panjakana; ny iray kosa dia adihevitra ara-teôlôjia momba ny hoe avy amin’ny Ray irery ihany ve no “mivoaka” ny Fanahy Masina, sa avy amin’ny Ray sy ny Zanaka no ivoahan’ny Fanahy Masina. Ny Fiangonana Katolika Romana dia mino fa avy amin’izy roa tonta no ivoahan’ny Fanahy Masina, fa ny fiangonana tatsinanana kosa mandà ny “filioque”, ka manohitra ilay fanampin-teny milaza fa avy amin’i Kristy no ivoahan’ny Fanahy Masina. Nampiana tsikelikely tao amin’ilay Fanekem-pinoana tany am-boalohany, izay novolavolaina tao amin’ny Konsilin’i Nicaea tamin’ny taona 325, ny teôrian’ny filioque; efa-taona taorian’ny lalàna voalohany momba ny Alahady izany, ary herintaona taorian’ny nandresen’i Constantine an’i Licinius ka nahatonga azy ho mpitondra tokana teo amin’ny Empira Romanina. Ny Fanekem-pinoana tany am-boalohany dia tsy nahitana ilay foto-kevitra momba ny “filioque”, izay nanjary iray tamin’ireo antony roa lehibe nampisaraka ny fiangonana katolika tatsinanana sy tandrefana tamin’ny farany.

Tamin’ny Konsily tao Constantinople tamin’ny taona 381, dia nitarina ny Fanekem-pinoan’i Nicaea ka nanjary ilay fantatra amin’ny hoe Fanekem-pinoan’i Nicaea-Constantinople. Ilay fanambarana nitarina momba ny Fanahy Masina dia nahitana ny teny hoe “izay mivoaka avy amin’ny Ray.” Io endriky ny Fanekem-pinoana io ihany no mbola ampiasain’ny fiangonana Ortodoksa Tatsinanana, tsy misy ilay filioque izay nampiana tatỳ aoriana. Dimampolo taona tatỳ aoriana, tamin’ny Konsily tao Ephesus tamin’ny taona 431, dia nohamafisina indray ny finoana napetraka tao Nicaea tamin’ny taona 325, ary noraran’ilay konsily ny fampidirana finoana hafa ho solon’ny fanekem-pinoan’i Nicaea. Nampiasain’ny Fiangonana Tatsinanana ho tohan-kevitra hanoherana ny fanampiana ny filioque ao amin’ny Fanekem-pinoana io fandrarana io. Tamin’ny Konsily Fahatelo tao Toledo tamin’ny taona 589, dia niseho tao amin’ny endrika amin’ny teny latinina nampiasaina tany Espaina ny filioque. Ny fampiasana azy dia nifandray tamin’ny fanoherana ny Arianisma teo anivon’ny Visigoths, ka nanantitrantitra ny maha-Andriamanitra tanteraka ny Zanaka. Noho izany, ny Konsily Fahatelo tao Toledo dia eken’ny maro ho dingana lehibe iray tany am-piandohana teo amin’ny fampidirana ny filioque tao amin’ny Fanekem-pinoana tandrefana.

Tamin’ny taonjato faha-8 sy faha-9, dia nanjary fenitra tao amin’ireo fiangonana teo ambany fahefan’i Charlemagne sy ny tarana-mpanjaka Karôlinjiana ny filioque. Narovana tany amin’ireo sinoda tany Andrefana izy io ary nekena tsikelikely nanerana an’i Eoropa latina, afa-tsy tany Roma. Nanjary nahafantatra an’io fanampiny io ny Tatsinanana ka nanomboka nanohitra izany.

Tamin’ny taona 1014, nampidirin’ny Papa Benoà VIII tamin’ny fomba ofisialy tao amin’ny Lamesa tany Roma ny Fanekem-pinoana misy ny filioque. Tamin’izany no nanjary fenitra tao amin’ny litorjia romana ny filioque. Matetika izany no heverina ho dingana nanapa-kevitra noraisin’ny Tandrefana. Tamin’ny taona 1054 no nitranga ny fifampanalana tsy ho ao amin’ny fiombonan’ny Fiangonana tao anatin’ny Fisarahana Lehibe, ary ny filioque dia anisan’ireo olana lehibe ara-teolojia efa nampisaraka ny Atsinanana sy ny Tandrefana.

Tamin’ny Konsilin’i Florence tamin’ny 1438/39, dia nohamafisin’ny Fiangonana Rômanina indray ny filioque sy ny fahefana faratampon’ny papa. Nanatrika io konsily io i John Paleologos, emperoran’ny Atsinanana. I Paleologos dia zoky lahy sady emperora nialoha an’i Constantine fahiraika ambin’ny folo, izay nanatanteraka ilay faminaniana momba ny fe-potoana dimampolo amby zato taona nifarana tamin’ny 27 Jolay 1449. Tamin’ilay konsily tamin’ny 1438/39, dia nitady fanohanana ara-tafika sy ara-toekarena hanoherana ny Ôtômana ny Emperora John Paleologos, ka tamin’izany dia nanaiky ny foto-kevitry ny Fiangonana Katolika Rômanina momba ny filioque sy ny fahefana faratampon’ny papa. Rehefa niverina tany Constantinople izy sy ireo Grika niara-dia taminy, dia nolavin’ny fiangonana tatsinanana ilay fifanarahana. Ankehitriny, dia mbola mitana ny filioque ny Fiangonana Katolika Rômanina sy ny ankamaroan’ny fiangonana protestanta nivadi-pinoana, fa mandà izany kosa ny Fiangonana Ortodoksa Tatsinanana.

Tamin’ny taona 325 no nampiantsoina ny Konsilin’i Nikea, ary nanatrika izany i Konstantin Lehibe, ilay tandindon’ny fiangonan’i Pergamosy mpanaiky lembenana. Tao anatin’ireo fito ambin’ny folo taona nanomboka tamin’ny Didin’i Milano ka hatramin’ny fizarana ny empira araka ny faminaniana tamin’ny taona 330 no nankatoavina ny Fanekem-pinoan’i Nikea.

Tamin’ny taona 533 no navoaka ny Didim-panjakan’i Justinian, ary tamin’ny taona nanaraka, 534, no nampidirina ny Fehezan-dalàn’i Justinian, ary tamin’ny taona 538 dia resin’ny fahefan’ny papa ny sakana fahatelo rehefa noroahina tao an-tanànan’i Roma ny Gôta. Taorian’izay, nandritra ny Konsily Fahatelo tao Orleans, dia nolanina ny lalàna momba ny Alahady.

Ny vanim-potoana nanomboka tamin’ny taona 313 ka hatramin’ny taona 330 dia maneho ny fraktaly alfa mivelatra kokoa ao anatin’ny fe-potoana 225 taonan’ny fiangonan’i Pergamosy, fa ny vanim-potoana nanomboka tamin’ny taona 533 ka hatramin’ny taona 538 kosa dia maneho ny fraktaly omega amin’izany fe-potoana izany. Tamin’ny taona 313 no nivoahan’ny Didim-panjakan’i Milan, ary 225 taona tatỳ aoriana, tamin’ny taona 538, dia nisy lalàna momba ny Alahady napetraka. Ao anatin’ilay tantara alfa mivelatra kokoa, ny vanim-potoana nanomboka tamin’ny Didim-panjakana tamin’ny taona 313 ka hatramin’ny lalàna voalohany momba ny Alahady nataon’ny mpanompo sampy tamin’ny taona 321 dia mifanandrify amin’ny vanim-potoana nanomboka tamin’ny Didy tamin’ny taona 533 ka hatramin’ny lalàna papaly voalohany momba ny Alahady tamin’ny taona 538. Manome fanehoana telo momba ny famoahana lalàna izay mialoha sady mitarika ho amin’ny lalàna momba ny Alahady i Pergamosy. Maneho koa ilay “fihemorana izay tonga aloha” nambaran’i Paoly tao amin’ny taratasiny faharoa ho an’ny fiangonana tany Tesalonika i Pergamosy.

Aza mety hofitahin’olona amin’ny fomba na inona na inona ianareo; fa tsy ho avy izany andro izany raha tsy efa tonga aloha ny fihemorana, ka hiseho ilay lehilahin’ota, dia ilay zanaky ny fahaverezana; izay manohitra sy manandra-tena ho ambonin’izay rehetra atao hoe Andriamanitra, na izay ivavahana; ka mipetraka ho Andriamanitra ao amin’ny tempolin’Andriamanitra izy, sady mampiseho ny tenany ho Andriamanitra. 2 Tesaloniana 2:3, 4.

Ny fihemorana izay nialoha ny nampiharihariana ny papa ao Roma ho ilay lehilahin’ota dia asehon’ny fiangonan’i Pergamosy. Araka ny voalazan’i Paoly, ny tsy fahazoana araka ny tokony ho izy izany fahamarinana izany dia finoana lainga, ary vokatry ny finoana izany lainga izany dia hahazo fihewahana mahery izay rehetra manao izany (2 Tesaloniana 2:10–12). Izany fihewahana mahery izany dia mifanitsy amin’ny fitsarana ny vahoakan’ny fanekena sy ny tany izay nananganana ny vahoakan’ny fanekena. Ho an’ny Fiangonana Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito amin’ny maha-Laodikia azy, ny fihewahana mahery dia asehon’ny fandavany ny fahatakaran’i William Miller fa ny hoe “ny isan’andro” ao amin’ny bokin’i Daniela dia ny fanompoan-tsampy amin’ny ankapobeny, ary, amin’ny heviny manokana kokoa, dia naneho an’i Roma mpanompo sampy izy io. Ho an’i Etazonia kosa, ny fihewahana mahery dia tsy miorina amin’ny fandavana ny fahatakaran’i William Miller an’io andalan-tSoratra Masina io, izay nahatakaran’i Miller fa ny hoe “ny isan’andro” dia ny fanompoan-tsampy. Ny fihewahan’izy ireo kosa dia mifototra amin’ny fanadinoana fa ilay lehilahin’ota nampiharihariana taorian’ny nihemoran’i Roma mpanompo sampy dia ny fahefan’ny papa. Tandindon’izany fihewahana izany i Reagan rehefa nanadino fa efa fantany hatramin’ny fahazazany fa ny papa no antikristy. Rehefa niditra tao amin’ilay fifanekena miafina tamin’ny zava-miafin’ny tsy fankatoavan-dalàna i Reagan tamin’ny taompolo 1980, dia izy no tandindon’ilay fahajambana izay heverina, araka ity fampiharana ara-paminaniana ity, fa haverin’i Donald Trump. Na fanahy iniana izany fahajambana izany na vokatry ny fampahalalana diso, ny fandikana ara-paminaniana atolotra eto dia manampo fa hamerina ny fahajamban’i Reagan i Trump ary hahazo fihewahana mahery, araka ny voalazan’i Paoly.

Pergamos dia maneho ny vanim-potoanan’ny fanaovana marimaritra iraisana sy ny fihemorana amin’ny finoana izay nialoha ny nametrahana ny fahefana papaly teo amin’ny seza fiandrianana. Mifanaraka ara-paminaniana amin’ireo taona farany iainan’i Etazonia io tantara io, dia vanim-potoana nanomboka tamin’ny fitondran’i Ronald Reagan tamin’ny naha-filoham-pirenena azy. Na i Pergamos manomboka amin’ny Didim-panjakana tamin’ny taona 313 ka hatramin’ny lalàna momba ny Alahady tamin’ny taona 538 no dinihina; na ny fraktaly alfa an’i Pergamos manomboka amin’ilay Didim-panjakana ka hatramin’ny lalàna voalohany momba ny Alahady tamin’ny taona 321; na ny fraktaly omega an’i Pergamos manomboka amin’ny taona 533 ka hatramin’ny lalàna momba ny Alahady tamin’ny taona 538, dia samy maneho ny firafitra ara-paminanian’ny fahirano ireo zotra telo ireo.

Hodinihintsika ao amin’ny lahatsoratra manaraka ny fahirano iray.