Lolli Raphia fi Lolli Panium taʼeewwan seenaa adda addaa lama kan yeroo fi haalota garaagaraa keessatti raawwataman taʼan iyyuu, seenaa Yihudaa durii fi naannolee ishee marsan keessatti hiika guddaa qabu. Lolli Raphia bara dhaloota Kiristoos dura 217 keessatti taʼe. Lolli Panium ammoo mootummaa Seleucid (mootii kaabaa) fi mootummaa Ptolemaic (mootii kibbaa) gidduutti bara dhaloota Kiristoos dura 200 keessatti raawwatame. Lolliwwan kun lamaan Daniʼel boqonnaa kudha tokko keessaa lakkoofsota kudha tokko hanga kudha shaniitti keessatti adda baafamanii ibsaman. Lolliwwan kun lamaan fincila Maccabean bara dhaloota Kiristoos dura 167 keessatti taʼe dura raawwataman.

Lolli Phaaniyeem jedhamuun isaa bakka teessuma lafaa dhihoo sanaa, Gaara Phaaniyeem jedhamurraa fudhate; waraanni sunis achitti raawwatame. Maqaan Phaaniyeem waaqa Giriikii Phaan jedhamurraa madde; isaafis mana qulqullummaa tokko achitti qulqulleffamee ture. Iddichi waaqeffannaa Phaan wajjin walqabsiifamuu isaatiin Phaaniyeem jedhamuun beekama ture. Walnyaatinsi mana qulqullummaa sanaa yeroo baay’ee “Iddoo Qulqulluu Phaan” jedhamuun waamama ture; kunis gahee isaa akka iddoo waaqeffannaa fi of kennuu amantii waaqa Phaanitti qophaa’e addeessa. Jechi “Nymphaeum” amantii Giriikii fi Roomaa duriitiin yaadannoo yookaan iddoo qulqulluu nymfota bishaaniif of kenname agarsiisa. Walnyaatinsi mana qulqullummaa Phaaniyeem keessatti boolla dhokataa fi burqaa uumamaa of keessatti hammate ture; kanneen nymfotaatiin qubatan jedhamee waan amanameef, yeroo tokko tokko “Nymphaeum Phaaniyeem” jedhamuunis waamama ture.

ተማይቱ በሄሮድስ ታላቁ ልጅ በሆነው ሄሮድስ ፊልጶስ እንደ ገና ከተገነባችና ከተስፋፋች በኋላ፣ ለሮማውያን ንጉሠ ነገሥት ቄሣር አውግስጦስና ለሄሮድስ ፊልጶስ ራሱ ክብር ሲባል ቄሣርያ ፊልጶስ ተብላ ታወቀች። የቤተ መቅደሱ ሕንጻ ስብስብ በዚህች ከተማ ውስጥ አስፈላጊ የሃይማኖት ማዕከል ነበር።

ᠠᠪᠤᠬᠠᠢ ᠠᠬᠤᠷᠢᠭᠲᠤ ᠠᠤᠭᠤᠰᠲᠤᠰ ᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭᠯᠠᠯ ᠤᠨ ᠦᠶ᠎ᠡᠳᠦ ᠲᠡᠷᠡ ᠰᠥᠮ᠎ᠡ ᠠᠤᠭᠤᠰᠲᠤᠰ ᠤᠨ ᠠᠯᠳᠠᠷ ᠢ ᠬᠦᠨᠳᠦᠯᠡᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠠᠷᠢᠤᠨᠵᠢᠯᠠᠭᠳᠠᠵᠤ ᠡᠰᠡᠬᠦᠯ᠎ᠡ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠨᠡᠷ᠎ᠡ ᠥᠭ᠍ᠭᠦᠭᠳᠡᠵᠡᠢ. ᠡᠨᠡ ᠨᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠰᠦᠰᠦᠭᠯᠡᠯ ᠢ ᠪᠣᠯᠣᠨ ᠷᠣᠮ ᠤᠨ ᠱᠠᠰᠢᠨ ᠤ ᠵᠠᠩ ᠦᠶᠢᠯ᠎ᠡ ᠨᠤᠲᠤᠭ ᠤᠨ ᠰᠦᠰᠦᠭ ᠤᠨ ᠣᠷᠴᠢᠨ ᠲᠠᠢ ᠨᠢᠭᠡᠳᠡᠨ ᠰᠢᠩᠭᠡᠬᠦ ᠶᠢ ᠲᠤᠰᠬᠠᠵᠠᠢ. ᠫᠠᠨ ᠤ ᠰᠥᠮ ᠡ ᠣᠷᠰᠢᠵᠠᠢᠰᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠰᠠᠷᠢᠶᠠ ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢ ᠭᠡᠳᠡᠭ ᠡᠷᠲᠡᠨ ᠤ ᠬᠣᠲᠠ ᠶᠢᠨ ᠣᠶᠢᠷ᠎ᠠ ᠨᠤᠲᠤᠭ ᠢ ᠵᠠᠷᠢᠮ ᠴᠠᠭ ᠲᠤ “ᠲᠠᠮᠤ ᠨ ᠬᠠᠭᠠᠯᠭ᠎ᠠ” ᠡᠰᠡᠬᠦᠯ᠎ᠡ “ᠬᠠᠳ᠋ᠡᠰ ᠤᠨ ᠬᠠᠭᠠᠯᠭ᠎ᠠ” ᠭᠡᠵᠦ ᠨᠡᠷᠯᠡᠳᠡᠭ ᠪᠠᠢᠵᠠᠢ.

ଇଣାର ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧ର ଷୋଳହରୁ ଊଣେଇଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଦ୍ୟମାନରେ, ବାଇବେଲୀୟ ଭବିଷ୍ୟଦ୍ବାଣୀର ଚତୁର୍ଥ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଉତ୍ତରର ରାଜା ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହେବା ପାଇଁ ପୌରାଣିକ ରୋମ ଯେ ଜୟ କରିବାକୁ ଥିବା ତିନିଟି ଭୌଗୋଳିକ ବିଜୟକ୍ଷେତ୍ର ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରାଯାଇଛି। ଷୋଳହ ପଦ୍ୟରେ, ରୋମୀୟ ସେନାପତି ପମ୍ପେଇଙ୍କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୬୫ ମସିହାରେ ସିରିଆକୁ, ଏବଂ ପରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୬୩ ମସିହାରେ ଯିରୁଶାଲେମକୁ ଜୟ କରିଥିବା ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି। ସତରହରୁ ଊଣେଇଶ ପଦ୍ୟମାନରେ ତିନୋଟି ବାଧାର ତୃତୀୟଟି ଭାବେ ଯୁଲିଅସ୍ ସୀଜରଙ୍କ ମିଶର-ବିଜୟକୁ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି। ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୩୧ ମସିହାରେ ଘଟିଥିବା ଆକ୍ଟିଅମ୍‌ର ଯୁଦ୍ଧ, ଇଣାର ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧ର ଚବିଶ ପଦ୍ୟର ପୂରଣରେ ପୌରାଣିକ ରୋମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଶାସନ କରିବାକୁ ଥିବା ତିନିଶ ସାଠି ବର୍ଷର ଆରମ୍ଭକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ।

Keewwata digdama lammaffa keessatti mootummaa Ogustus Qeesaar ni mallattoofama; seenaa sana keessattis, Yesuus dhalate. Achiis keewwata digdama tokkoffaa fi digdama lammaffaa keessatti mootummaa Xibeeriyaas Qeesaar isa hamaa taʼe ni ibsama; akkasumas fannifamuu Kiristoos ni mallatteessa. Keewwata digdama sadaffaa keessatti, waliigalteen Yihudoonni Maqaabeewwan Roomaa warra waaqeffattoota ta’an wajjin seenan ni mallattoofama; kanaafis yaa’iinsi seenaa keewwata kudha tokko keessatti jalqabe ni dhaabbata, akkasumas seenaan seenaa gara bara Dhaloota Kiristoos Dura 161 hanga Dhaloota Kiristoos Dura 158tti deebi’a.

Lakkoofsi digdamii sadii sanyii Maqaabota bakka buʼa; akkasumas inni bal’ina guutuu sarara raajii isaanii hin kenninus, galmeen seenaa garuu ni kenna. Bara dhaloota Kiristoos dura 217 keessatti, loltuu Raafiyaa ni ta’e; isa booda mootii mucaa tokkoon biyya Gibxiif saaxilamtu taasise. Mootonni Seeluusiidii fi Giriikii bara dhaloota Kiristoos dura 200 keessatti akkamitti mootii mucaa sana waliin hojjechuu akka qaban yeroo karoorfatanitti, Roomaan seenaa sana keessa seentee ittisaa mootii mucaa Gibxii taate. Barauma sana keessa lolli Paaniyum ni ta’e. Ergasii bara dhaloota Kiristoos dura 167 keessatti waraanni shororkeessitootaa Maqaabota ni jalqabe.

ትንታኔያዊ ናይ ማካቤያን ውግእ ብ167 ዓ.ቅ.ል. ኣብ ሞዴይን ተጀሚሩ፣ እዚ ድማ ማካቤያን እንተይኮነ ምስ መንግስቲ ሴሉኪድ ጥራይ ክዋግኡ ዘይኮነስ፣ ምስቶም ምስ ሴሉኪዳውያን ተባቢሮም ኣለዉ ኢሎም ዝወሰኑዎም ኣይሁድ እውን ተዋጊኦም ነበሩ። እቲ ውግእ ብሃይማኖታዊ ምኽንያት ዝተደረኸ ነበረ፣ እናተፈጸመ ድማ ኣንጻር ውሽጣዊን ደጋዊን ጸላኢ ነበረ። ብ164 ዓ.ቅ.ል. ማካቤያን ነቲ ቤተ መቕደስ ዳግም ቀደሱ፣ እዚ ፍጻመ ድማ ብኣይሁድ በዓል ሃኑካህ ይዝከር እዩ። ኣብቲ ዓመት እቲ ዝነኣደ ኣንቲዮኮስ ኤፒፋነስ ሞተ። ድሕሪኡ ካብ 161 ዓ.ቅ.ል. ክሳዕ 158 ዓ.ቅ.ል. እቲ ኣብ ቁጽሪ ሓያን ሰለስተን ዝተጠቕሰ “ኪዳን” ምስ ሮሜ ተኣተወ።

Wabii inni kallattiin kallattiin Makkaabota, fincila isaanii fi waliigaltee isaanii Roomaa wajjin qabatan lakkoofsa digdamii sadii keessatti argama; garuu seenaa mootummaa isaanii, isa Sirna Hasmonee jedhamuu, bara dhaloota Kiristoos dura 167 keessatti Modeenitti jalqabee, hanga yeroo fannoo itti geessutti itti fufe. Warri xumura irratti bakka bu’an Sirna Hasmonee keessaa, yeroo Kiristoositti Fariisota turan. Kanaaf, akka Makkaabotiin bakka buufametti, seenaa Yihudummaa gantummaa ta’e keessaa sararri raajii tokko jira; inni fincila Modeen keessatti bara dhaloota Kiristoos dura 167tti jalqabee, yeroo Yesuus fannifametti lakkoofsa digdamii tokkoo fi digdamii lama keessatti xumurama.

Seenaa isaanii lakkoofsa kudha jaʼaffaa keessatti gara murteessaa tokko gaʼe; yeroo sana Roomaan yeroo jalqabaatiif, karaa Poompiyii, Yerusaalem moʼe. Sababni inni yeroo sana badiisa Yerusaalem irratti fideef inni guddaan walitti buʼiinsa gareewwan lamaa keessaa Mootummaa Hasmonee ture. Yeroo sana irraa eegalee (63 BC), Yihudaan mootummaa Roomaa jala ture. Mootummaan Hasmonee kan Maqaabeewwanii akka raajii keessatti lola Modeen isa bara 167 BC jalqabatti kaʼa; achiis bara 63 BC keessatti Roomaaf bitamuu jala kaaʼama. Yeruma seenaa sana jalqabaa sana booddee gabaabaa keessatti, Maqaabeewwan bara 161 BC irraa hamma 158 BCtti Roomaa wajjin waliigaltee tokko jalqabanii fi seenan. Isaan bara 63 BC irraa eegalee hamma fannoo fi badiisa Yerusaalem isa dhumaa bara 70tti mootummaa Roomaa jala turan.

Sararri raajii Makkabewwanii sarara Yihudummaa gantummaa ti; kanaafis sarara Pirootestaantummaa gantummaa fakkeessa. Lolaa Paaniyuum irraa jalqabee hamma seera Dilbataa lakkoofsa kudha jaha keessatti ibsamutti, taateewwan raajii bara 200 Dh.K.D., 167 Dh.K.D., 164 Dh.K.D., fi walitti hidhamiinsi bara 161 Dh.K.D. irraa hamma 158 Dh.K.D.tti seenaa Pirootestaantummaa gantummaa keessatti irra deebi’anii ni raawwatamu. Mallattooleen karaa kanaa seenaa pirezidaantii saddeettaffaa kan torban keessaa ta’e keessatti, seera Dilbataa dura ni mul’atu. Bara 200 Dh.K.D. sarara alaa gaanfaa Rippabilikaanii bakka bu’a; kunis walitti dhufeenya isaa bara 167 Dh.K.D. wajjin, kan sarara keessaa gaanfaa Pirootestaantii gantummaa bakka bu’u, agarsiisa.

Mallattooleen kun seenaa sarara mootummaa Hasmonean keessatti dhokatan taʼan iyyuu, haa taʼu malee isaan seenaa dhokataa Daaniʼel boqonnaa kudha tokko lakkoofsa afurtamaa keessaa kutaa tokko taʼu. Innis sarara “kutaa raajii Daaniʼel keessaa guyyoota dhumaa wajjin wal qabatu” keessaa isa tokko dha.

Yihudummaan yaadannoo fincila Makkabootaatiin Hanukkah kabajuu isaa qofaan, Makkaboonni qajeelota akka turan hin murteessu. Sababa fincilaatiin, shekinaan gara mana qulqullummaa booji’amummaa waggaa torbaatamaa booddee ijaarameetti deebi’ee hin dhufne. Ergaan raajii inni dhumaa karaa Milkiyaasiitiin, yeroo Makkaboota irraa gara jaarraa lamaa duraatti dhufe. Seenaan Makkabootaa, hoggantoonni isaanii siyaasaa hojii lubummaa olaanaas akka raawwataniif isaan hayyamuu isaanii mul’isa; kunis cubbuu Ptoleemee warri Gibxii yaale sanaa fi Mootiin Uziyaanis yaale sanauma ture. Aadaan, Waaqayyo gocha qulqullummaa cabsu sana irraa Ptoleemee ittisuuf gidduu seene jedha; Dubbiin Waaqayyoo immoo yeroo mootichi Uziyaan hojii lubaa fi mootummaa raawwachuuf yaale, Waaqayyo gidduu seenuu isaa kallattiidhaan ibsa. Bu’aan dhumaa mootummaa isaanii Fariisota ture. Kabajni seenaan Yihudoota Yihudummaa ammayyaa keessa jiran itti qabaatan jiraatus, Makkaboonni mallattoo qajeelummaa turan jechuun xumuruuf sababiin hin jiru.

Foyya’iinsi Haaromsa Pirootestaantii bara Luuter keessatti jalqabee, guddina adeemsa-qabeessa ta’e ture. Inni aadaa haaraa hin turre; sababiin isaas, Yesuusii fi bartoonni Isaa Pirootestaantota turan. Inni dukkana seenaa keessaa dammaqiinsa, bakka Luuterii fi haaromsitoonni kaan itti dammaqan ture. Xumuri haaromsa adeemsa-qabeessa sanaa sochii Miilerayitii ture. Waaqayyo haaromsitoota duraa cubbuu Baabilon qofa irratti dammaqsuu hin barbaadne; garuu seera Isaa fi hojii Isaa mana qulqullummaa samii keessatti geggeeffamu guutummaatti akka hubatanitti isaan fiduu yaade. Ebla 19, 1844 irratti Pirootestaantonni ifa dabalaa dhufe sana didanii Pirootestaantummaa gantummaa ta’an.

Milleritoonni amanamoon yeroo sanaa “uffata aangoo” argatanii, hojii xumuruudhaan Kiristaanota Pirotestaantii bilchaatoo taʼuuf gara Iddoo Hundumaa Irra Qulqulluutti qajeelfaman. Bara 1863 keessa warri uffata aangoo sana argatan sun, ajajamuu diduudhaan, uffata aangoo Pirotestaantummaa isaanii cinaatti dhiisanii, uffata aangoo Laaʼodiiqeyaa fudhatan. Yeroo dhumaa mallatteessuu dhibba afurtamii afur kuma keessaa, kan Fulbaana 11, 2001 booda waggaa digdamii lama keessatti, jechuun bara 2023 jalqabe sana keessatti, Leenci gosaa Yihudaa dhugaawwan seenaa dhokataa lakkoofsa afurtamaa Daaniʼel boqonnaa kudha tokko keessatti guutan hiikaa jira; seenaa sunis kufaatii Gamtaa Sooviyeetii bara 1989 irraa kaasee hamma seerri Dilbataa dhihoo dhufu sanaatti diriira. Inni kana gochuudhaan, seenaa Yihudummaa gantuu, akka fakkeenya Pirotestaantummaa gantuu taʼe, hiikeera.

Sararri uummata Waaqayyoo warra gantummaa keessa jiran lamaan, warri Yihudaa dhugaa ta’an yookaan Yihudaa hafuuraa ta’anis ta’e (lachanuu biyyoota ulfina qabeeyyii), yeroo Yerusaalem mo’atamtu irratti xumuramu; isa duraa bara dhaloota Kiristoosii dura 63 keessatti, isa boodaa immoo seera Dilbataa dhihoo keessatti. Sararoonni lamaan kunis lola amantii dogoggoraan qajeelfameen kakaafamu bakka bu’u. Sararoonni lamaan kunis lola falaasama amantii Giriikii irratti gaggeeffamu bakka bu’u; akkasumas lachanuu warri gantoota ta’an mootummaa Roomaatiin bittaa jala galuu irratti xumuramu. Anis lolaawwan sadii lakkoofsa afurtamaa keessatti ibsaman kufaatii Gamtaa Sooviyeetii bara 1989, Lola Yukireen, fi Paaniyum yeroo seera Dilbataatti bakka bu’an jedheen adda baasu; kunis lolaawwan sadan sanaa fi waraana addunyaa sadan gidduutti garaagarummaa jiru agarsiisuuf.

“Dubbiin Waaqayyoo balaa dhihaataa jiru akeekkachiisee kenneera; kun yoo tuffatame, addunyaan Pirootestaantii kaayyoon Roomaa maal akka taʼe dhimmicha keessaa miliquuf yeroo darbe qofa irratti ni baratti. Isheen callisumaan humna keessaatti guddachaa jirti. Barsiisonni ishee galma seera tumtuu keessatti, waldoota kiristaanaa keessatti, akkasumas garaa namootaa keessatti dhiibbaa isaanii geessisaa jiru. Isheen ijaarsaalee gurguddoo, ol dheeraa fi jajjaboo taʼan, iddoo dhokataa isaanii keessatti ariʼatamoonni duraanii ishee irra deebiʼanii keessatti raawwataman, walitti kuusaa jirti. Haala suukanneessaafi hin beekamneen humnoota ishee jabeessachaa jirti, yeroo isheen dhaʼuuf yeroo ishee gaʼutti kaayyoo mataa ishee galmaan gaʼuuf. Wanti isheen barbaaddu hundinuu iddoo mijataa qofa; kunis duraanuma isheedhaaf kennamaa jira. Nuyi yeroo dhihootti kaayyoon elementii Roomaa maal akka taʼe ni argina, ni dhageenyas. Namni kam iyyuu dubbii Waaqayyoo amanee ittiin ajajamu arrabsoo fi ariʼatama ni argata.” The Great Controversy, 581.

Lakkoofsa kudhanii irraa, kan kufaatii Gamtaa Sooviyeetii bara 1989 adda baasu, hamma waraana Paaniyuum kan lakkoofsa kudha shan keessatti ibsameetti, paaphaasummaan “yeroo isheen rukutuu itti dhuftutti kaayyoo mataa ishee daran fuulduratti adeemsisuuf humnoota ishee cimsachaa turte.” Lakkoofsota kun haala raajii ta’e kan paaphaasummaan qopheessite, kan “kiyyoo” ta’e, isa “jalaa miliquun” hin danda’amne adda baasu. Hirmaannaa isa xumuraa keessatti, kan waraana Paaniyuumiin bakka buufame, fakkeenyi bineensichaa Ameerikaa keessatti ni hundeeffama. Hundeeffamni fakkeenya sanaa qormaata dhumaa saba Waaqayyoo kan guyyoota dhumaa ta’a.

“Gooftaan akka ifatti natti agarsiise fakkeenyi bineensichaa yeroo carraan ayyaanaa cufamu dura akka ijaaramu dha; sababiin isaas, innis qormaata guddaa saba Waaqayyootiif taʼuuf, kan ittiin hireen isaanii bara baraa murtaaʼu dha. … Mulʼata 13 keessatti dhimmi kun ifatti dhihaateera; [Mulʼata 13:11–17, kan caqasame].

“Kun qormaanni kun isa sabni Waaqayyoo utuu hin chaappeffamin dura qabaachuu qabu dha. Warri hundinuu seera Isaa eeguun amanamummaa isaanii Waaqayyoof mirkaneessanii, Sanbata sobaa fudhachuu didan, alaabaa Gooftaa Waaqayyo Yihowaa jalatti hiriiru; chaappaa Waaqa jiraataa ni fudhatu. Warri dhugaa samii irraa madde gadi dhiisanii Sanbata Dilbataa fudhatan immoo, mallattoo bineensichaa ni fudhatu.” Manuscript Releases, volume 15, 15.

Bifa fakkii bineensa sanaa yeroo gamtaan Roomaa keessa seenameen bakka bu’ameera. Gaanfi Pirootestaantii Ameerikaa bara 1844tti intallan Roomaa ta’e; jalqabni seenaa isaanii, yeroo dhuma seenaa isaanii keessatti yeroo amma illee haadha isaanii fakkaachuuf murteessanitti, irra deebi’amee mul’ata.

“Ani bineensa qabdu sun afaan jawwee akka qabu, humni isaas mataa isaa keessa akka jiru, labsiinis afaan isaa keessaa akka baʼu nan arge. Achiis Haadha Sagaagaltotaa nan arge; haati sun intaloota sana akka hin taane, isaan irraa adda taatee ifaanis adda akka taate nan arge. Isheen guyyaa ishee qabaattee turte, amma garuu darbeera; intaloonni ishee, gareewwan Pirootestaantii, warra itti aananii masaraa irratti mulʼatanii yaada isa haati isaanii yeroo qulqulloota ariʼattu qabdu sana hojjechaa agarsiisan turan. Ani akkuma haati sun aangoo keessatti gadi buʼaa dhufteen, intaloonni ishee guddataa akka turan nan arge; dhiʼoo keessatti isaanis aangoo yeroo tokko haati isaanii hojii irra oolchite sana ni hojii irra oolchu.”

“Ani waldaa maqaa qofa qabduu fi Adventistoota maqaa qofa qabdan, akkuma Yihudaa, dhugaa irratti akka kaʼaniif dhiibbaa isaanii argachuudhaan nu Kaatoilikootatti dabarsee kennuuf akka jiran nan arge. Qulqulloonni yeroo sana ummata hin beekamne, Kaatoilikootaan xiqqoo qofa beekaman taʼu; garuu waldoonnii fi Adventistoonni maqaa qofa qabdan warri amantii keenya fi duudhaa keenya beekan (sababni isaa isaan sababii Sanbataatiin nu jibban, Sanbata mormuudhaan fashalsiisuu hin dandeenye) qulleeyyii dabarsee kennanii Kaatoilikootatti isaan himatu; akka warra sirna mootummaa uummataa tuffatanitti isaan beeksisu; jechuunis, akka isaan Sanbata eeganitti fi Dilbata tuffatanitti.”

“Achiis Kaatolikoonni Pirootestaantota akka itti fufan ni ajaju; sanas taʼee torban keessaa guyyaa torbaffaa irraan kan kaʼe guyyaa jalqabaa eeguu didan hundinuu akka ajjeefaman murtee ni baasuu. Kaatolikoonni immoo, lakkoofsi isaanii baayʼee guddaa taʼe, Pirootestaantota cinaa ni dhaabbatu. Kaatolikoonni aangoo isaanii fakkii bineensichaatiif ni kennu. Pirootestaantonni immoo, akkuma haati isaanii isaan dura hojjette, qulqulloota balleessuuf ni hojjetu. Garuu murteen isaanii sun utuu hin dhufin yookaan utuu ija hin godhatin, qulqulloonni Sagalee Waaqayyootiin ni oolu.” Spalding and Magan, 1, 2.

Keessa kana keessatti gareewwan lamaa “maqaa qofaan” jiran ni mul’atu; jechuunis “maqaan qofa,” warra amanamoo Waaqayyoo warra Kaatoilikootaatti dabarsee kennan. Hubannoon Ellen White waa’ee waldoota amantii maqaa qofa qabanii fi Adventistoota maqaa qofa qabanii, waan isaan bara dhumaatti dhugumaan bakka bu’an irraa adda dha; sababni isaas hubannoon ishee waa’ee “Adventistii maqaa qofa” jedhu, Kiristaana deebi’uu Kiristoositti amanuu ofiin jedhu tokko agarsiisa ture. Garuu raajonni bara isaan keessa jiraatan caalaa waa’ee bara dhumaa dubbatu; kanaafuu “Adventistiin maqaa qofa” bara dhumaatti waldaa Adventistii Guyyaa Torbaffaa Laa’odiiqeyaa bakka bu’a; waldoonni amantii maqaa qofa qaban immoo sanyii warra bara 1844 intaloota Room ta’anidha.

መዓልቲ ሻብዐይ ኣድቨንቲስትታት “ዝሕቡእ ህዝቢ” ክጸልኡ እዮም፣ ምኽንያቱ እቶም ናይ ኣምላኽ ሓቀኛ ወከልቲ እዮም እሞ “ሓቂ ሰንበት ከይክሕዱ ኣይክእሉን”፤ እዛ ሓቂ ሰንበት ድማ ነታ ናይ ምድሪ ዕረፍቲ ሰንበት ትወክል። ቤተ ክርስቲያን መዓልቲ ሻብዐይ ኣድቨንቲስት መዓልቲ ሻብዐይን ከም መዓልቲ ኣምልኾ ከም እትድግፍ ትእመን እያ፣ ነገር ግን ብዘመን መወዳእታ እታ ክይክሕድዋ ዘይክእሉ ሰንበት፣ እቲ ኣብ ዘሌዋውያን ሓያ ሹድሽተ ዝተጠቕሰ “ሸውዓተ ግዜ” እዩ፣ እዚ ድማ ቀዳማይ መሰረታዊ ሓቂ እዩ ብ1863 ዝነጸግዎ።

Kutaan amma yeroo ammaa irratti xiyyeeffachaa jirru seenaa seera Dilbataa dhihootti dhufu irraa jalqabdu wajjin walqabatan adeemsa raajii adda baasaa jira; garuu seenaa qormaata isa dhumaa kan seera Dilbataa sana hordofu, jalqabatti Ameerikaa keessatti raawwatama. Yeroo seera Dilbataatti Ameerikaan addunyaa guutuu fakkeenya bineensichaaf akka dhaabdu ni dirqisiisti; garuu hojii sana utuu hin raawwatin dura, Ameerikaa keessatti fakkeenya bineensichaaf dhaabatanii turu.

“Akka Ameerikaan, biyya bilisummaa amantii, qalbii namaa dirqisiisuudhaan fi namoota Sanbata sobaa kabajuuf dirqisiisuudhaan Paaphaasii wajjin yoo tokkoome, saboonni biyya hundumaa addunyaa guutuu irra jiran fakkeenya ishee hordofuuf geggeeffamu.” Testimonies, volume 6, 18.

“Saboonni biyya alaa fakkeenya Ameerikaa ni hordofu. Isheen utuu dursitee baattee illee, garuu qorumsi walfakkaataan kun saba keenya irratti iddoo addunyaa hundumaatti ni dhufa.” Testimonies, volume 6, 395.

Waaʼee guddaan saba Waaqayyoo duraan dura seera Dilbataa duratti dhufa; sababiin isaas yeroo seerri Dilbataa baʼutti yeroo qorannoo isaanii Adventistoota Guyyaa Torbaffaatiif ni cufama. Qorannoon kun akka bifa bineensichaa ijaaramuutti ibsama; bifi bineensichaas walitti dhufeenya mana amantii fi mootummaa, kan keessatti manni amantii hariiroo sana toʼatu, dha. Akkuma Pirootestaantoonni bara 1844 keessatti intala Roomii taʼan, intalli immoo fakkii haadhee ishee taatu, Pirootestaantoonni gantoonni guyyoota dhumaa keessatti hojii wal fakkaataa ni raawwatu; sababiin isaas Yesuus yeroo hundumaa dhuma waan tokkoo jalqaba waan tokkootiin ni ibsa.

ኣብ ዳንኤል ምዕራፍ ዓሰርተ ሓደ ቍጽሪ ዕስራን ሰለስተን ዝተመልከተት “ኪዳን” ዝወከለት ታሪኽ፡ ናይታ ክቡር ምድሪ ዝነበረ ብመግለጺ ሕዝቢ እኳ ኣብ ክሕደት ዝወደቐ ሕዝቢ ናብ ሮሜ ኅብረት ንምፍጣር ኢዱ እናዘርግሐ ከም ዝነበረ ይውክል። 161 ቅ.ክ. ክሳዕ 158 ቅ.ክ. ኣብ ሕጊ ሰንበት ዝድምደም ምስሊ ናይቲ ኣውሬ ምቕራጽ ይውክል።

Barreeffama itti aanu keessatti qo’annoo kana itti fufna.

“Garuu ‘fakkiin bineensichaa’ maalidha? akkamittis ni ijaarama? Fakkiin sun bineensa gaanfa lama qabuun ni hojjetama, akkasumas bineensichaaf fakkii dha. Innis fakkii bineensichaa jedhamees ni waamama. Kanaafuu fakkiin sun maal fakkaata akka ta’e fi akkamitti akka ijaaramu baruuf amala bineensichaa isa ofii—paaphaasummaa—qorachuu qabna.

“Yeroo waldaan jalqabaa salphina wangeelaa irraa goruun xurreewwanii fi duudhaa warra waaqa tolfamaa fudhachuun mancaatee, hafuuraa fi humna Waaqayyoo dhabde; akkasumas yaada qalbii namootaa to’achuuf deeggarsa mootummaa biyya lafaa barbaadde. Bu’aan isaa paaphaasummaa ture; jechuunis waldaa aangoo mootummaa to’attu, kaayyoo ofii ishee galmaan ga’uufis isa fayyadamtu, addumaan immoo ‘heresy’ adabuuf. Ameerikaan Fakkeenya Bineensichaa akka uumuuf, humni amantii mootummaa mootummaa sivilii akkasitti to’achuu qaba; kunis akka aangoon mootummaa waldaadhaan kaayyoo ofii ishee raawwachiisuuf itti fayyadamu taasisu.” The Great Controversy, 443.