کتاب دانیال — شمارهٔ سه

ما اکنون در کتاب دانیال به «هفت زمان»ِ لاویان بیست‌وشش می‌پردازیم. این امر از کسانی که برگزیده‌اند چشمان خود را ببندند، پوشیده است، اما برای آنان که می‌خواهند ببینند، آنجا حاضر است. ما از باب هشتم دانیال، آیه سیزدهم، آغاز خواهیم کرد.

آیه با واژهٔ «پس» آغاز می‌شود و میان رؤیای تاریخِ نبوی که دانیال تازه در ده آیهٔ پیشین دیده است تمایز می‌نهد. آیات یک و دوِ این فصل، سالی را که دانیال آن رؤیا را دریافت کرد مشخص می‌کنند، و نیز این‌که آن را نزد نهرِ اولای دریافت نمود. از آیهٔ سه تا آیهٔ دوازده، او رؤیای تاریخِ نبوی را «می‌بیند». «پس» او گفت‌وگویی آسمانی را که مشتمل بر یک پرسش و یک پاسخ است «می‌شنود». در آیهٔ پانزدهم، او در پی آن برمی‌آید که دریابد رؤیای تاریخِ نبوی که تازه «دیده» بود، بر چه دلالت می‌کرد. بسیار ضروری است که تمایز میان رؤیایی را که دانیال در آیات سه تا دوازده «دید»، و گفت‌وگوی آسمانی‌ای را که آن را «شنید» بازشناسیم—زیرا این دو، دو رؤیای متفاوت‌اند.

سوال در آیهٔ سیزدهم این است: «رؤیا تا به کی خواهد بود؟» و واژه‌ای که در این‌جا به «رؤیا» ترجمه شده است، با واژه‌ای که در آیهٔ شانزدهم به «رؤیا» ترجمه شده، واژه‌ای دیگر در زبان عبری است.

با ترجمهٔ دو واژهٔ متفاوت عبری به واژهٔ انگلیسی «vision»، «هفت زمان»ِ لاویان بیست‌وشش «در برابر دیدگان، پنهان» شد. پژوهندگانِ کتاب‌مقدس که به صرفاً گذرا نگریستن بر سطح بسنده می‌کنند، این دو واژهٔ متفاوت عبری را یک واژهٔ واحد می‌انگارند؛ اما این کار را به زیان خویش انجام می‌دهند.

به ما آگاهى داده شده است كه «هر حقيقتى در كلام خدا اهميت و دلالت خود را دارد»؛ و اگر ما بر آن شويم كه اين واقعيت را ناديده بگيريم كه در فصل هشتم دو واژۀ عبرى متفاوت به «رؤيا» ترجمه شده‌اند، خود ما مسئول آن خواهيم بود كه كورىِ لااديسه‌اى را بر خويشتن تحميل كنيم. مَثَل قديمى چنين است: «هيچ‌كس به اندازۀ آنان كه نمى‌خواهند ببينند، كور نيست.»

لفظ «رؤیا» در باب هشتم دانیال ده بار به کار رفته است، اما این ده مورد از دو واژهٔ متفاوت عبری تشکیل شده است، و معانی آن دو واژه یکسان نیست. اگر یک معنا داشتند، دانیال در هر ده مورد فقط از یکی از آن دو واژه استفاده می‌کرد. دانیال دو واژه را به کار برد، زیرا هر یک از آن دو واژه معنای خاص خود را دارد، و یکی نمایانگر رؤیایی است که دانیال آن را «دید»، و دیگری رؤیایی که آن را «شنید». در آیهٔ سیزدهم، واژه‌ای که به «رؤیا» ترجمه شده است، châzôn است، و معنای آن «منظر»، یا «رؤیا»، «خواب» یا «وحی» است. من بر پایهٔ تعریف آن و نیز بر اساس نحوه‌ای که دانیال آن را به کار می‌برد، آن را «رؤیای تاریخِ نبوی» می‌نامم.

در آیهٔ نخستِ باب هشتمِ دانیال، دانیال می‌گوید: «رؤیایی بر من ظاهر شد»، و در آیهٔ دوم دو بار تصریح می‌کند که «در رؤیا دیدم». سپس در آیهٔ سیزدهم این پرسش مطرح می‌شود که «رؤیا تا به کی خواهد بود؟» همهٔ این کاربردها واژهٔ عبریِ «châzôn» هستند. آنگاه در آیهٔ پانزدهم به شاید مهم‌ترین موردی می‌رسیم که دانیال همین واژه را به کار برده است، زیرا می‌گوید: «چون من»... «رؤیا را دیدم و در پیِ فهم معنای آن بودم.» پس از آنکه دانیال رؤیای châzôn را دید، خواست دریابد که معنای آن چیست. این حقیقت، دلالتی بس مهم بر نهفته بودنِ «هفت زمان»ِ لاویان بیست و شش در این باب دارد.

او همچنین در آیات هفده و بیست‌وشش از واژهٔ châzôn استفاده می‌کند. واژهٔ «رؤیا» در باب هشتم کتاب دانیال ده بار ظاهر می‌شود، و واژهٔ châzôn نمایانگر هفت مورد از آن کاربردهاست. دانیال چهار بار از واژهٔ عبریِ دیگری که به «رؤیا» ترجمه شده است استفاده می‌کند. آن واژهٔ دیگرِ عبری mar’eh است و به معنای «ظاهر» می‌باشد.

חָזוֹן מופיע שבע פעמים בפרק ח' של דניאל, ומַרְאֶה מופיע ארבע פעמים, ויחד הם מייצגים את עשר הפעמים שבהן המילה האנגלית “vision” מופיעה בפרק ח' של דניאל. שבע ועוד ארבע הם אחת־עשרה, שכן באחת מן הפעמים שבהן דניאל השתמש במילה מַרְאֶה, היא תורגמה בדיוק כפי שהיא מוגדרת; כי בפסוק ט״ו, כאשר דניאל “ביקש להבין” את חזון ה־חָזוֹן של ההיסטוריה הנבואית, “עמד לנגדו” “כמראה גבר.” המילה “מראה” היא מַרְאֶה. לפיכך, מַרְאֶה משמשת אצל דניאל ארבע פעמים בדניאל ח', ופעם אחת היא מתורגמת בהתאם להגדרתה הראשית, “מראה,” ובשלוש הפעמים האחרות היא מתורגמת כ“חזון.”

من هیچ انتقادی را متوجه مردانی که کتاب مقدس کینگ جیمز را ترجمه کردند، نمی‌سازم. با این حال، باید توجه داشت که در آیهٔ سیزده، تنها واژهٔ افزوده‌شده در کتاب مقدس کینگ جیمز («قربانی») یافت می‌شود؛ واژه‌ای که الهام به‌طور قطعی اعلام می‌دارد «به متن تعلق ندارد». الهام همچنین تصریح می‌کند که این واژهٔ افزوده «به‌وسیلهٔ حکمت انسانی افزوده شده بود». در همین فصل، دو واژهٔ متفاوت عبری هر دو به یک واژهٔ واحد انگلیسی ترجمه شده‌اند. دلیل آنکه تشخیص تمایز میان این دو واژه امری ضروری است، از اهمیتی بس ژرف برخوردار است.

যখন দানিয়েল তিনি সদ্য “দেখেছিলেন” সেই “châzôn দর্শনের” “অর্থ অন্বেষণ” করছিলেন, তখন খ্রিষ্ট গাব্রিয়েলকে জানান যেন তিনি দানিয়েলকে সেই “mar’eh দর্শন” বুঝিয়ে দেন, যা তিনি সদ্য “শুনেছিলেন”। দানিয়েল ভবিষ্যদ্বাণীমূলক ইতিহাসের সেই দর্শনটি বুঝতে চেয়েছিলেন; কিন্তু খ্রিষ্ট, যিনি ত্রয়োদশ পদে পালমোনি (that certain saint which spake) হিসেবে চিহ্নিত হয়েছিলেন, গাব্রিয়েলকে নির্দেশ দেন যেন তিনি দানিয়েলকে “mar’eh দর্শন” বুঝান, “châzôn দর্শন” নয়। পনেরো ও ষোলো পদে গাব্রিয়েলের নির্দিষ্ট উদ্দেশ্য এই বলে উল্লেখ করা হয়েছে যে, তিনি দানিয়েলকে “mar’eh দর্শন” বুঝাবেন; এটিই সেই শব্দ, যা “vision” হিসেবে অনূদিত হয়েছে এবং যার অর্থ “appearance”—দানিয়েল যে ভবিষ্যদ্বাণীমূলক ইতিহাসের দর্শনটি বুঝতে চেয়েছিলেন, তা নয়। গাব্রিয়েলের দায়িত্বপূর্ণ নিযুক্তিকে স্বীকার না করলে, লেবীয় পুস্তক ছাব্বিশের “সাত কাল” প্রকাশ্যেই গোপন থেকে যায়।

در آیهٔ بیست‌وشش، هر دو واژهٔ عبری که به «رؤیا» ترجمه شده‌اند، در همان آیه قرار دارند، و آن آیه به یکی از کلیدهای اصلی برای گشودن حقیقتِ شهادتِ دانیال دربارهٔ «هفت زمان» بدل می‌شود.

در آیهٔ بیست‌وششم، «رؤیای شامگاه‌ها و بامدادها» همان رؤیای mar’eh است، به معنای «ظهور»؛ اما رؤیایی که قرار بود «مختوم شود»، رؤیای châzônِ تاریخ نبوی است. تعبیر «شامگاه‌ها و بامدادها» همان چیزی است که تمایز میان این دو رؤیا را جدا کرده و مشخص می‌سازد. این تمایز، به‌وسیلهٔ نمونه‌ای دیگر از عامل انسانی در پدید آمدن کتاب‌مقدس انجام می‌شود. عامل انسانی هم شامل انبیایی بود که کلمات کتاب‌مقدس را ثبت کردند، و هم آنان را که کتاب‌مقدس را ترجمه نمودند. کتاب‌مقدس، همانند مسیح، آمیزه‌ای از الوهیت و انسانیت را نمایان می‌سازد. آن انسانیت در بستر تاریخ امتداد یافت، از آدم پس از آنکه گناه کرد تا آنان که کتاب‌مقدس را ثبت و ترجمه کردند. مسیح و کتاب‌مقدس هر دو کلام خدا هستند، و کلام خدا پاک است، زیرا الوهیتِ این آمیزه همواره بر هر محدودیتی که در جسم وجود داشت، غلبه کرده است.

عبارت «شام و صبح» بارها در کلام خدا یافت می‌شود، و همواره به «شام و صبح» ترجمه شده است، چنان‌که در آیهٔ بیست‌وششم نیز چنین است، و همان‌گونه که در روایت آفرینش در سِفر پیدایش بارها چنین ترجمه شده است که مکرراً می‌گوید: «و شام و صبح شد....» در حقیقت، و هر حقیقتی جایگاه و دلالت خود را دارد (و فهم این حقیقت ضروری است)، تنها جایی در کتاب‌مقدس که عبارت «شام و صبح» به «شام و صبح» ترجمه نشده است (چنان‌که در آیهٔ بیست‌وششم آمده است)، در آیهٔ چهاردهمِ دانیال هشت است. در آنجا، و تنها در آنجا در کلام خدا، عبارت «شام و صبح» صرفاً به «روزها» ترجمه شده است.

دوازده آیه بعد، در همان فصل از دانیال، عبارت عبری «شام و صبح» همان‌گونه که همیشه ترجمه شده است، ترجمه گردیده؛ اما در آن آیه‌ای که ستونِ مرکزی و شالودهٔ ادونتیسم است، این عبارت صرفاً به «روزها» ترجمه شده است. چه تأثیری مترجمانِ کتاب مقدّسِ کینگ جیمز را بر آن داشت که چنین تناقضِ آشکاری پدید آورند؟ آنان این عبارت را در آیهٔ بیست‌وشش، مطابق با هر موردِ دیگرِ استعمالِ آن در سراسر کتاب مقدّس، ترجمه کرده بودند. امّا دوازده آیه پیش از آیهٔ بیست‌وشش، در آیهٔ چهارده، انسانیتِ ایشان تمایزی خاص بر پاسخِ پرسشِ آیهٔ سیزده نهاد. و پرسشِ آیهٔ سیزده، مشتمل بر آن یک واژه («قربانی») بود که نباید به کتاب مقدّس افزوده می‌شد. خدا می‌خواست آیهٔ چهارده به گونه‌ای بسیار عمیق و متمایز برجسته باشد. و با این کار، او همچنین آنچه را جبرئیل مأمور شده بود تا دانیال را از آن آگاه سازد، معیّن ساخت.

در آیهٔ شانزدهم، عیسی به جبرائیل فرمان داد که دانیال را از رؤیای «mar’eh» آگاه سازد، با وجود این‌که دانیال در پی فهم رؤیای «châzôn» دربارهٔ تاریخ نبوی بود. آیهٔ بیست‌وششم می‌گوید «رؤیای شام‌ها و صبح‌ها که گفته شد» «راست» بود. رؤیای «châzôn» یک «منظر» نبوی بود، اما رؤیای «mar’eh» «گفته شد»، زیرا بیان شده بود. این سخن در آیهٔ چهاردهم بیان شده بود، آنگاه که پالمونی گفت: «تا دو هزار و سیصد شام و صبح؛ آنگاه مقدس تطهیر خواهد شد.» آیهٔ بیست‌وششم با به‌کار بردن تعبیر «شام‌ها و صبح‌ها»، و با مشخص ساختن آن به‌عنوان رؤیایی که «گفته شد»، تمایز میان آن دو رؤیا را در باب هشتم دانیال نشان می‌دهد. رؤیای تاریخ نبوی که دانیال آن را «دیده» بود و مایل بود آن را بفهمد، با رؤیایی که «گفته شد» و دانیال آن را «شنیده» بود، متفاوت بود. مهم‌تر از همه، رؤیایی که دانیال آن را «شنید» همان رؤیایی بود که جبرائیل می‌بایست فهم آن را به دانیال عطا کند.

انسانیتی که در پدید آمدن کتاب‌مقدّسِ مقدّس مشارکت داشت، در باب هشتم دانیال واژۀ «رؤیا» را ده بار ثبت کرد، و بدین‌سان تمایز میان رؤیایی که «دیده» شد و رؤیایی دیگر که «شنیده» شد را پنهان ساخت. با این کار، تأکیدی را که نشان می‌دهد مقصود مسیح این بود که دانیال بیش از فهمِ رؤیایی که «دیده» بود، رؤیایی را که «شنیده» بود درک کند، تیره ساخت. اکنون می‌توانیم در نظر بگیریم که جبرئیل برای به انجام رساندن مأموریت محوّلِ خود چه می‌کند.

جبریل اب اپنا کام شروع کرتا ہے کہ دانی ایل کو تئیس سو شاموں اور صبحوں کی رؤیا سمجھائے، جو سچی ہے۔ وہ پہلے اسے آگاہ کرتا ہے کہ نبوی تاریخ کی رؤیا، یعنی chazown کی رؤیا، ”انجام کے وقت“ میں ہوگی۔ پھر، جبکہ دانی ایل نبوی نیند میں تھا، جبریل نے دانی ایل کو چھوا اور اسے سیدھا کھڑا کر دیا۔ وہ اسے آگاہ کرتا ہے: ”میں تجھے معلوم کراؤں گا۔“

این همان چیزی است که پَلمونی (مسیح) به جبرئیل گفته بود انجام دهد، آن‌گاه که فرمود: «ای جبرئیل، این مرد را از رؤیای مَرئه دربارهٔ شامگاه‌ها و بامدادها آگاه ساز.» جبرئیل می‌گوید که دانیال را «از آنچه در آخرِ خشم واقع خواهد شد» آگاه خواهد ساخت. اینک آنجاست! این همان «هفت زمان» لاویان بیست‌وشش است! این حقیقت به‌واسطهٔ همان شیوهٔ نبوی پنهان شده است که جبرئیل بارها انبیا را بر آن داشت تا در شهادت خود بدان تمسک جویند و در نوشته‌های خویش به کار برند! آن شیوه این است: «حکم بر حکم، قاعده بر قاعده، اندکی اینجا و اندکی آنجا».

در کتاب «اندیشه‌هایی دربارهٔ دانیال و مکاشفه»، اثر اوریا اسمیت (که همهٔ ادونتیست‌ها، و حتی همسایگان ایشان، باید با آن آشنا باشند)، اسمیت دربارهٔ آیات هفده تا نوزدهِ فصل هشتم دانیال چنین اظهار نظر می‌کند:

وہ “قہر” جس کی نشاندہی سمتھ کرتا ہے، اُس کا آغاز اُس وقت ہوا جب منسّیٰ کو 677 ق م میں اسوریوں کے ہاتھوں بابل لے جایا گیا۔ بدقسمتی سے، سمتھ 586 ق م میں صدقیاہ کی معزولی کو لے کر اُسے آیت انیس کے “قہر” کے دور کا نقطۂ آغاز قرار دیتا ہے۔ سمتھ سرے سے اس بات پر کوئی توجہ نہیں دیتا کہ آیت میں “قہر کے آخری انجام” کا کیا مطلب ہے۔ وہ اسے محض “قہر” ہی سمجھتا ہے، حالانکہ اگر قہر کا کوئی “آخری انجام” ہے تو قواعدِ زبان اور منطق اس امر کا تقاضا کرتے ہیں کہ کم از کم قہر کا ایک “پہلا انجام” بھی ہو۔ سمتھ جانتا تھا کہ اسیری کے ستر برس 606 ق م میں یہویاقیم کے خلاف نبوکدنضر کے پہلے حملے سے شروع ہوئے تھے، لیکن اُس نے قہر کے دور کا آغاز نبوکدنضر کے تیسرے حملے سے متعین کیا، جو یہوداہ کے آخری بادشاہ، صدقیاہ، کے خلاف کیا گیا تھا۔

اسمیت به‌درستی «غضب» مذکور در آیهٔ نوزدهم را به‌عنوان یک بازهٔ زمانی تشخیص داد. او این دوره را، مطابق با دانیال باب هشت آیهٔ سیزده، دورهٔ پایمال شدن مقدس و لشکر به‌درستی شناسایی کرد، و نقطهٔ پایان آن را نیز به‌درستی ۲۲ اکتبر ۱۸۴۴ تعیین نمود.

اسمیت تا حدی درست می‌گفت، اما با انجام آنچه ویژگیِ کاربردهای نبویِ او بود، از حقیقت بازماند. او به‌جای آنکه بگذارد کلام نبوی فهم او از تاریخ را هدایت کند، اجازه داد تاریخ تفسیر او از کلام نبوی را هدایت کند. اگر به کتاب‌مقدس اجازه دهیم تاریخ نبوی را تعریف کند، آنگاه اطلاعات درست را برای نزدیک شدن به تاریخ در اختیار خواهیم داشت.

کتابِ مقدّس تعلیم دیتی ہے کہ جس کے ہاتھوں کوئی شخص مغلوب ہو جاتا ہے، وہ اسی کا غلام بن جاتا ہے۔

منسّی در سال ۶۷۷ پیش از میلاد به بابل به اسارت برده شد. در همان‌جا بود که یهودا مغلوب گردید و به بندگی کشانده شد. این نقطهٔ آغاز است که هم در نمودار ۱۸۴۳ و هم در نمودار ۱۸۵۰ نشان داده شده است؛ نمودارهایی که خواهر وایت آن‌ها را صحیح تأیید می‌کند. اسمیت پایمال شدنِ مذکور در دانیال باب هشت، آیهٔ سیزده را از زمان صدقیا، آخرین پادشاه یهودا، آغاز می‌کند. صدقیا پایانِ یک داوریِ تدریجی بود، نه آغاز آن. خواهر وایت مشخص می‌سازد که اسارتِ منسّی در بابل «بیعانه‌ای» از آنچه قرار بود رخ دهد، بود. «بیعانه» پیش‌پرداخت است و آغازِ خریدی را مشخص می‌کند که پرداخت‌های دیگری نیز در پی دارد.

منسّی آن «بیعانه‌ای» را رقم زد که «لعنتِ» «هفت زمان» را آغاز کرد؛ همان «غضبِ» آخر، زیرا «غضبِ» نخستین پیش‌تر آغاز شده بود، آنگاه که پادشاهی شمالی در سال 723 ق.م. به اسارت برده شد. سپس در سرنگونیِ یهویاقیم، هنگامی که دانیال به اسارت برده شد، آن هفتاد سالِ اسارت که ارمیا معیّن کرده بود، در سال 606 ق.م. آغاز گردید. دو پادشاه پس از یهویاقیم، اورشلیم ویران شد و آخرین پادشاه یهودا، صدقیا، نظاره کرد که پسرانش در برابر چشمانش کشته شدند؛ سپس چشمان او را کور کردند و او را به اسارت به بابل بردند.

اسمیت تمام داوریِ تدریجی را به صدقیا نسبت داد و از داوریِ صدقیا به‌عنوان متنِ اثبات برای فرضِ خود استفاده کرد. داوریِ صدقیا، که «رئیسِ شریر و بی‌حرمت» بود، نشان می‌داد که تاجِ یهودا باید برداشته شود تا زمانی که مسیح بیاید و پادشاهی‌ای برپا سازد. اسمیت گفت: «آنان در اطاعتِ قدرت‌های زمینی هستند، و خواهند بود تا هنگامی که تختِ داود بار دیگر برقرار گردد،—تا آن زمان که او که وارثِ برحقِ آن است، یعنی مسیحا، رئیسِ سلامتی، بیاید، و آنگاه آن به او داده خواهد شد.» در ۲۲ اکتبر ۱۸۴۴، در تحققِ دانیال باب هفت، آیات سیزده و چهارده، مسیح، که به‌صورت پسرِ انسان معرفی شده است، به حضورِ پدر آمد تا پادشاهی‌ای را دریافت کند.

خواهر وایت تأیید می‌کند که دانیال، فصل هفت، و آیات سیزده و چهارده، در ۲۲ اکتبر ۱۸۴۴ تحقق یافتند.

اسمیت به عنصر کلیدیِ «آخرِ خشم» نپرداخت. او از اصلِ کتاب‌مقدسی‌ای که نشان می‌داد یهودا در زمانِ مَنَسّی مغلوب شد، و این‌که اسارتی که دو پادشاه پیش از صِدقیا آغاز شد، همچنین نمایانگر آن بود که یهودا پیش از آن‌که صِدقیا به سرنوشت خود دچار شود، از پیش تحتِ انقیادِ بابل قرار داشت، اجتناب کرد. با وجود این حذف‌های آشکار، او همچنان اظهار داشت: «اینجا دورهٔ خشمِ خدا بر قومِ عهدِ اوست؛ دوره‌ای که در طیِ آن مقدّس و لشکر پایمال خواهند شد.» بنابراین، او به‌طور مستقیم «دورهٔ خشمِ خدا» را با باب هشتمِ دانیال، و پرسشِ آیهٔ سیزدهم، یعنی «تا به کی»، مرتبط می‌سازد. پاسخ در آیهٔ چهاردهم، تا ۲۲ اکتبر ۱۸۴۴ بود.

پراکندگی به اسارت بابلی، تاریخی تدریجی بود که در سال ۶۷۷ ق.م. آغاز شد و تا ۱۸۴۴ ادامه یافت. آن دوره برابر با دو هزار و پانصد و بیست سال است که البته همان «هفت زمان»ِ لاویان بیست‌وشش می‌باشد. پایان آن دوره در ۲۲ اکتبر ۱۸۴۴، برای دانیال شاهدی دوم بر «رؤیای mar’eh»ِ دو هزار و سیصد شامگاه و بامداد فراهم آورد.

جبرائیل کو حکم دیا گیا کہ وہ دانی ایل کو اُس رویا کی سمجھ دے، اور جبرائیل نے جو کچھ کیا، وہ 22 اکتوبر 1844 کی اختتامی تاریخ کے لیے ایک دوسری گواہی فراہم کرنا تھا۔ اُس نے نہ صرف دونوں زمانی پیشین گوئیوں کی تکمیل کی تاریخ کو قائم کرنے کے لیے ایک دوسری گواہی فراہم کی، بلکہ جیسا کہ اسمتھ نے درست طور پر نشان دہی کی، 1844 کے لیے دوسری گواہی کے ساتھ وابستہ مدتِ زمانہ کو آیت تیرہ میں اُس مدت کے طور پر مشخص کیا گیا تھا جس کے دوران مقدِس اور لشکر کو پاؤں تلے روندے جانے کے لیے دے دیا جانا تھا۔ آیت تیرہ میں سوال یہ ہے: “روزانہ قربانی، اور ویرانی کی سرکشی کے متعلق یہ رویا کب تک رہے گی، کہ مقدِس اور لشکر دونوں پامال کیے جانے کے لیے دے دیے جائیں؟” وقت کی وہ مدت احبار چھبیس کے “سات زمانے” تھے۔

آنچه اسمیت ندید، یا از تشخیص آن پرهیز کرد، این بود که «غضب» مذکور در آیهٔ نوزدهم، همان «فرجام» آن غضب بود. اگر «فرجامی» وجود دارد، پس «آغازی» نیز هست، و دانیال در باب یازدهم مشخص می‌کند که «غضب نخستین» چه زمانی پایان یافت. او سلطنت پاپی را در دوران قرون تاریک معرفی می‌کند، و بیان می‌دارد که پاپیت تا زمانی که غضب به انجام رسد، یا پایان پذیرد، کامیاب خواهد شد.

آیت سی‌وشش به‌طور گسترده چنین فهمیده می‌شود که همان آیه‌ای است که رسول پولس در نامهٔ دوم خود به تسالونیکیان آن را به‌گونه‌ای بازگفته است.

پولس کا «مردِ گناہ» جو «ہلاکت کا فرزند» بھی ہے، اور جو «ہر اُس سے جو خدا کہلاتا ہے یا معبود سمجھا جاتا ہے مخالفت کرتا اور اپنے آپ کو اُس پر بڑا بناتا ہے»، وہی «بادشاہ» بھی ہے جو «اپنی مرضی کے مطابق کرے گا؛ اور اپنے آپ کو بلند کرے گا، اور ہر معبود سے بڑا بنائے گا۔» دونوں مقامات روم کے پوپ کی طرف اشارہ کرتے ہیں۔ دانی ایل لکھتا ہے کہ پوپ کامیاب ہوگا، یعنی آگے بڑھتا جائے گا، یہاں تک کہ «قہر» پورا ہو جائے۔ آیت چھتیس میں یہ قہر «مقرر» کیا جا چکا تھا۔ لفظ «مقرر» کے معنی ہیں «زخمی کرنا»۔

پاپویت در سال 1798 «زخمِ مهلک» خود را دریافت کرد، و در آن زمان «غضبِ نخست» به انجام رسید یا خاتمه یافت. واژۀ «به انجام رساندن» به معنای پایان دادن یا بازایستادن است. پایانِ «آن غضب» در فصل هشتم و آیۀ نوزدهم، پایانِ دوره‌ای را مشخص می‌کرد که طی آن مقدسگاه و لشکر می‌بایست پایمال شوند. آن دوره در سال 1844 پایان یافت، اما «غضبِ نخست» در سال 1798 پایان پذیرفت.

«آخری غضب» 1844 میں ختم ہوا، اس وقت جب 677 قبل مسیح میں بادشاہ منسّی کے اسوریوں کے ہاتھوں بابل لے جائے جانے کے بعد دو ہزار پانچ سو بیس سال پورے ہوئے۔ «پہلا» غضب 1798 میں ختم ہوا، اس وقت جب 723 قبل مسیح میں اسرائیل کی شمالی مملکت کے اسوریوں کے ہاتھوں غلامی میں لے جائے جانے کے بعد دو ہزار پانچ سو بیس سال پورے ہوئے۔

دربارهٔ «هفت زمان» پنهان در کتاب دانیال سخن بیشتری برای گفتن هست و در مقالهٔ بعدی خود به آن خواهیم پرداخت.