Yuyaychasqa qhelqakuna sut’inmi rimanku Danielpa kinsa ñiqin capítuloqa Estados Unidos llaqtapi domingo leyta rikuchisqanta. Isaíaspa iskay chunka kinsa ñiqin capítulopeqa, Tiro llaqtapa qharicha warmiqa, kay pachapa reykunawan huchallikuspa, Apocalipsispi kaq qharicha warmillataqmi, kay pachapa reykunawan huchallikuq. Apocalipsis chunka qanchisniyoq capítulopeqa, chay qharicha warmipa urqunpi “Hatun Babilonia” qillqasqam kashan.
Warmikaqa púrpurawan puka escarlata llimp’iwan p’achallisqa karqa, quriwan, ancha chanin rumiwan, perlaswan ima sumaqchasqa; makinpin quri q’iruyniyuq karqa, chay q’iruqa huntasqa karqa millay mana allin kaqkunawan, huchallikuyninpa q’añu kawsayninwanpas. Uyan urqunpi qillqasqa karqa kay suti: PAKASQA KAY, HATUN BABILONIA, PAMPACHASQA WARMIKUNAPA MAMAN, KAY PACHAPI MILLAY MANA ALLIN KAQKUNAPAPAS MAMAN. Apocalipsis 17:4, 5.
1950 watakamanqa, inglés simi qillqakuna allinta reqsisqanku kay iskay versículopi rikuchisqa warmita, romano católico iglesiata hina. Llapan pacha yachasqanña karqa, católico qatiykunapa tutayaq p’unchawkunamanta qhipaman, 538 watamanta 1798 watakama rurasqa qatiykunamanta; romano iglesiaqa kay pachapa reykunawan wañusqa huchallikuyta ruraq qhari warmi kasqanta. Independencia Willakuyqa wakichisqa karqa catolicismo kamachikuyninta chinkachinapaq, hinallataq kay pachapi reykunapa kamachikuynintapas chinkachinapaq, paykunaqa chay qhari warmiwan mana ch’uyanchasqa t’inkiykunata ruwasqanku. Isaías qillqapa iskay chunka kimsayuq kapítulonmi sut’inchan chay qhari warmi qonqasqa kananpaq. Manam ima kunan p’unchaw maskhay yanapakuykunapipas tarinkimanchu Apocalipsis chunka qanchisniyuq qillqapi qhari warmipa sut’inchasqanta católico iglesia hina, Diospa Simiqa mana hayk’aqpas pantanchu, Diospa Siminqa ninmi payqa qonqasqa kanqa.
Chay p’unchaypiqa Tiro llaqtam qhispisqa hina qunqakusqa kanqa qanchis chunka watakuna, huk reypa p’unchayninkunaman hina. Qanchis chunka watakuna tukukuptinmi Tiroqa huk wayna warmi hina takiyninta takinqa. Arpata hap’iy, llaqtata muyuy, qunqakusqa wayna warmi; misk’i taqeta waqachiy, achka takikunata takiy, yuyarisqa kananpaq. Chaymanta qanchis chunka watakuna tukukuptinmi Señorqa Tirota watukuq hamunqa, payqa llank’asqanpa chaninta kutichikunqa, kay pachapa tukuy suyukunawanpas kay allpapa patanpi kachkakunawanpas waynayayman urmanqa. Hinaspa paypa rantisqanpas, paypa chaskisqan chaninpas Señorpaq santu kananpaqmi kanqa; mana waqaychasqachu kanqa, mana huñusqachu kanqa. Ichaqa paypa rantisqanqa Señorpa ñawpaqenpi tiyaqkunapaqmi kanqa, aswan qispisqa mikhuyninkupaq, wiñay p’achakunapaqpas. Isaías 23:15–18.
Diospa Siminqa mana hayk’aqpas pantanchu, hinaspapas 1798 watamanta pacha, chay rameraqa qonqapusqa karqa, ichaqa qhipa p’unchaykunapi yuyarisqa kanqa. Payqa yuyarisqa kan Diospa qanchis kaq p’unchaw samana atacasqa kaptin, chaymi Chunka Kamachikuykunamanta huk sapallan kamachikuyqa, wiñaypaq yuyarinapaq kasqa. Payqa yuyarisqa kan arpanwan hap’ispa, llaqtata muyurispa, misk’i takikunata achka takiykunatapas ruwaspa. Takinkunata takin qanchis chunka watakuna tukukuyninpi, chaykunaqa huk reypa p’unchayninkuna kanku. Reyqa, Danielpa iskay kaq kapitulumannina, huk reino kasqanmi.
Maypichus runakuna tiyasqankupi, chakra uywakunatawan hanaq pawaqkuna raprakunatapas makiykimanmi qusunkin, llapallankupatataq kamachiqninmanmi tukuchisunkin. Qanmi kay quri umakanki. Daniel 2:38.
Huk “uma,” icha “rey” nisqapas iskayninkupas huk qhapaq suyuq unanchaqkuna kanku. Chay qhapaq suyu mayqinchus “huk reyq p’unchayninkunawan” rikuchisqa, Estados Unidos nisqanmi. Estados Unidosqa profecía nisqapi kamachiyta qallarin allpa animal hina, 1798 watapi Babilonia waynaq warmiman wañuy qhepak mana allinyachiy onqoy qusqankurayku. Chayqa Bibliaq profecianpi soqta kaq qhapaq suyu hinam kachkan Domingo ley kama. Bibliaq profecianpi cheqaqta qanchis chunka wata kamachiq literal qhapaq suyuqa Babilonia karqan.
Qhawariychik, ñoqaqa kachasaq hinaspa apamusaq llaqtakuna ayllukunata chiri suyomanta llapanta, nispa Señor; hinallataq Nabucodonosor Babilonia reyta, kamachiyta rurachiqniyta; hinaspa paykunata pusamusaq kay suyuq contranman, chaypi tiyaqkunapa contranman, hinallataq tukuy kay muyuriq naciónkunaq contranman; paykunatataq tukuyta chinkachisaq, mancharichiytaq ruwasaq, qispi simiwan asiypaqtaq, wiñay ch’usaqyachisqakunataq ruwasaq. Aswanpas paykunamanta qichusaq kusikuy simita, kusisqa kachun simita, qhari casarakuqpa siminta, warmi casarakuqpa siminta, maranankunaq qapariyninta, velapa k’anchaynintapas. Hinaspa kay llapa suyuqa ch’usaqmi kanqa, mancharinañam kanqa; kay naciónkunataq Babilonia reyman servinqaku qanchis chunka watata. Hinaspa qanchis chunka wata hunt’asqa kaptinmi, Babilonia reyta huchachasaq, chay nacióntapas, nispa Señor, mana allin rurayninkurayku, Caldeakunaq hallp’antapas; hinaspataq wiñaypaq ch’usaqyachisqaqta ruwasaq. Jeremías 25:9–12.
Cheqaq Babilonia qanchis chunka watakuna kamachirqan, tukuypi qhipa p’unchaykunapi qanchis chunka yuyaychaska watakunata kamachinqa nisqanta rikuchispa. Babiloniapa reyñin Nabucodonosorqa Judá suyuta kinsa kutita maqayta qallariq. Ñawpaq kaq maqayqa Joacimpa contranmi karqan, chaypitaq Jeremíaspa willakusqan qanchis chunka watakuna qallariq. Chayqa Belshazar wañusqanwan tukukapun, Dios “Babiloniapa reyñinta” castigaspata, imaynam ñawpaq qanchis chunka watakunapa qallariyninpi rey Joacimta castigarqun hina. Profecía nisqapi “huk reypa p’unchayninkuna” (huk kamachiy) hina “qanchis chunka wata” nisqawan rikuchisqa kamachiyqa Babiloniam karqan; hinaspa Biblia profecíapi qanchis chunka yuyaychaska watakunata kamachiq kamachiy, Tiro llaqtaq warmi q’añuqa qonqasusqa kashaqtin, Apocalipsis chunka kinsayuqpi allpa uywaqa chaymi. Biblia profecíapi pichqa kaq kamachiymanta soqta kaq kamachiyman tikrayqa 1798 watapi, Juanpa Apocalipsis chunka kinsayuq kapítulopi rikuchisqan cheqaq yachachiykunamanta hukninmi.
Hinaspan qochapa patanpi sayarqani, hinaspan huk bestiata qochamanta lluqsimuqta rikurqani, qanchis umayuqta, chunka waqrayuqta; waqrankunapi chunka coronakuna karqan, umankunapitaq Diospa contranpi rimaypa sutin qillqasqa karqan.... Hinaspan huknin bestiata allpamanta lluqsimuqta rikurqani; iskay waqrayuqmi karqan ovejapa wawan hina, ichaqa dragón hina rimarqan. Apocalipsis 13:1, 11.
Lamar qochapi Juan sayarqan, Apocalipsis chunka kimsañiqin kapitulumpi, 1798 watata rikch’achin.
“Papadokuna atiyninta qichusqa kasqan p’unchaypi, qatiykachaymanta sayarichiyta munaspalla hark’asqa kasqanpim, Juanqa huk musuq atiyniyuqta rikurqa dragónpa siminta waqyaspa kachariqta, hinaspa chay kikin sinchi, mana yupaychasqa llamk’ayta ñawpaqman apaqta. Kay atiyniyuqmi, Diospa iglesianman chaymanta Diospa leyninman maqanakunanpaq qipa kaq, corderohina waqrayuq uywawan rikuchisqa kachkan. Ñawpaqninpi kaq uywakunaqa qochamanta lluqsimurqanku; ichaqa kayqa allpamanta lluqsimurqa, chaywanmi chay suyu sumaq thak kawsaypi wiñarisqanta, paypa unanchaqnin kasqanta rikuchin—Estados Unidos.” Signs of the Times, February 8, 1910.
Lamar qochamanta bestiaqa lamar qochapa aqunwan rakisqa karqa allpamanta bestiamanta. Bibliapa profecíankunapi pichqañiqin qhapaq suyu 1798 watapi (lamar qochapa aquninpi), ñawpaq historiata representan, soqtañiqin qhapaq suyutaq hamuq historiata. Milleritakunaqa kay cheqaqta manam rikurqankuchu. William Miller-manmi yuyayllaña qosqa karqa paganismopa dragón atiyninmanta chaymanta qatiq qhapaq suyuwan tinkuyninmanta, chayqa catolicismopa bestian hina representasqa. Apocalipsis chunka kimsayuqniyuq qhelqa, llulla profetapa willakuyninta kicharin, chaymi kinsa atiynikunaq kimsaynin kaq, pacha tukuy kay pachata Armagedónman pusanku. Willakuyqa qallarin 1798 watapa lamar qochapa aquninpi.
Estados Unidos suyupa qallarinqa corderopa simbulismonwanmi, ichaqa tukukuyninpiqa dragón hina rimashanwanmi tukukun. Pachapi uywapa kamachikuyninpa qanchis chunka watakuna simbólicopaq historianta huk versículollapim rikuchin, Apocalipsispa chunka kimsayuq capítulonpi, chay versículoqa pachapi uywapa qallariyninta hinaspa tukukuynintapas kikin rimayllapin reqsichin.
Hinaspataqmi huk uywata allpamanta lluqsimuqta; payqa iskay waqrayuq karqa ovejawan rikch’akuq, ichaqa dragón hina rimarqa. Apocalipsis 13:11.
Imayna Estados Unidos dragón hina rimarinqa chayqa, domingo p’unchaw kamachiyta pasanqa. Manaraq domingo yupaychayta kamachispa hunt’achkaptin, Protestantismo nisqap apostata iglesiakuna huñunakuspa, apostata gobiernomanta políticopi kamachiyta hap’inqaku, chaywanmi animalpa rikch’ayninta ruranku. Sichus inspiración riqsichin (hinataqmi achka kuti ruwan), Nabucodonosorpa qori rikch’ayta dedicarisqan serviçionqa domingo p’unchaw kamachiyta reqsichispa, allpa animalpa qanchis chunka watakuna simbólicokunapa tukukuyninta señalachkan. Danielpa huk, iskay, kimsa kapitulukunaqa Apocalipsispa chunka tawañiyuq kapitulopi kimsa angelkunapa willakuyninkunata reqsichin. Kimsa kaq angelqa domingo p’unchaw kamachipi kawsayniyuq cheqaq kayman tukukun.
Sut’inchayman rimaypiqa, Daniel qillqap hukmanta kinsakama capitulokunaqa, Apocalipsis chunka kimsayuqpi kay allpa uywapa qanchis chunka wata simbólikokunata rikuchin. Huk kaq capitulopi mikhuymanta pruebayta rikuchisqanmanta, hinaspa Jehoiakimpa simbóliko kayninmanta, reqsichikun huk kaq capitulo sut’inchayman rimaypi qallarin ñawpaq angelpa kallpachakusqanpi, icha Agosto 11, 1840 p’unchawpi, utaq Septiembre 11, 2001 p’unchawpi, kinsa kaq angelpa historiampi.
Babiloniaqa qanchis chunka watakunata kamachirqan, chay watakunaqa Estados Unidospa historianta reqsichin. Babiloniapa qanchis chunka watankunaqa manaraq tukukuqchu karqan Nebucodonosorpa qori lanti yupaychasqanman qespasqamanta unaymanta qhiparaq; ichaqa profecía nisqapi, Isaías qelqasqan iskay chunka kimsayuq kapitulopi apasqan qanchis chunka watakuna simbólicokunaqa Danielpa kinsa kapitulopin tukukun. Nebucodonosorpa orquesta nisqan taki waqachisqan pacha chay dedicación ceremonia nisqapaq, bestiapa señalninqa kallpachakusun, hinaspapas chay pachallapin Tiro llaqta huchasapa warmi, Babiloniapa huchasapa warmiwan kuska, kay pachapa reykunaman takinkunata takiyta qallarin, chaykamataq apostata Israelqa k’umuykuspa tusun.
Nabucodonosor qhapaq reyqa qorimanta huk lantita ruwarqan; sayayninqa soqta chunka codo karqan, anchaynintaq soqta codo. Chayta sayarichirqan Dura sutiyuq pampapi, Babilonia suyupi. Chaymantan Nabucodonosor qhapaq reyqa kacharkan tantanaykipaq apuqkunata, kamachiqkunata, sinchi kamachiqkunata, juezkunata, qullqi waqaychaqkunata, yachachiq kamachiqkunata, autoridadkunata, hinallataq llapa suyukunapi kamachiqkunata, hamunankupaq chay lanti dedicacionman, mayqantaq Nabucodonosor qhapaq rey sayarichisqa karqan. Hinaptinmi apuqkuna, kamachiqkuna, sinchi kamachiqkuna, juezkuna, qullqi waqaychaqkuna, yachachiq kamachiqkuna, autoridadkuna, hinallataq llapa suyukunapi kamachiqkuna tantakuspa hamurqanku chay lanti dedicacionman, mayqantaq Nabucodonosor qhapaq rey sayarichisqa karqan; hinaspan sayarqanku Nabucodonosorpa sayarichisqan lanti ñawpaqpi. Chaymantan huk willakuq sinchita qaparispa nirqan: Qankunaman kamachisqa kachkan, llaqtakuna, nacionkuna, rimaykunapas: cornetapa, flautapa, arpapa, sackbutpa, psalteriopa, dulcimerpa, hinallataq tukuy imaymana takiy instrumentokunapa suyninta uyarispaykichikqa, qonqorikuspa yupaychanaykichikmi chay qori lanti, mayqantaq Nabucodonosor qhapaq rey sayarichin. Pipas mana qonqorikuspa mana yupaychaqqa, chay pachallapi rawraq nina hornopa chawpinman wikch’usqa kanqa. Chayraykun chay pachapi, llapa runakuna cornetapa, flautapa, arpapa, sackbutpa, psalteriopa, hinallataq tukuy imaymana takiy instrumentokunapa suyninta uyarispa, llapa runakuna, nacionkuna, rimaykuna qonqorikuspa yupaycharqanku Nabucodonosor qhapaq reypa sayarichisqan qori lantita. Daniel 3:1–7.
Chay “pachapi,” icha chay kikillan “horapi,” mayqinchus Estados Unidos llaqtapi domingo kamachikuy kasqa, pipas quri rikch’ayninta yupaychayta mana munaspaqa, “ruphay nina rawray horno ukhuman wikch’uykusqa kanqa.” Antiguo Testamento ukhupi, “hora” nisqaman tikrasqa simita hap’iq sapan libroqa Daniel librolla kachkan. Kimsa kaq capitulopi “hora” simiqa bestiapa señalan chayamusqanta sut’inchan. “Hora” simiqa tawa kaq capitulopipas ñawpaq angelpa willakuynintan sut’inchan, chaypim Diospa taripaynin hamuq “hora”manta Nebucodonosorman willakuyta unanchan.
Chaymantataq Daniel, sutin Belteshazzar kasqa, huk horaq hina mancharisqa qaqasqa karqa, yuyayninkunataq payta llakichirqan. Chaymi qhapaq rey rimarispa nirqan: Belteshazzar, ama musquy, nitaq chaypa qhawariynin ima, qanman llakichisunichu. Belteshazzar kutichispa nirqan: Wiraqochíy, chay musquyqa qanta cheqnikuqkunapaq kachun, chaypa qhawariynintaq awqaykikunapaq. Daniel 4:19.
Danielqa Nebucodonosorman willakuyta qusqan, hamuq Diospa taripay p’unchayninmanta waqyayta; chaytaqa qhepaman Nebucodonosorqa mana chaskirqachu. Tawa kaq qillqapi “hora” nisqa, chay qillqallapim hukmanta yapamanta llamk’achisqa kashaqtin, chayqa taripay chayamusqan “hora”taraqmi rikuchin. Millerita qatiqkunaq historiapin, tawa kaq qillqapi ñawpaq “hora”qa 1798 watapi ñawpaq angelpa chayamunanmi rikuchinman karqan. Chay willakuyninqa hunt’asqa karqan 1844 watapi octubre killapa 22 p’unchayninpi, tapuy taripay qallarisqanpacha. Tawa kaq qillqapi “hora”qa ñawpaqtaqa hamuq taripaymanta willakuq kachaqa unanchaqmi, hinaspataq taripay chayamusqanmanta unanchaq hina llamk’achisqa. “Hora” simipa ñawpaq llamk’ayninqa 1798 watata, ñawpaq angelpa chayamunanta ima rikuchin; iskay kaq llamk’aynintaq 1844 watapi octubre killapa 22 p’unchayninta, kimsa kaq angelpa chayamunantawan rikuchin.
Chay horallapi Nebucadnezarpi chay nisqa hunt’akurqan; runakunamanta qarqosqa karqan, bueykunak hina q’achuta mikhurqan, cuerponpas hanaq pacha lliphyayninwan usuchisqa karqan, chukchan ankakunaq phurunkuna hina wiñanankama, sillunkunapas p’isqukunaq sillu hina tukunan kama. Daniel 4:33.
Chaymi “hora” nisqa, chayrayku, tawa kaq capítulopeqa iskayninmanta unanchasqa kachkan: 1798 watatawan 1844 watatawan, iskay “qanchis kuti” ñak’ariykunapa tukukuyninkuna kasqanrayku, Israelpa hanaq reinoqpaq (723 a. C. watapi qallarisqa) uray reinoqpaqwanpas (677 a. C. watapi qallarisqa). Chay iskay ñak’ariykunaqa, iskay waranqa pichqa pachak iskay chunka watakunata t’aqaypi hinallataq rantisqa kaypi kamachisqankuta rikuchispa, Diospa ñawpaq hinaspa qhipa piñakuynin apostata llaqtan contra hunt’asqa kasqanta rikuchinku. Iskayllan Diospa taripayninwan qallarirqan, sapankankupa tukukuyninkutaq Diospa qayllamusaq tapuy-taripayninmanta waqyay willakuyta, utaq chay tapuy-taripaypa chayamunanta, rikuchin. Iskay taripaykuna, “qanchis kuti” nisqa iskay taripaykunapa tukukuyninwan rikuchisqa, Danielpa tawa kaq capítulopeqa “hora” nisqa simiwan rikuchisqa kanku.
Historia Millerita-piqa, “hora” nisqaqa kuyuy qallariyninta rikuchin pacha tukukuypi 1798 watapi, ñawpaq angel chayamusqanpacha; iskay kaq “hora” nisqataq tawa kapítulopi kuyuy tukukuyninta rikuchin, kinsa kaq angel chayamusqanpacha 22 de octubre de 1844 p’unchaypi. Ñawpaq angelpa Millerita kuyuyqa kinsa kaq angelpa kuyuypi yapamanta ruwasqa kashan; chayrayku tawa kapítulopi “hora” nisqapa iskay llamk’ayninkunaqa hinallataq 1989 watapi pacha tukukuyninta señalan, hinallataq utqay hamuq domingo kamachiytapas. Ñawpaq angelpa Millerita kuyuyqa willarqan taripay mana rikuy atisqapa kichariykusqanta; kinsa kaq angelpa kuyuytaq Diospa ejecutiva taripayninpa kichariykusqanta willan, mayqinchus progresivo kaspa domingo kamachiywan qallarin, hinaspa Cristo Iskay Kutimuykama qatipakuspa aswan kallpachakuspa purin.
Yachaqasqanchikta Daniel qhelqap kimsa kaq t’aqapiqa qatiqkusun, hinaspa hamuq qelqapi “hora” nisqa simimanta yuyaychayta tukuqkusun.
Qhawariychik, atoqkunata hina lobokuna chawpipi qamkunata kachamuykichik; chayrayku amarukuna hina yuyaysapallaña kaychik, urpikunata hina mana ima mana allintapas ruqkuna kaychik. Ichaqa runakunamanta allinta qhawakuychik; paykunaqa tantanakuy wasikunamanmi qamkunata entregasunkichik, sinagogankupipas maqanakunkichik. Hinallataq gobernadorkunapaq, reykunapaq ñawpaqmanpas apasqa kankichik noqapa sutikrayku, paykunapaq hinallataq gentilkunapaq testimonio kananpaq. Ichaqa entregasuptikichikqa ama llakikuychik imaynataq utaq imataq rimankichik nispa; chay horallapin qamkunaman qosqa kanqa imatachá rimankichik chayqa. Mana qamkunachu rimashankichik, aswanpas Yayaykichikpa Espiritunmi qamkunapi rimashan. Wawqenqa wawqenta wañuymanmi entreganqa, taytataq churinta; churikunañataq tayta-mamankupa contranpi hatarinqaku, wañuchisqa kanankupaqmi ruwachinqaku. Llapa runakunam qamkunata cheqnikunkichik noqapa sutiyrayku; ichaqa pichus tukukuyninkama muchuqkunqa, paymi salvasqa kanqa. Ichaqa kay llaqtapi qatikachasuptikichikqa, huk llaqtaman ayqekuychik; cheqaqtapunin niykichik: Israelpa llaqtankunata manaraq tukuymanta purishaqtikichikraqmi Runapa Churin hamunqa. Discipuloqa manan yachachiqninmanta aswan hatun kanchu, nitaj uywayqa patronninmanta aswan hatunchu. Discipulopaqa aypanñan yachachiqnin hina kanan, uywaypaqpas patronnin hina kanan. Sichus wasiyuqpa umalliqninta Beelzebub suticharqanku chayqa, aswanraqmi wasinpi kaqkunatapas chayhina sutichanqaku. Chayrayku ama paykunata manchakuychikchu; mana imapas pakasqa kanchu mana rikuchisqa kananpaq, nitaj imapas pakasqa yachasqa mana kananpaqchu. Tutayapi niykichik chaytaqa achikyapi rimaychik; rinriykichikpi uyarisqaykichiktaqa wasikuna patamanta willakuychik. Ama manchakuychikchu cuerpota wañuchiqkunata, alma-taqa mana wañuchiy atiykuqkunata; aswanqa payta manchakuychik alma-tawan cuerpotawan infiernopi chinkachiy atiykuqta. Mateo 10:16–28.