Daniel qillqap huk kaq capítulo-nin, Daniel qillqap tawa kaq capítulo-ninwan patapi churakuspa, ñawpaq kaq hinaspa iskay kaq angelkunap historianta rikuchin, 1798 watamanta 1844 watakama. Chay historiapi Daniel qillqaq libro kichasqa karqa, hinaspa kichasqa rakiyqa qanchis, pusaq hinaspa isqun capítulo-kuna karqan. “Siki siki patapi” capítulo-kuna huk, tawa, hinaspa qanchismanta isqunkama, ñawpaq kaq angelpa Millerita kuyuriyninpa historianta rikuchinku.
Chay historiapi (1798 manta 1844 kama), Adventismopa hatun kallpachaq chiqaq yachachikuykuna sayarirqanku, chay chiqaqkunataq qhipamanqa 1843 watapi ñawpaq puriqkunaq siq’i tablapipi rikuchisqa karqan. Daniel qillqapa iskay ñiqin kapitulopi Nebucodonosorpa lantin ñawinchasqanqa chay tablapim kachkan. Danielpa qanchis ñiqin, pusaq ñiqin kapitulokunapi musquykunaqa chay tablapim kachkanku. Pusaq ñiqin kapitulopi “sapa punchaw” nisqapas chaypi rikuchisqam, hinaqtin Levitico iskay chunka suqta ñiqin kapitulopi “qanchis kuti” nisqapas. Islampa kimsa “Ay” nisqakuna, Apocalipsis qillqapa isqun ñiqin kapitulopi rikuchisqa hina, chaypim kachkanku. Diosqa achka kuti ñawpaqmantapacha willarqan chay kallpachaq chiqaq yachachikuykuna maqasqa kanankuta.
“Diospa qhawaqnin hina Sionpa pirqankunapi sayaqkunaqa runakuna kachunku llaqtaman chayamunankupaq manaraq peligrokunata rikuy atiq,—chiqaq kaqta pantaymanta, chanin kayta mana chanin kaymanta sut’inchay atiq runakuna.”
“Rimayqa chayamunña: Mana ima kaqpas yaykunanchu chay iñiypa cimientoninta chinkachinanpaq, mayqen patapiña 1842, 1843, hinaspa 1844 watakunapi willakuy chayamushasqanmantapacha ruwashanchik. Ñuqaqa kay willakuypi karqani, chaymantapacha kay pachapa ñawpaqenpi sayashani, Diospa qowasqanchik k’anchayman cheqaqta kaspa. Manam munaykuchu chakiykuta hurquyta chay patamanta maypichus churakusqa karqan, p’unchay p’unchay Señor-ta mask’aspa ancha ch’uyanchasqa mañakuypi, k’anchayta mask’aspa. ¿Yuyankichu ñuqa saqeyman Diospa qowasqan k’anchayta? Chayqa wiñay Rumi hina kanan. Qowasqa kasqanmantapacha pusamushawan.” Review and Herald, April 14, 1903.
Qhipa p’unchaykunapi Diospa llaqtanpa runakuna rurasqanku llank’ay —allpa pichana apaq runapa rurasqan hina— Isaíaspas rikuchinmi, qhipa p’unchaykunapi llaqtata reqsispa, imata ruranankupaq waqyasqa kasqankuta sut’inchaspa; imaraykuchus cimientosqa qhipa p’unchaykuna manaraq chayamuchkaptinmi pantaywan pampasqa kananpaq churasqa karqan.
Qanmanta lloqsimuqkunañataq ñawpaqmanta thuñisqa chiqakunata hatarichinqaku; achka miraykunapa cimientonkutapas sayarichinki; qamtaq sutichasqa kanki: llik’i allichaq, tiyakunapaq ñankunata kutichiq. Isaías 58:12.
“Ñawpa chunlla saqisqa cheqakuna”, nisqaqa, paganismomanta papalismowan kuska doctrinal cheqaq kaykunamanmi rimarin, iskay chunllachaq atiyninkunawan tupasqa. Paganismopa iskay chunllachaq atiyninkuna, chaymanta papalismopa qatipasqan, chaymi William Millerqa llapa willakusqan qhawaykunaq marconpaq apaykachasqa.
Paykunaqa ñawpaq qichusqa chiqakunata hatarichinqaku, ñawpaq ch’usaqchasqa chiqakunatataq sayarichinqaku, llaqtakunataq usuchisqa karqanman hina allinchaykunku, achka miraykunap ch’usaqchasqan llaqtakunata. Isaías 61:4.
Profecíapa estructura nisqaqa, marco hina rikuchisqa kasqanpi, chay iskay atiyniyuqkunapa historiankuta hinallataq paykunapa tinkuyninkutam. “Chaypi tiyaspa purinapaq ñankunata” kutichiyqa, Millerpa marco-nin kutichisqam, chayta musquyninpi allpa pichana runapa ruwasqanwan rikuchirqan. Isaíasqa Ezra-pa historiamanta hinallataq Babiloniamanta kutimuspanku Jerusalén llaqtata allichaqkunamanta yachachikuyta apukuspa, ñawpaq ch’usaqyachisqa kaqkunapa kutichisqanta reqsichinapaq churarqan.
Ñawpaq taytakunapa p’unchayninkumanta kay p’unchaykama ancha hatun huchallikuypi kasqayku; huchaykukuna rayku, noqayku, reykunayku, sacerdotekunaykuwan kuska, kay llaqtakunapa reykunapa makinman entregasqa karqayku: espadaman, presoman apasqa kayman, saqueoman, hinaspa uyay p’enqakuyman, imaynachus kunan p’unchaypi kashan hina. Kunanqa, huk pisi tiempollapaqmi Señor Diosninchikmanta favornin rikuchisqa karqan, ayqekuq puchuq aylluta saqenanchikpaq, santo cheqanpi huk tachallata qowananchikpaq, chaymanta Diosninchik ñawinchikkunata k’anchaykunanpaq, hinaspa watachasqa kasqanchik ukhupi huk pisi kawsariyta qowananchikpaq. Esclavokuna karqayku; chaywanpas Diosninchikqa mana saqewarqanchu watachasqa kasqanchik ukhupi, aswanpas Persia reykunapa ñawpaqenkupi khuyapayakuyninta mast’arispa qowarqanchik, kawsariyta qowananchikpaq, Diosninchikpa wasinta sayarichinanchikpaq, ch’usaqyachisqa cheqankunata allinchaypaq, hinaspa Judápi Jerusalénpiwan huk perqata qowananchikpaq. Esdras 9:7–9.
Esdraswan Jerusalén llaqtata allinchajkunaqa, “puchuq” nisqa runakunata rikch’achinku; paykunaqa kawsanankupaq ñankunata kutichiqkuna kanku, chaymanta paykunaqa rurashanku chay llank’ayta Levitico iskay chunka suqta yupaypi mañakuypa umalliqninpi, maypichus Esdras nirqan: “ñawpaq taytakunayku p’unchayninkumanta kay p’unchaykama hatun huchallikuypi kasharqayku; huchaykuraykutaq ñoqayku, reykunayku, sacerdotekunaykuwan kuska, allpakuna reykunapa makinkuman qoykusqa karqayku, espadaman, prisionman apasqa kananpaq, qechusqa kananpaq, uyay p’enqaymanpas.” Pay rimashan “p’unchay” nisqaqa chay “p’unchaymi” kan, mayqen p’unchaypichus qhipa p’unchaykunapi “puchuq” runakuna kawsanankupaq ñankunata kutichinku.
Esdraspa puchuqninqa iskay testigokunam, kimsa chawpi p’unchaykunapa tukukuyninpi kawsarichisqa kaq, hinaspan Levitico iskay chunka suqtayuq mañakuyta hunt’anku, imaynachus Danielqa qanchis t’aqapi mana, aswan isqon t’aqapi rikuchin. Esdraswan llank’aqmasinkuna karu llaqtamanta kutimuspa Jerusalén llaqtata hatarichispanku, Millerpa anillunkunata kutichiy llamk’ayta unancharqanku; chayqa Millerpa tiyanan chiqaq yachachiykunata kutichiy llamk’aymi. Chayraykun, Millerpa llamk’ayninpa marco-ninta unanchaspa entiendenayqa ancha pisariaqmi.
“Apóstolkunak allin, mana kuyuy atiy tiyasqa cimientopi hatarichirqaku, chayqa wiñay pacha Rumi karqan. Kay cimientomanmi apamurqaku kay pachamanta urquspanku rumikunata. Manam hark’ayniyuqchu llamk’arqaku chay hatarichiqkuna. Paykunapa llamk’ananku ancha sasachakurqan Cristo-pa awqankuna contrankumanta. Tincunankupaqmi karqan llulla cimientopi hatarichiqkunapa fanatismonwan, prejuisionwan, cheqnikuyninwan ima. Achka iglesia-pa hatarichiq hina llamk’aqkunaqa Nehemías p’unchawpi pirqa hatarichiqkunaman rikch’akuqmi karqaku; paykunamanta qillqasqa kachkan: ‘Pirqata hatarichiqkuna, q’epita apaqkuna, cargaswan cargaqkunapas, sapaqninmi huk makinwan llamk’arqan ruwaypi, huk makinwantaq armasnin-ta hap’irqan.’ Nehemías 4:17.” Hechos de los Apóstoles, 596.
Isaiaspa iskaynin pasajenpiqa, rurasqa llamk’anan karqan achka miraykunapa cimientokunatawan ch’usaqyachisqakunatapas sayarichiymi. Isaiasqa reqsichin huk espiritu llamk’ayta, mayqinchus chiqap, literal llamk’aywan rikuchisqa karqan. Cimientokuna waqaychasqa kanan karqan, ichaqa qhipamanqa llullakuq perlakuna hina qhawarikuq, qatiqnin llulla cimiento pampapi tukuysapa pakasqa karqan. Isaiaspa reqsichisqan runakunaqa Milleritakunapa cimiento cheqaq-kunatan kutichimuchkanku, manam literal ladrillokunatachu nitaq rumikunatachu. Chay cheqaq-kunapa unanchanqa Millerpa marco-ninmi, iskay ch’usaqyachiq atiyniyuqkunamanta, mayqinkunachus “qanchis kuti” unaykama santuarioytawan ejercitota saruch’arqanku.
Chay allinchasqa rurayqa rikuchisqa kashan “cimientos”-kunata hatarichiy hina, hinallataq “achka miraykunapa ch’usaqyachisqa kayninkunata”; chaymi sut’inchay prophetik rurayta rikusichin, qallariy chiqaq-kunata kutichimuyta, chay yachay ñanwan mayqinchus prophetik línea hawan prophetik línea apamun, kaymanta aslla, chaymantataq aslla. Cimientos-kunata hinallataq ch’usaqyachisqa kayninkunata yapamanta sayarichiy rurayqa, qallariy chiqaq-kunata qhawaypi churayta hinallataq amachayta ruraymi; chaykunam rikuchisqa kashan 1843 y 1850 watakunapi pionero cartas nisqapi, mayqinkunachus Habakkuk qhelqapa iskay kaq capítulonpa iskay tablasnin kanku. Chay ruraytaqa “línea hawan línea” nisqa qhipa para metodología-wanmi hunt’achin. Chayqa Jeremíaspa machu ñankunaman kutirimuy ruraymi, chay llakiy churanakuypi mayqinkuna llulla cimiento sayachiyta munanku, Millarpa musquyninpi llulla joyas nisqakuna hina rikuchisqa.
“Awqaqaqqa maskanchikkunapa panikunaq panikunaq yuyayninkuta qhipaman pusayta maskan, kay qhipa p’unchaykunapi sayarinankupaq huk llaqtata waqaychanankumanta. Paypa llullasqa yachachikuyninkunaqa yuyaykunata kay pacha horapa manchakuykunamanta, ruranankukuna mantapas karunchanankupaq wakichisqanmi kanku. Mana imapaqpas yupaychanku chay k’anchayta Cristo hanaq pachamanta hamuspa Juanman qusqa, llaqtanpaq. Ñawpaqninchikpi kaq rikch’ayninkutaqa mana allin ancha importansiyayuq kasqankuta ninku, chayrayku mana imayna qhawariywanpas qhawarisqa kananpaqchu. Hanaq pacha paqarisqan cheqaq kaytaqa mana kallpayuqta ruranku, hinaspan Diospa llaqtanta qechunku ñawpaq kausay experiencianmanta, rantinpiqa llulla ciencia-ta quspa.”
«Kaymi nirqan Señor: Ñankunapi sayaychis, qhawariychis, hinaspa tapuychis ñawpa ñankunamanta, maypichus allin ñan kashan, chaypi puriychis.» Jeremías 6:16.
“Ama pipas ñawpaqchay iñiyniykuq simintunkunata ama pipa qhechuchunchu—chay simintukunaqa churakurqan llank’ananchikpa qallariyninpi, Diospa siminmanta mañakuywan yuyaymanaspa yachakuywan, hinallataq revelaciónwan. Kay simintukunapiqa qhipa pichqa chunka watakunapi hatarichispa hamushayku. Runakunaqa yuyankumanmi musuq ñanta tarisqankuta, hinaspa churasqaña simintumanta aswan kallpayoq simintuta churanankupaq atisqankuta. Ichaqa kayqa hatun pantasqa kaymi. Churasqaña simintumanta huk simintutaqa mana pipas churayta atinchu.”
“Ñawpaq p’unchawkunaqa achka runakunan musuq iñiyta hatarichiyta, musuq kamachiykunata takyachiyta qallariqku. Ichaqa, ¿haykaqkamataq chay hatarichisqanku sayarirqan? Utaqlla urmarqan, mana Roca patapi cimientasqa kasqanrayku.
“¿Manachu ñawpaq disipulokunaqa runakunapa rimayninkunawan tupaytaq karqan? ¿Manachu llulla yachachiykunatapas uyariytaq karqan, hinaspataq, tukuyta ruwaspa, sayaqtaq kanan karqan, kaynata nispa: ‘Mana pipas huk cimientota churayta atinchu, ña churasqa kaqmantaqa hukta’; 1 Corintios 3:11.”
“Chayqa rayku, ñawpaqpi hap’isqanchik sunqu kallpata tukukuyninkama mana kuyuchispa hap’ipakusun. Diosmanta, Cristomantawan, kay llaqtaman atiyniyuq simikuna kachamusqa kashanku; chaykunaqa kay pachamanta paykunata orqomuspa, sapa rikch’aypi, kunan p’unchaw cheqaq yachachiypa sut’i k’anchayninman pusarqanku. Santu ninawan tupasqa labiyuq Diospa sirviqninkunaqa willakuyta willarqanku. Hanaqpachaq rimayninqa willasqa cheqaq yachachiypa chiqap kayninta sellosqawan takyarqan.” Testimonies, volume 8, 296, 297.
“Qhepa p’unchaykunapi sayanankupaq huk llaqtata wakichiy llamk’ayqa,” Ezequielpa kinsa chunka qanchisniyuq qillqapi iskay profecíankunawan kuska llamk’aymi. Isaíaspa chunllaqpi waqaqninqa huk willakuyta apamun, hinaspa Ezequielpa ñawpaq willakuyninqa Sodoma hinaspa Egipto llaqtapa calleyninpi kinsa p’unchay chawpinta wañusqa kashaqkunata huñun. Chaymanta yachakunku Mateo qillqapi chunka doncellakunaq rikch’akuyninpi qhipakusqa pacha ukhupi kasqankuta. Chaymanta uyarinku Jeremíasman qusqa waqyayninta: kutimuyta munaspaqa ancha chaninnaqta mana allinmanta t’aqaychis. Hinallataq Danielpa isqun ñiqi qillqapi mañakuynin kunan pacha cheqa chiqaq yachachiy kasqantapas reqsinku. Chayrayku, imaynachus hinaspa hayk’aqchus paykuna kutimuyta akllanku, evangelio nisqapa condicionninkunata chaskispa hunt’aspa, chayqa Ezequielpa iskay kaq willakuyninta chaskinku hinaspa chakinkupi sayarinku, atiyniyuq hatun ejército hina.
“Qhipa p’unchaykunapi sayaypaq huk llaqtata waqaychanapaq llank’ayqa” “sikiq sikiqman” nisqa qhipa para ruwayninta ruwasqanwan hunt’akusun. Chay llank’ayqa Milleritakunapa cheqaq yachachikuyninkunata kutichimuy llank’ayta hap’in, chaykuna 1843, 1850 watakunapi ñawpaqta puriqkunaq siq’ikamayuq tablankunapi rikuchisqa kanku. Iskay chay tablaqa Habacucpa iskay mesa-ninmi, chaykunataqa huknin patapi huknin churaykuspa (“sikiq sikiqman”) mast’arikunankum; chayhinata ruwaspaqa, iskaynin tablaqaqa tukuypaq kallpachaq, qhipa p’unchaykunapi allpa pichana runa kutichinanpaq kaq simi-cheqaqkunata rikuchinku.
Mayqinpi tantachisqa, sapa siq’i hawan siq’i, 1843 watapa qillqasqa tablapi pantasqanta reqsichinku, chaymanta qhipaman 1850 watapa tablapi allinchasqa karqa. Huk tabla hina qhawarisqa (siq’i hawan siq’i), chayqa Diospa llaqtanpa kawsasqanpas, qanchis truynukunapa pakasqa historiantas rikuchinku; imaraykuchus kuskaqa uyarichinku ñawpaq kaq llakikuy pantaq kayta, suyasqa pacha, Chawpi Tuta Qapariyta, 22 de octubre de 1844 watata, hinallataq hatun llakikuy pantaq kayta.
Ñawpaq llakikuy, Chawpi Tuta Qapariy, hatun llakikuywan kuska, chaymi qanchis truynukunapa pakasqa historianninku. Chayqa cheqaq kaypa sayayninmi, imaraykuchus cheqaq kayqa sayarin hebreo simipi “cheqaq kay” nisqapa ñawpaq hinaspa qhipa qillqankuna kikin kasqanman hina, chay historiapi ñawpaq hinaspa qhipa llakikuykunapas chayhinataq kasqanrayku. Chaupi qillqa, chunka kimsañiqin qillqapas, hatarikuypa unanchaqninmi, Chawpi Tuta Qapariypa willakuyninta mana chaskiqkunapi rikuchisqa hina. Iskay siq’ikuna huñusqa kaspa, iskay testigokunata qun Milleritakunapa profetiku cheqaq kayninkunamanta, chaykunata allpa pichana runa kutichinanpaq; ichaqa chaykunapas reqsichinku mayqin experienciachus pachak tawa chunka tawa waranqa runakunapa experiencianta unancharin, chayta.
Kaymanpaq waqyachisqa kanankupaq qayasqakuna (pachak tawa chunka tawa waranqa) ñawpaq kaq llakiyta tarirqanku 18 julio 2020 p’unchawpi; hinaspataq julio killapi 2023 watapi, ch’inneq pampapi waqaq simimanta hamuq huk willakuyta chaskirqanku. Chay simiqa kutirimunankupaqmi qayaykarqa.
Qanchis illapakunapa pakasqa historiankupi kay puntoypinmi hatarinqa hatallikuyqa, qhipa waymarka kasqanrayku: allpa pichana runaqa joyakunata huñuspa, cajaman wichq'uykun. Chaymantaqa chunka kuti aswan k'ancharinku. Chay puntoypinmi Millerqa rikch'arichisqa karqa. Ahinataq, sipaskuna (Miller) rikch'ariptinkuqa, ñam qhiparunña. Achka miraykunapa ch'usaqyachisqa kaqkunata kutichiyqa iskay testigokuna ruwanankupi kaq llamk'aymi. Chay llamk'ayqa kunanmi rurakuchkan.
William Millerpaq willakuykunata hamut’achisqan, Ulai Mayu rikuchisqanwan sut’ichasqa, Danielpa qanchis, pusaq, isqun kapitukunapi, iskay ch’usaqyachiq atiykunam karqan: paganismo chaymanta papalismo; Future for Americaq marconqa paganismo (dragón), chay qhepaman papalismo (bestia) hinaspa apostata protestantismo (profeta llulla). Iskay marconakuta sayachiq llaveqa apóstol Pabloq qillqasqankunam. Apóstol Pabloqa profecíaq simin karqan, ñawpaq Israelta espiritual Israelwan tinkuchiq. Manaraq tikrakuptin, Pabloq sutinqa Saulo karqan, chayqa “akllasqa” utaq “qawachisqa/churasqa” nisqanmi.
Pablota akllasqa karqa mana judío runakunapa apóstolnin kananpaq, hinaspataq akllasqa karqa huk imakunawan kuska Ñawpaq Testamento allin unanchasqanta yachayninrayku. Mushuq Testamentomanta aswan hatun rak’ita qillqaspan, mana mayqin Mushuq Testamentopi qillqaqkunapas Pablopa hina Ñawpaq Testamentota unanchayniyoq karqachu. Payqa akllasqa karqa mana judío runakunaman evangeliota willayta pusananpaq, ichaqa hinallataq akllasqa karqa Ñawpaq Testamentopi profético historiakunapa tinkuyninta sayarichinanpaq, chakatapi pacha tukukuynin qhepaman hamuq profético historiatawan. Pablopa testimoniun mana kaptinqa, Millerista runakunapa profético unanchayninpas, Future for America-pa unanchayninpas, mana kanmanchu. Chay kikin historiapi, maypichus literal Israel llaqtata Diospa akllasqan llaqtan kasqanmanta rakisqa karqa, Pablota akllarqaku chay ñawpaq Israelta reqsichinanpaq, Diosmanta chaypacha rakisqa kaspapas, espiritual Israelpa profético historianta rikuchiq unancha kasqanta. Ñawpaq kaq angelpa hinaspa kinsa kaq angelpa kuyuykunapaq mast’ariq profético kamachikuykunaqa aswanqa Pablopa apóstol qillqasqanpi sayarinku.
Chayrayku, Pabloq reqsisqan wakin profétik prinsipiyokkunata qhawasunchis, mayqenkunachus Milleritakunaq willakuyninta influyarqan, iskay ch’usaqchay atiyniyoqkunapa marconpi churaska kaqta; chay hinallataq, chayta ruraspa, imaynatas chay prinsipiyokkunapas kinsa ch’usaqchay atiyniyoqkunapa marconman influyanku chaytapas qhawasunchis.
Hukmankuna, mana munanichu qankuna mana yachaq kaykichikta, imaynatachus llapa ñawpaq taytakunanchik puyup uranpi karqanku, llapankutaq lamar qochata chimpasqanku; llapankutaq Moisésman bautizasqa karqanku puyupipi hinaspa lamar qochapipi; llapankutaq kaqlla espiritu mikuyta mikurqanku; llapankutaq kaqlla espiritu upyanata ukyarqanku; paykunaqa qatiqnin espiritu Roca-mantam ukyarqanku; chay Rocaqa Cristom karqan. Ichaqa achka paykunawanqa Dios mana kusisqachu karqan; chayraykun paykunaqa chunlla pampapi urmachasqa karqanku. Kaykunataq noqanchikpaq ejemplokuna karqan, ama mana allin kaqkunata munaq kaykunanchikpaqchu, imaynatachus paykunapas munarqanku hinata. Ama ñoqaykupas ídolo yupaychaqkuna kaychikchu, wakin paykunahina; imaynachus qelqasqa kachkan: Llaqtam tiyaykuspa mikhurqan hinaspa ukyarqan, hinaspataq pukllaq hatarirqan. Ama huchallikuyninpi urmachikuchunchu, imaynatachus wakin paykuna urmarqanku, hinaspa huk p’unchayllapi iskay chunka kimsayuq waranqa wañurqanku. Ama Cristota pruebaychikchu, imaynatachus wakin paykunapas probarqanku, hinaspa mach’aqwaykunaq wañuchisqan karqanku. Nitaq rimaykachaychikchu, imaynatachus wakin paykunapas rimaykacharqanku, hinaspa chinkachiqpa tukuchisqan karqanku. Llapa kaykunataq paykunaman pasasqa karqan ejemplopaq; qelqasqataq kachkan yuyaychananchikpaq, noqanchikmanmi pacha tukukuyninkuna chayamun. 1 Corintios 10:1–10.
Chunkaqlla chunka versículokunapi, Pablo reqsichin bautismo rituqa Puka Lamar qhatiriypi rikuchisqa kasqanta, ñawpaq Israelta qatirqan Rumiqa “espiritual Rumi” kasqanta, hinallataq chayqa Cristo kasqanta. Pay reqsichin ñawpaq Israelqa qhepa p’unchaykunapi kawsakqkunapaq ejemplokasqanta. Kay pasajeqa huk willakuymi, hinallataq kay pasajeqa chiqaqta sayachiqkunawan chiqaqta qicharqakqkunawan chawpipi huk churanakuy punkun. Adventista teólogokuna yachachinku Pabloqa sapaqllam reqsichisqanta ñawpaq Israelpa historiankunaqa allin kawsay yachachiykunata rikuchisqanta, chaykunataq qhepa p’unchaykunapi kawsakqkuna entiendenankupaq kasqanta; ichaqa sinchita rimanku Pablo mana reqsichisqanta literal Israelpa historiankunaqa espiritwal Israelpi cheqaqtapuni kutimunanpaq kasqanta. Hermana White sapa kuti kay pasajeta llamk’achin, cheqaqtapuni Pablo ima ninanta takyachinapaq.
“Sapa huk ñawpaq willakuqkunam aswan mana paykunaq pacha raykuchu rimarqanku, astawan ñuqanchikpaq, chayrayku paykunaq willakuyninku ñuqanchikpaqmi kallpanpi kachkan. ‘Kunanqa kay llapankama imakunaqa paykunapi pasaran ejemplorayku; qelqasqataq kanku ñuqanchikpa yuyaychanapaq, pichus kay pachakunaq tukukuyninman chayamusqanchikpaq.’ 1 Corintios 10:11. ‘Manam paykuna kikinkupaqchu, astawan ñuqanchikpaqmi sirvirqanku chay imakunata, kunan qankunaman willasqasqata, evangeliota qankunaman willaqkuna rayku, hanaq pacha-manta kachamusqa Santo Espírituwan; chay imakunatam angelkunapas qhawariyta munanku.’ 1 Pedro 1:12....”
“Bibliaqa kay qhepa wiñaypaq miraypaqmi tukuy qhapaq kayninkunata huñuspa, hukllachaspa waqaycharqan. Ñawpa Testamentoq historiampi tukuy jatun ruwaykuna, chaymanta mancharikuypaq solemn rurasqakunaqa karqanku, kunanpas kachkanku kay qhipa p’unchaykunapi iglesiapi kutimuspalla.” Selected Messages, book 3, 338, 339.
“Antiguo Testamentoq historiapi hatun ruraykunapas, chaninmanq’a, manchay-uyarinapaq ruraykunapas karqanku, hinallataq kay qhipa p’unchaykunapi iglesiapi kutimuspalla kachkanku”, nispaqa Hermana Whiteqa chay versículokunapi Pabloq yuyayninta pisiyachin. Pabloqa ñawpaq Israelta simbolikamente literal Israelpa historianta rikuchiq hina reqsichisqanta urmachiyta munaspa, Satanásqa kay profético principiopa contranpi iskay hatun ataceta apamurqa. Ñawpaq kaq, ñam rimasqay hina, kaymi: Pabloqa chay historiakunaqa sut’i moral yachachiykunallataq rikuchirqan, nispa ninku. Chay llulla yachachiyqa kuskan cheqaqmi, hinaspa kuskan cheqaqqa manan cheqaqchu. Cheqaqmi, ñawpaq Israelpa historiammanta hurqusqa moral yachachiykunaqa qhipa p’unchaykunapi kawsakukunaq allinpaq kasqanta; ichaqa chaytaqa chay historiakuna manam kutimunanpaq kaq ruwaykunapa ilustraciónninkuchu nispa ñiqinankupaq llamk’achispaqa, chayqa kuskan cheqaqman tukukun, hinaspa chay kuskan cheqaqqa cheqaqta ñiqinapaq kamasqam.
“Kunanqa Diospa llaqtanpaq huk bendición utaq huk ñak’ariy kashan ñawpaqninpi: bendiciónqa kanqa, paykuna kay pachamanta lluqsispa sapanchakuspa, humillado kasukuy ñanpi puriptinku; ñak’ariytaq kanqa, ídolo yupaychaqkunawan huñunakuspa, hanaq pachapa hatun mañakuyninkunata saruchaqkunawan hukllayakuspa. Hatariq Israilpa huchankuna, mana allin rurasqankuna ima qelqasqa kashan, chay siq’iñataq ñawpaqninchikman churakusqa kashan huk yuyachinapaq, paykunapa hucha ruray ejemplonkuta qatispa Diosmanta karunchakusunchik chayqa, paykuna urmasqankuman hina cheqaqtapuni urmasun. ‘Kunanqa tukuy kaykunan paykunaman pasaraq, wakinman yachachinapaq ejemplokuna hina; qelqasqataq kashan ñoqanchikpaq yuyachinapaq, pacha tukukuypa puntankuna hamusqanmanta chayamupuwanchikman hina.’” Testimonies, volumen 1, 609.
Huk cheqaqmiqa mana huk cheqaqta ñiqhichinapaqchu apaykachasqa kanan; chayta ruwaspaqa, Diospa cheqaqninta llullaman tukuchin.
“Qispichiqpaq nisqan huk rimayninta mana rurachinachu huknin rimayninta chinkachinapaq.” The Great Controversy, 371.
Yachachiyqa, ñawpaq Israelpa historianta sapallan allin kawsaymanta yachachikuykunallamanta rikuchisqanta, achka kuti Adventista teólogo runakuna Diospa profetiko Siminta thuñichinankupaq llamk’achinku, hinaspataq chayqa huk kasqan-cheqaq kuskan-cheqaqkunam, Diospa llaqtanta llullakuyman chaskinankupaq engañaspa apayta munasqanpaq waqichisqa fábulakuna mikhunapi churakusqanmanta hukninmi; chay chaskisqanku llullakuytaqa apóstol Pabloq qelqasqankunapi reqsichin.
Ñawpaq Israel ñawpa pacha willakuyqa kunan pacha Israelpa willakuyninta rikuchin nisqa kamachikuyta contra huk hatun atacayqa Jesuitakuna inventarqanku contrarreforma historiapi, chaymi kashan ñawpaq Israelpa historianninqa yapamanta kutimun nispata acuerdaspa. Jesuitakunapa llullakuyninqa kaymi: historiaqa cheqaqpuni literal hina yapamanta kutimun, mana espiritual hina yapamanta kutimuqchu. Chay llullakuyninqa inventasqa karqan, Roma papaqa Bibliapa profeciapi anticristo kasqanta ama entiendenankupaq; yachachikuyqa qhepa p’unchaykunapi anticristo kananta cheqaqmanmi asienten, ichaqa ninmi anticristoqa literal atiyniyuq kallpawan rikuchisqa kasqanta, mana espiritual atiyniyuq kallpawanchu. Apocalipsis chunka qanchispi waqan warmi, mat’enpi “misterio Babilonia” qelqasqa kaq, chayqa literal Babilonia hallp’api paqarimuq waqan warmi kanman, chay hallp’aqa kunan pacha Irak sutiyuqmi.
“Ñiqakuna simipa hamut’ayninpi pantasqa tukuspanku, antiCristo nisqap ima niyninta mana rikuspankuqa, cheqaqtapuni kikinkuta antiCristopa ladoyninman churakunku.” Kress Collection, 105.
Papaqa cheqaq runam, cheqaq atiytapas reqsichin (Iglesia Católica nisqata), ichaqa paypas hinallataq huñuyninpas profecía nisqapi cheqaq Babiloniawan reqsisqa kashan, hinaspataq allinta reqsichisqa kayta atin sapallan antichristo nisqap yuyaynin cheqaq ejemplop espirituymanta hunt’akuynin hina qhawachisqa kaptin. Pabloqa reqsichirqan cheqaq Israelqa espirituy Israelta rikuchisqanta, ichaqa mana musuq profecía cheqaq kaytaqchu pay qhawachirqan, yachayninqa llapa hina Antiguo Testamento nisqapi sayasqa kasqanrayku, chaypitaqmi paypa testimoniunpas sayan.
Kaymi nin, Tayta Señor, Israelpa Reynin, hinaspa Qispichiqnin, ejercitokunapa Señor: Ñuqaqa ñawpaqmi kani, ñuqaqa qhepaqmi kani; mana ñuqamanta huk Dios kanchu. Pitaj ñuqahinata waqyaspa, willakuspa, hinaspa ñawpaqman churawankiman, ñuqa unay llaqtata churasqaymanta pacha? Hamuqkunata, hinaspa hamunanpaq kaqkunata, paykuna rikuchichunku. Ama manchakuychischu, amataq qayllakuychischu: ¿manachu chay pacha-manta qankunaman nirqayki, hinaspa willarqayki? Qankunaqa testigoykuna kankichis. ¿Kanchu huk Dios ñuqamanta huklawpi? Arí, mana Dios kanchu; manam hukta reqsinichu. Isaías 44:6–8.
Ñuqanchikqa Cristopa testigonkuna kananpaqmi kachkanchik, Pablo hina, chay Alpha y Omega sutiyuqmi churarqa mana ñawpaq Israel llaqtallatachu, aswanpas llapa bíblica ñawpaq runakunatapas unanchakuna hina, “hamuqkunata” rikuchinankupaq, qhepa p’unchaykunapi kawsakkuqkunaman. Pabloqa Antiguo Testamento nisqapi ancha yachaqmi karqa, hinaspataq hatarichisqa karqa literal Israelpa, espiritual Israelpa dispensasiyonninkuna chawpipi profético t’inkisqa wataq t’inkiy hina kananpaq. Paypa qillqasqankunami pusarqa chay yachay yapakusqanta qhepa tiemponpi 1798 watapi entiendekuqkunata, hinaspataq 1989 watapipas.
Ñawpa cheqaq Babilonia, ñawpa inti lloqsimuq lawpa churinkuna, ñawpa Egipto, ñawpa Grecia, hinaspa ñawpa medo-persa qhapaq suyuqa, kay pachapa tukukuyninpi kaq espiritu atiyniyuqkunapa unanchankuna kanku. Ñawpa unanchakunaqa ñawpaqman hamuq cheqaqmi kanku, hinaspa qhepaman hamuq espirituta reqsichinku. Pabloqa chaykama rinqa, chay cheqaq Adánqa espiritu Adánmanta unanchasqa kasqanta sut’ita riksichispa (paymi Cristo).
Chaymi qelqasqa kachkan: Ñawpaq runa Adánqa kawsayniyuq alma ruwasqa karqan; qhepa Adánqa kawsachiq espíritu ruwasqa karqan. Ichaqa manan espirituallañachu ñawpaq kaq karqan, aswanqa naturalezamanta kaqmi; chaymantataq qhepaman espirituallañam. Ñawpaq runaqa allpamantam, allpallam; iskay kaq runaqa hanaq pacha Señor-mi. Imayna allpamanta kaq kasqan hina, chay hinallataqmi allpamanta kaqkunaqa; imayna hanaq pachamanta kaq kasqan hina, chay hinallataqmi hanaq pachamanta kaqkunaqa. Hinallataq, imayna allpamanta kaqpa rikchayninta apasqanchik hina, chay hinallataqmi hanaq pachamanta kaqpa rikchaynintapas apasunqachik. 1 Corintios 15:45–49.
Pablom kashan yachachisqa sumaq, ancha ukhupi kaq yachachiykunata qhawarichin ñawpaq Adanmanta qhepa Adanmanta ima; ichaqa kaypiqa pay sut’ita churasqan kamachiyllatam reqsichkanchik, chay pasajepi ancha sut’ita nisqanman hina: “manam ñawpaqtaqa karqanchu espíritu nisqa kaq, aswanqa naturaleza nisqa kaqmi; chaymanta qhepamanña espíritu nisqa kaq.” Literal kaq, mayqintachus Pablo kaypi “natural” nispa sutichan, ñawpaqmi; espiritual kaqtaq qhepapi. Literal Israel ñawpaqmi karqa, naturalmi karqa, espiritual Israeltaq “afterward” hamun.
Babilonia literalqa ñawpaqta hamun Babilonia espiritualmanta. Pabloq qelqasqankunapi qatiq ancha importante punto, historiapi maypachachus cambio literalmanta espiritualman churakunanpaq kasqanta, chaymi. Proféticopi cambio literalmanta espiritualman riqsichisqa kashan cruzpa tiemponpi.
Qankunaqa llapallayki Diospa wawakunan kankichik Cristo Jesuspi iñisqaykichikrayku. Imaynan qankunamanta aswan achkha Cristo-man bautizasqa karqankichik, chay hinallataq Cristota churakurqankichik. Mana kanchu judío nitaq griego, mana kanchu watasqa nitaq libre, mana kanchu qhari nitaq warmi; imaraykuchus llapallayki huklla kankichik Cristo Jesuspi. Sichus qankuna Cristopa kankichik, chayqa Abrahampa mirayninmi kankichik, hinaspa prometesqa hina herederokunam. Gálatas 3:26–29.
Manam qanmanta mirayniyki ima kaptinpas imatapas allinchu, Cristo-ta chaskiqtiykiqa, chaymanta qhepaman Abrahampa mirayninmi kanki. Mana cheqaq Israelchu kanki; espiritupaq Israelmi kanki. Cheqaqmantam espiritupaqman tikrayqa cruzmi karqa. Pabloqa runakunaqa iskay clasemanmi rakin. Sapa clasispas kikin pactoynintaq kachkan, sapankaqpas Abrahammanta mirasqakuna kanku. Sapankaqpas huk llaqtayuqmi, chay llaqtataq aylluntawan pactoynintawan rikuchin. Sapankaqpas cheqaq Adampa churin manachá espiritupaq Adampa churinchu kan.
Qillqasqa kashanmi: Abrahamqa iskay churiyuq karqan, hukninqa huk kamachisqa warmimanta, huknintaq huk libre warmimanta. Ichaqa kamachisqa warmimanta kaqqa aycha hina paqarisqa karqan; libre warmimanta kaqtaq prometesqamanta. Kaykunaqa huk alegoríam: paykunaqa iskay pactokunam; hukninqa Sinaí urqumanta, esclavitudman wachaq, chaymi Agar. Kay Agarqa Arabia llaqtapi Sinaí urqumi, kunan kaq Jerusalénwan tupachisqataqmi, wawankunawan kuska esclavitudpi kashan. Ichaqa hanaqpi kaq Jerusalénqa libremi, paymi llapanchikpa maman. Qillqasqañataqmi kashan: “Kusikuy, qawaq mana wachaq warmi; lloqsiy hinaspa qapariy, mana nanaywan wachaq warmi: sapayachasqa warmipa wawanqa achka aswanmi, qosan kaq warmipa wawankunamanta.” Kunanqa ñuqanchik, wawqe-panaykuna, Isaac hina, prometesqapa wawanmi kanchik. Ichaqa chay pacha aycha hina paqarisqa kaq runaqa Espíritumanta paqarisqa kaqta qatiykacharqan; chaynallataq kunanpas kashan. Chaywanpas, ¿imataq Escritura nin? “Qarquy kamachisqa warmita, churintintaq; imaraykuchus kamachisqa warmipa churinqa mana herederochu kanqa libre warmipa churinwan kuska.” Chayrayku, wawqe-panaykuna, mana kamachisqa warmipa wawanchikchu kanchik, aswanpas libre warmipamanta. Gálatas 4:22–30.
Chakana pacha tiempopi, ñawpaq literal nisqakuna kaykunam tukurqanku kunan pacha espiritual nisqakunapa simbólonkuna. Apóstol Pabloqa sut’incharqan kay aswan wakin profético cheqaqkunata, chaykunaq raykun William Millerqa sayachirqan iskay ch’usaqyachiq atiykunapa marco-ninta, mayqinpi llapa profético tukuy yuyayninkunata sayachirqan. Chay kikin ruwasqa, apóstol Pabloq ruwasqanmi reqsichin kimsa ch’usaqyachiq atiykunata, mayqinkunam Future for America-pa llapa profético tukuy yuyayninkunapa marco-nin.
Millerpa yachayninpa marco, yachaypa yapakuyninmanta, qanchis, pusaq, isqun kapitukunapi Ulai Mayu rikuywan sut’ichasqa, sayarqan paypa tarisqanman hina: Danielpa qillqapi “sapa p’unchaw” nisqaqa Roma pagana kasqanta qawarisqanpi. Chay tarisqantaqa Pabloq iskay kaq cartanpi Tesalonicakunaman qillqasqanpi tarikurqan. Chay yachaymi aswan hatun chiqaqa, profético “llulla” nisqawan tinkisqa riqsichisqa, chaymi qhepa p’unchawkunapi Séptimo Día Adventistakunaman sinchi pantayta hamuchin.
Qatiqnin qillqapi, Ulai Mayu rikch’ayninpi yachaypa yapakuyninta qhawarispa, Pabloq cartanpi imatachus Miller riqsisqanta yuyaykuspa, ñawpaqman yachayninchikta mast’arisaq.
“Ukhawq kayman qhawariq, llapa runakunap sunqunkunata ñawinchariqmi, achka k’anchayta chaskisqakunamanta kaynata nin: ‘Mana llakikunkuñachu, manataq mancharisqa, muspharisqa kachkankuñachu paykunap allin mana allin kawsayninkumanta, hinallataq espirituypi kasqankumanta.’ Arí, paykunaqa kikinkupaq ñanninkuta akllasqaku, almanpas millay ruwayninkupi kusikun. Noqapas paykunap pantasqa yuyayninkuta akllasaq, manchakuyninkutataq paykunaman apamusaq; imaraykuchus waqyasqaytaqa mana pipas kutichirqanchu; rimasqaytaqa mana uyarisqankuchu; aswanpas ñawpaqniypi mana allinta ruwarqaku, mana kusikusqaytataq akllarqaku.’ ‘Diosqa sinchi pantachiyta paykunaman kachamunqa, llullata creekunankupaq,’ imaraykuchus cheqaq kayta munaspa mana chaskirqankuchu, salvasqa kanankupaq, ‘aswanpas mana chanin kaypi kusikurqaku.’ Isaías 66:3, 4; 2 Tesalonicenses 2:11, 10, 12.
Yachaqachiq hanaq pacha-manta tapurqan: “¿Ima aswan kallpayoq pantachiytaq yuyayta llullachinman kayman hina llullakuq rikurichiyqa: qankuna allin cimentopi sayachkankichik nispa, hinaspa Dios ruwaynikichikta chaskin nispa, ichaqa cheqaqpiqa achka imakunata kay pacha runakunaq yachayninman hina rurachkankichik, hinaspa Jehovápa contranpi huchallikuchkankichik? ¡Ay!, hatun llullakuymin chayqa, sonqota apaq, munaychaq pantachiy, chaymi yuyaykunata hapin, runakuna huk kutitaq cheqaqta reqsisqankumanta qhipaman, Diosta yupaychasqankuq rikchayninta, mana espiritunta ni kallpanta, chaytaqa paykunam confundin; imayna richkaq hina qapaq kasqankuta, imaymana kaqkunawan hunt’asqa kasqankuta, mana imatapas necesitasaqku nisqankuta yuyanku, ichaqa cheqaqpiqa llapallan imakunam paykunapaq faltan.” Testimonies, volumen 8, 249, 250.