Yachaypa yapakuy, mayqanmi Ulai Mayu rikch’aypi rikuchisqa kashan, chaymi qhipaqllapi Habacucpa iskay tablankunapi qillqasqa karqan.
“Paykuna qhawarqanku iskay kutin hamuqninmanta pacha kasqanta yuyasqanku profecíakunawan kuska t’ikasqa kachkarqa yachachiy, paykunapa mana yachasqa, suyasqa kasqankuman hinallataq tupaq, hinaspa kallpachaq paykuna mana llakikuspalla suyanankupaq iñiypi, kunan yuyayninkuman tutayaq kasqan pacha chayqa tiempollanpi sut’inchasqa kanqa.”
Kay profeciakunamanta huknin karqa Habacuc 2:1–4 nisqaqa: “Qhawaqniy patapi sayasaq, torre patapipas churakusaq, qhawasaq ima nisqanta payqa ñoqaman, imatataq kutichisaq cheqaqchasqa kashaqtiy. Hinaspan Señor kutichiwara, nispa: Qelqay rikuchisqata, sut’itaqtaq qelqay tablaskunapi, ñawinchaspa leyenqa kallpayta atinampaq. Rikuchisqaqa churasqa pachapaqqa manaraqmi chayanraqchu, ichaqa tukukuyninpi rimanqa, manataq llullakunqachu: unaychasqaqa suyasqayki; imaraykuchus cheqaqtapuni hamunqa, manam qhipanqachu. Qhawariy, hatunchakusqa almanninqa mana cheqanchu ukhunpi: ichaqa chanin runaqa iñiyninwanmi kawsanqa.”
“Ña 1842 watapiña, kay profecíapi qespichisqa kamachiyqa: ‘qillqay rikch’ayninta, sut’itaq ruwakuy tablaskunapi, ñawiriq runa kallpachunpaq,’ nisqaqa Charles Fitchman yuyayman churarqun Danielpa hinaspa Apocalipsispa rikch’ayninkunata sut’inchananpaq huk proféticota siq’ichasqa tablata wakichinanta. Kay tablapa lluqsichisqa kasqanqa Habacucman qosqa kamachiy hunt’asqa kasqan hina qhawarisqa karqa. Ichaqa manam pipas chay pachaqa repararquchu rikch’ay hunt’akusqanpi sut’i hina qhipayay kasqanta—huk suyay pacha kasqanta—chay kikin profecíapi rikuchisqa kasqanta. Chay llakikuy qhipamanmi kay qillqasqa simikuna ancha allin yuyayniyuq rikurirqan: ‘Rikch’ayqaraqmi huk churisqa pachapaq kashan, ichaqa tukukuyninpi rimarinqa, mana llullakuspa; qhipayaptinqa, suyay ari; imaraykuchus cheqaqtapuni hamunqa, manam qhipayanqachu…. Chay chiqap runaqa iñiyninwanmi kawsanqa.’ The Great Controversy, 391, 392.”
Habacucpa iskay qillqasqan tablankunaqa profecía hina iskay testigokunam. Biblia nisqanman hina, cheqaq kayta sayachinapaqmi iskay testigokunata huñunanku.
Ichaqa mana uyariqta munanmanchu chayqa, hukta utaq iskaytawan pushaykiwan apariy, iskay utaq kinsa testigokunapa siminpi llapa rimay takyasqa kananpaq. Mateo 18:16.
Habaquqpa iskay tablankuna (1843 chaymanta 1850 watakunapi ñawpaq pionerokunapa siq’inchaskankuna) hukninwan huknin pataman churakuspaqa, Millerpa musquyninpi kaq cheqaqkunata, quri rumi hinallataq karqanku, takyasqankuta takyachin. 1843 watapi pantasqa, ñawpaq tablapi rikuchisqa, iskayñiqin tablawan pataman churakuspaqa, rikch’aypa suyasqa pacha kasqanta sayarichin. Millerqa (chay historiapi unanchasqa ricchakuq) tapurqan imatachus ninan karqan chay historiapa rimanakuy chawpinpi.
Sayarisqaymi patapi sayasaq, torre patapipas churakuspaq; suyasqaytawan qhawasaq imatachus pay niwanqa, hinaspataq imamanta kutichisqayta allinchanasqa kaptin. Habacuc 2:1.
Señorqa Miller-ta kamachirqan rikuchisqanta qillqanampaq, hinaspan musk’uyninpi chay rikuchisqata waqaychakuq kajunta wasinpa chawpinpi kaq mesaman churaykurqan.
Hinaspa kutichiwarkan, nispa: Qillqay rikuchisqanta, sut’itaq ruraspa tablaskunapi, chayta ñawirispaqa kallpachun. Habacuc 2:2.
Chayqa qillqasqa t’aqakunaqa sut’ichinku suyasqa pacha hinallataq ñawpaq kaq llakikuyta.
Chay visiónqa huk ñawpaqchasqa p’unchaypaqraqmi kashan; ichaqa tukukuyninpiqa rimanqa, manataq llullakunqachu. Ñawpaptinqa, suyay chayta; imaraykuchus cheqaqtapuni hamunqa, manam ñawpanqachu. Habacuc 2:3.
Yachaypa yapaynin paqarichisqan kimsa-pata pruebay rikch’ariynin (Millerpa joyankuna) chaymanta rikuchisqa kanku.
Qhawariychis, paypaqa alman kusisqa kaptinqa manam cheqaqchu paypi: ichaqa chiqap runaqa kawsanqa iñiyninwan. Habacuc 2:4.
Ishkay laya adoradorkuna rikurichisqa kanqaku Danielpa chunka iskayniyuq qillqapi pruebapa rurasqanwan.
Hinaspan nispaq, Riy, Daniel: simikunaqa wichq’asqa, sellasqa kachkan pacha tukukuyninkama. Achka runakunaqa ch’uyachasqa kanqaku, yurahyasqa kanqaku, hinaspa pruebasqa kanqaku; ichaqa millay runakunaqa millayta ruwanqaku: millay runakunamanta mana mayqenninpas entiendenqachu; ichaqa yachaqkunaqa entiendenqaku. Daniel 12:9, 10.
Danielpa yachaqkunaqa Mateo iskay chunka phisqapi yachaysapa sipaskunam kanku; paykunaqa iñiypa qespichisqañam karqaku. Mana allin runakunaqa mana yuyaysapa sipaskunam karqaku, hinaspam hatunchakuspa oqharikurqaku. Millerpa musquyninpa tukukuyninpi, alhajakunaqa chunka sipaskunamanta rimaypi aceitem riqsichin, chaymi karqa willakuynin.
“Diosqa mana yupaychasqachu kan, pay qespichiwasqanchik willakuykunata mana chaskispaqa. Chhaynapiqa qori aceite-ta mana chaskinchikchu, mayqentan payqa sunqunchikkunaman pouraspa munan, tutaypi kaqkunaman churasqa kananpaq. Waqlayasqa qhayna qayakuq simi chayamunan p’unchawpi: ‘Qhawariychik, noviota hamushan; lloqsiychik tinkuq rinaykichikpaq,’ santo aceite-ta mana chaskiqkuna, Christoq gracianta sunqunkupi mana waqaychaqkunaqa, mana yuyayniyuq vírgenes hina, tarinqaku mana alista kasqankuta Señor-ninkuta tinkunankupaq. Paykunaqa mana atinkuchu kikinkupi aceite-ta tarinankupaq, hinaspa kawsayninkuqa thuñisqa tukukun.” Review and Herald, July 20, 1897.
Qhipa p’unchaykunapi Millerpa joyankunapa k’anchariynin chunka kuti aswan qhapaqta k’anchanqa, hinaspataq iskaynin—chunka yupaypas k’anchaypas—huk pruebaypa unanchankuna kanku. Qhipa p’unchaykunapi, Millerpa musquyninpa tukukuyninpi rikuchisqa hina, cheqaq kaypa k’anchariynin, Habacucpa tablankunapi rikuchisqa, huk pruebayuq willakuq qillqata paqarichin, mayqinchus chunka sipaskunamanta yachachikuypi “Chawpi Tuta Qapariy” nisqa willakuq qillqawan rikuchisqa kachkan. Chay pruebayakuy ruwanakuyqa Millerita historiapa pruebayakuy ruwanakuywan kutimuymin, imaraykuchus chunka sipaskunamanta yachachikuyqa qhipa p’unchaykunapi sapa letrankama kutimun.
“Achka kutiq rikuchiwanku chunka sipaskunapa yachachikuyninman, pichqaqa yuyaysapakunam karqanku, pichqataq mana yuyaysapachu. Kay yachachikuyqa hunt’asqam karqan hinaspa hunt’akullanqataq sapa rimanta hina, imaraykuchus kay pachapaqmi huklla aplicacionniyoq, hinaspa, kimsa kaq angelpa willakuynin hina, hunt’asqam karqan hinaspa pacha tukukunankama kunan chiqaq-kasqan kachkanqaraq.” Review and Herald, August 19, 1890.
Chunkaqa yupayqa huk pruebaypa unanchanmi, chay chunka p’unchaykunapa tukukuyninpiqa Danielwan kimsa allin runakunapas rikuylla sumaq-aswan sumaq karqanku, aswan wirapas, Babiloniapa mikhunanmanta mikhusqakunamanta nisqaqa. Habacucpi representasqa hatunchakuq runaqa, presunciónwan kawsaspa, mana feewanchu, Babiloniapa carácter-ninta wiñachirqan. Millerite historiapiqa paykunaqa Babiloniapa ususinkuna tukurqanku, hinaspa Habacucpiqa papadopa profético característicaskuna llamk’achisqa kachkan, chay mana feewan kawsayta akllaqkunapa carácter-ninta reqsinapaq.
Qhawariy, almanqaq sonqon sunqunqa mana cheqanchu paypi: ichaqa chiqap runaqa kawsanqa iñiyninwanmi. Arí, vinowan huchallikusqanraykum payqa hatunchakuq qhari, mana wasinpi tiyaqchu, munaqayninta ukhu pacha hina mast’ariq, wañuy hina kaq, mana hayk’aqpas saqsachikuy atiychu; aswanpas tukuy llaqtakunata payman huñun, tukuy runakunatataq payman qutuchin. Manachu kaykunan tukuy paypa contranpi huk tinkuchi simita oqarinqaku, huk asipayay rimayta paypa contranpi, nispa: “Ay, mana paypa kaqta yapaqman! Hayk’aqkama? Hinaspa t’uqu allpawan kikinta q’ipichikuqman!” Manachu usqhaylla hatarinqaku qanmanta k’iriqkuna, rijcharinqakutaq qanta ñak’achiqkuna, qantaq paykunapa apasqan kananpaq kanqi? Achka llaqtakunata qichusqaykirayku, runakunapa puchuqninkuna qantapas qichusunkaku; runakunapa yawarninrayku, hallp’apa, llaqtapa, hinaspa tukuy chaypi tiyakuqkunapa maqanakuy rayku. Habakkuk 2:4–8.
Mateo iskay chunka phisqayoqpi ñisqa vírgeneskunaman hamuq pruebay procesoqa huk clase adoradorkunata paqarichin, paykunaqa norte llaqtapa reyninpa (papadopa) caracterninta wiñachisqankumanta; paymi sapaq poder kani, mayqenqa “achka nacionkunata saqueasqa.” Papadopa poderninqa mana yuyasqapi k’anisqa rikukun, hinallataq Jezabel allqokunaq mikusqan hina.
Kaymi nin Señor: Qhawariychis, huk llaqta hamun norte suyomanta, hatun naciontaq hatarichisqa kanqa kay pachapa tukuy k’uchunkunamanta. Paykunaqa arconta hinaspa lanzata hap’inqaku; mana kuyapayakuqmi kanku, manataq khuyapayakuyniyuqchu; siminkuqaq lamar qaparishaq hina qaparinqa; caballokunapi sillakusqataqmi hamunqaku, maqanakuypaq runakuna hina wakichisqa, qanpa contraykipaq, Sion ususí. Chaymanta willakuyninta uyarisqayku; makiyku pisipayarun; llaquy hap’isqayku, nanaytaq, wachakuypi warmipaq hina. Ama lluqsiychu chakraman, amataq puriychu ñanpi; imaraykuchus awqapa espadan hinaspa manchakuyqa muyuriqninpi kashan. Llaqtaypa ususin, llaqt’a p’achawan watakuy, uchpaman k’uchuykuy; huk sapallan churipaq hina waqayta rurakuy, aswan hayk’uchikuq llakiywan; imaraykuchus waqllachiqqa usqhayllam ñoqaykuman hamunqa. Jeremías 6:22–26.
Habacucpa iskay clasekunanqa kaykunam: iñiyninwan qhispichisqa runakuna, hinaspa Babiloniapa yachachikuyninkunata mikhuspa upyasqa runakuna. Millerpa musquyninpa qhipa p’unchaykunapi, vírgenes hina rikuchisqa kaqkunaqa, Cristoq caracterninta wiñachinku chaymi Diospa sellonta chaskinku, utaq papadopaq caracterninta wiñachinku hinaspa bestiapa marcanta chaskinku.
“Chay pacha chayamunña cheqaq k’anchay moral tutayay ukhupi lliphipunampaq. Kimsa kaq angelpa willakuyninqa kay pachaman apachikamun, runakunata waqaych’aspa animalpa señalninta utaq paypa rikch’ayninpa señalninta mat’ankupi utaq makinkupi ama chaskinankupaq. Kay señalta chaskiyqa animal rurasqan hina kikillan yuyayman hamuyta nin, hinaspa kikillan yuyaykunata sayachiyta, Diospa siminpa chiqan contranpi. Llapa kay señalta chaskiqkunamanta Dios nin: ‘Paypas Diospa piñakuyninpa vinonta upyanqa, chayqa mana imawanpas chaqrusqa, paypa phiñakuyninpa kopanman hich’asqa; hinaspa ninawan azufriwan ñak’arichisqa kanqa santo angelkunapa ñawpaqenpi, hinaspa Corderopa ñawpaqenpipas.’” Review and Herald, 13 de julio de 1897.
Babylonpa vinonta upyaq ñustakuna, tukuyninpi, Diospa phiñakuyninpa vinonta ukyanqaku. Isaiaspiqa, Efrainpa machasqakunaqa qhawayniyuq mana kaynin machayta rikuchinku imakunata tikraspa chinkachispa; chay ruwayqa “mankap rurana allpa” hina yupaychasqa kananpaqmi.
“sapa p’unchaypa” nisqapa Cristo nisqawan rikuchisqa kasqanmanta reqsisqa kayqa, “sapa p’unchaypa” nisqap cheqaq kayninta umalliqman tikran, imaraykuchus “sapa p’unchaypa” nisqaqa satanásmanta unanchaqmi. Millerpa “sapa p’unchaypa” nisqata paganismo kasqanmanta reqsisqanqa Habacucpa tablankunapi chiqapta rikuchisqam. Millerpa Tesalonicensespi qillqasqa pasajeta tarisqan, chaywanmi yacharqan “apanakusqa” kaq paganismo kasqanta, chayhina “huchayoq runa”, Diospa templonpi tiyakuq, rikurichisqa kananpaq; kayqa Iskay Tesalonicenses, iskay ñiqi capitulopi tarisqa hatun cheqaq yachachikuymi.
“Ñawpaqmanmi ñawirirqani, chaypim mana huk kaqta tariyranichu maypinchus pay [sapa p’unchay kaq] rikurqan, aswanpas Danielpilla. Chaymantataq [huk concordanciapa yanapayninwan] paywan t’inkisqa simikunata hap’irqani: ‘qichuy;’ payqa sapa p’unchay kaqta qichunqa; ‘pacha sapa p’unchay kaq qichusqa kananmanta,’ hinaspa wakinkuna. Ñawpaqmanmi ñawirirqani, chay qillqapi mana ima k’anchaytapas tarisqayta yuyarirqani; qhipamanmi 2 Tesalonicenses 2:7, 8-man chayarqani. ‘Mana allin kaypa pakasqa willakuyninqa ñanmi llamk’ashan; ichaqa kunan hark’aq kaqqa hark’anqa, ñanpiq qichusqa kanan kama, hinaspataq chay mana allin runa rikuchisqa kanqa,’ hinaspa wakinkuna. Chay qillqaman chayaspaymi, ay, ancha sut’i, ancha hatun k’anchaywan cheqa kaq rikurirqa! Chaymi kashan! Chaymi sapa p’unchay kaq! Allinmi, kunanqa, ¿imataq Pablo niyta munan ‘kunan hark’aq kaq’ nisqanwan, icha ‘hark’aq’ nisqanwan? ‘Hucha runa’ nisqawan, ‘mana allin runa’ nisqawanqa Papakaymi niyta munan. Allinmi, chayqa, ¿imaqtaq Papakayta hark’an mana rikuchisqa kananpaq? Arí, Paganismom; chayqa, ‘sapa p’unchay kaq’ nisqaqa Paganismom niyta munan.” —William Miller, Second Advent Manual, página 66.” Advent Review and Sabbath Herald, 6 de enero de 1853.
Tesalonicensespi “sapa punchawllapi rurana” nisqapa nisqan ima niyninmi, Miller tarisqan hina, chay pasajeq hatun kaq chiqaq yachachiyin. Pabloqa, “chiqaqta mana munakunku” nispa, chayrayku kallpayoq pantasqa yuyayta chaskinqaku nispa reqsichispa, aswan cheqaqtapuni chiqaqman cheqnikuyta llapa hina reqsichin; ichaqa chay pasajemanta chiqanmanta rimarisqan chiqaqqa kaymi: “sapa punchawllapi rurana” nisqaqa pagano Romata sut’inchan.
Kikinpa k’anchayninqa ñawinmi: chayrayku ñawiyki sapaq, llamp’uq, mana iskayrayasqa kaptinqa, tukuy kurkuyki k’anchaywan hunt’asqa kanqa. Ichaqa ñawiyki mana allin kaptinqa, tukuy kurkuyki tutayaywan hunt’asqa kanqa. Chayrayku ukhunpi kachkan chay k’anchayqa tutaychu kaptin, ¡may hatunmi chay tutayqa! Mana pipas iskay patrónkunata serviyta atinchu: hukninta cheqnispa huknintata munanqa; utaq hukninman hap’ipakuspa huknintata pisipachanqa. Manan Diosmanpas mamonmanpas serviyta atinkichikchu. Mateo 6:22–24.
Cheqaqa kawsan hukllam: cheqapaq munakuy, utaq cheqaqta cheqnikuy. Mana chaupipi sayanakuy kanchu. Mateo iskay chunka phisqayoqpi mana yuyayniyoq ñust’a sipaskunaman hamuq sinchi pantachiyqa sayarin Millerpa alhajankunapa k’anchayninta qhespichisqankumanta, chaykunam qhipa pruebata rikuchin. Ñawpaq Israelpa qhipa pruebanka chunka kaq prueban karqan, hinaspataq qhipa p’unchaykunapi Millerpa alhajankuna chunka kutita aswan k’anchan. Millerpa alhajankunata qhespichiypa unanchanqa “sapa p’unchay” nisqami, chayta Efrainpa machasqakuna Adventismopa kinsa kaq mirayninpi tikrarachirqanku. “Sapa p’unchay” nisqaqa supaymanta hamuq paganismopa unanchanmi. Chay machasqakuna llulla alhajata yaykuchirqanku, chayta waqlliq Protestantismomanta apamuspa, “sapa p’unchay” nisqata Cristopa unanchan kasqanta reqsichinankupaq.
Millerpa alhajankunamanta hamutayninqa wiñachisqa kasqan historiaraykum pisiyachisqa karqa. Iskay kaq hamuynin qhepaman kaq sut’inchasqa willakuy kasqanmanta chiqap yuyaychasqa kaspan, papakuna kamachiypa wañuypaq nanay t’akaynin 1798 watapi, Danielpa iskay ñiqinpi kaq tawañiqin, tukukuq kay pachapi qhapaq suyu sapallanta reqsichiyta atinman karqa. Millerqa “sapa p’unchaw” nisqamanta hamutayninpipas pisiyachisqa karqa, imaraykuchus paypa testimoniun ninmi, revelaciónrayku huk sapaq yachaymanta aswan allin yachakuy ñanman pusasqa kasqanta; chaypi nirqan Biblianta, Crudenpa Concordancianta llamk’asqanta, hinallataq wakin periodikukunatapas ñawirisqanta. Chay hina yachakuyta akllakusqanqa, sunitam paypa yuyayninman hamusqa karqa.
“Chunka, chunka iskay chunka watakunapi deísta kasqaykama, llapa historiakunata tarisqayta ñawirqani; ichaqa kunanqa Bibliata munarqani. Paymi Jesusmanta yachachirqan. Chaywanpas, Bibliapa achka rakinmi ñuqapaq tutayasqa karqan. Wata 1818 utaq 19-pi, huk amigonwan rimashaqtiy, payta watukukuq risqaymanta, paymi deísta kasqay pacha reqsiwarqan hinaspa rimarisqayta uyarirqan; chaymi aswan allinta yuyachikuq hinalla tapuwarqan: ‘Kay qillqasqamanta chay qillqasqamanta ima yuyanki?’ nispa, deísta kasqay pacha mana chaskisqay ñawpa qillqasqakunaman rikuchispa. Ñoqaqa entienderqani imarayku chayta ruwasqanta, hinaspa kutichirqani:—Sichus pacha qoywankiqa, imata niytas munasqanku chayta nisqayki. ‘Hayka pachatan munanki?’ Mana yachanichu, ichaqa nisqayki, nisqani, imaraykuchus mana creenichu Diospa huk revelaciónta qosqanta mana entiendesqa kananpaq. Chaymantam yuyaychakurqani Bibliayta allinta yachakuyta, Santo Espiritupa ima ninanta tarinaypaq creenispay. Ichaqa chay yuyayta rurasqayta hina, kay yuyay hamuwarqan:—‘Sichus huk pasajeta tariwaq mana entiendesqaykita, imatataq ruwanki?’ Chay Bibliata yachakuy niraq llank’anam yuyayman hamuwarqan:—Chay pasajekunapi simikunata hap’isaq, Bibliapa tukuypi qatiq rispa, chayhinam imata niy ninanta tarisaq. Crudenpa Concordancianta charirqani, mayqinmantachus yuyani kay pachapi aswan allin kasqanta; chayraykum chayta Bibliaywan kuska hap’irqani, hinaspa mesayman tiyaykuspa, mana imatapas huk ñawirqanichu, periodikokunallata pisillata, imaraykuchus Bibliaypa ima niyta munasqanta yachanaypaq takyasqa karqani. Apollos Hale, The Second Advent Manual, 65.”
Millerpa joyankuna manam yachakuyta qhawaynillawan reqsichisqa karqanku, aswanpas Diosmanta chiqap revelaciónwanpas.
“Tayta Diosmi angelninta kachamurqan mana Bibliata creeq huk chakra llamkaq runapa sonqonta kuyuchinampaq, profeciakunata maskhananpaq pusananpaq. Diospa angelkunan sapa kuti watukuq hamurqanku chay akllasqa runaman, yuyayninta pusananpaq hinaspa Diospa llaqtanpaq wiñaymanta tutayasqa kasqa profeciakunata entiendenanpaq kicharinanpaq. Paymanmi chiqap kachkanapa watun simipa qallariynin qorikurqan, hinaspan huk t’inkimanta huk t’inkikama maskhananpaq pusasqa karqan, chaymanta Diospa Siminta mancharisqa admiracionwan qhawanan kama. Chaypim rikurqan huk hunt’asqa chiqap kaqkunapa watunta. Chay Simi, mana Diosmanta samasqa kasqanta pay yuyasqan, kunanqa qhawayninpa ñawpaqninpi sumaq kayninwan hinaspa k’anchayninwan kicharikurqan. Paymi rikurqan qelqaqa huknin qelqata sut’inchasqanta, hinaspa huk pasaje entiendenanpaq wisq’asqa kaptin, Simipa huknin partiypi tariq imatachus chayta sut’inchaqta. Diospa sagradu Siminta kusikuywan hinaspa aswan ukhu respeto hinaspa manchakuywan qhawaq karqan.” Early Writings, 230.
Warmi White nisqan rimaypi niptinmi: “Diosmi kachamurqa Angelninta” Miller-man, chayqa reqsichinmi Gabriel kasqanta, paylla Miller-man kachamusqa angel kasqanta; imaraykuchus “Angelnin” nisqa sutichayqa Gabriel-manmi qosqa kashan.
Angelpa siminkuna, “Ñoqaqa Gabriely kani, Diospa ñawpaqenpi sayaq,” nisqan, rikuchin hanaq pacha Diospa courtinkunapi ancha hatun yupaychasqa chiqanta charisqanta. Danielman willakuywan hamuspan, nirqan: “Kaykunapi mana pipas noqawan kuska sayanichu, aswanqa Miguel [Cristo], qankunaq Príncipeyniyki, payllam.” Daniel 10:21. Gabrielmantaqa Qespichiq kay Revelaciónpi rimarin, nispa: “Payqa kachamurqan, hinaspa angelninwan señalta ruwarqan sirviente Juanman.” Revelation 1:1.” The Desire of Ages, 99.
Gabrielqa huk angelkunaqa cachasqa karqanku Millerpa yuyayninta pusananpaq hinaspa “Diospa llaqtanpaq wiñaymanta tutayasqa kachkan profeciakunata hamutayninman kicharinanpaq.” Willakuyninqa mana sapaqllachu yachayman hina qelqakunata llamk’asqanwan wiñachisqa karqa, aswanpas divina revelaciónwanpas. Bibliata yachananpaq llamk’achisqan kikinqa yuyayninman hamusqa karqa. Diosqa cheqaqta yuyayninchikman apamuchkaptinqa, chayqa divina revelaciónmi, mana Bibliata allin rakiy nisqa ruwaypa ruwasqanmanta cheqaqman chayasqachu. Millerqa iskaynintam ruwarqa, ichaqa divina revelaciónqa kanan karqa imayna “sapa p’unchay” nisqa yachayta hamut’arqanman chayananpaq.
Miller manam reqsisqachu kanman karqa Daniel qanchis pusaqniyuq kapitulopi, tawaq chunka isqonniyuqmanta chunka iskayniyuqkama, qhari-warmi kaynin tikrakuyta; imaraykuchus paypa makillanpi karqa Bibliawan huk concordancia, mayqencha biblia simikunamanta mana ima willayniyuq. Mana reqsisqachu karqa “sur” nisqapaqwan “rum” nisqapaqwan t’aqayta, iskayninkuqa “hurquy” nisqamanmi tikrasqa kanku. Mana reqsisqachu karqa “miqdash” nisqapaqwan “qodesh” nisqapaqwan t’aqayta, iskayninkuqa “santuario” nisqamanmi tikrasqa kanku.
Manam qhawasqachu kanmanchu Bibliapi pachak tawa kutita tarikusqa “tamid” nisqa simipa chiqayninta. Mana qhawasqan chiqayqa (chaymantaqa qhawasqan chiqaypas kikinmi) kaymi karqan: Bibliapi hebreo simi “tamid” pachak tawa kutita llamk’asqa kaptinpas, Daniel librollapim hebreo simi “tamid” sutichakuy hina llamk’asqa kashan. “Tamid” nisqaqa hebreo simim, “sapa kuti kaq” niyta munan, hinaspataq Daniel libropi “lo diario” hina tikrasqa kashan.
Daniel qillqapi sapaqllanmi chay simi sutichaq hina llamk’achisqa kashan, huk isqun chunka isqunniyuq kutikamanqa imaraykuchus adverbio hina llamk’achisqa kashan. Chayrayku, Rey Jacobo Biblia nisqapa tikraqkunaqa Danielpa chay simita phisqa kuti sutichaq hina llamk’achisqawan tinkurispanku, chay wakin Bibliapa qillqaqkunaqaqa isqun chunka isqunniyuq kuti adverbio hina llamk’achisqankurayku, pruebakunaq llasayninwan kallpachasqaqa Danielpa chay simita sutichaq hina llamk’achisqanta allichayman hamuq karqanku. Danielta allichanankupaqmi, “sacrifice” nisqa simita Simiman yapanakurqanku, chayhinataq sutichaqta adverbio-man tukuchirqanku. Hinaspataq tikraqkunata allichanapaq, Ellen Whiteqa yuyaychasqa karqan kayta qillqanampaq: payqa, “‘Daily’ nisqawan tupanakusqanmanta rikurqani, ‘sacrifice’ nisqa simiqa runaq yachayninmanta yapasqa kasqanta, mana textoman pertenecesqanta; hinaspa Señorqa chaypa cheqaq qhawariyninta juicio p’unchaypa waqyayta qosqankuman qorqan,” nispa.
Millerqa, pay kikin testimoniunman hina, “sapa punchaw” nisqata entiendenanta maskharqa, chaytataq qhepaman 2 Tesalonicensespi entienderqa. Ichaqa, pay kikin testimoniunman hina, huk simita entiendenanta maskhaspaqa, sapa maypin chay simi llamk’achisqa kasqanta qhawariyman karqa, hinaspa chay simi Bibliapi isqun chunka isqun kutitaq hukninpi llamk’achisqa kashan. Ichaqa “sapa punchaw” nisqamanta testimoniunqa kayhinam: mana maypipas tarisqachu, Danielpa librollanpi, nispa rimarqa: “Ñawpaqman ñawirisqaytaq, mana huk casota tariyta atirqanichu maypin chay [sapa punchaw] tarikunanmanta, aswanpas Danielllapi.” Millerqa chay allin ancha chanin rumi-kuychaykunaman pusasqa karqa manam sapallan yachayta maskhaymanta rurayninraykuchu, aswanpas angelkunaq ministerionninwan payman qusqa Diospa revelacionninrayku.
Chaymiqa paypa “sapa p’unchayta” nisqamanta yuyaychakusqan allin kasqanraykun, ichaqa pisi chayamuywan. Manan reqsirqa atirqachu Danielpa qillqasqanpi “sapa p’unchayta” nisqa phisqa kutikama rimasqa kasqanmanta, chay kimsa kutimanta huk kutipi “sapa p’unchayta” “qechusqa” kasqanmanta, huk niraq ninakuyta rikuchisqanta, iskay huknin kutikunamanta hukniraqta. Huk kuti “sapa p’unchayta” nisqawan hebreo simi “rum” nisqa llamk’achisqa kachkan, chaymanta iskay huknin kutikunaqa hebreo simi “sur” nisqawanmi llamk’achisqa kachkan. Iskaynin simikunaqa “qechuy” hina t’ikrasqa kanku, ichaqa Daniel qillqapa pusaq ñiqin rakipi, chunka hukniyuq versículopi, “rum” nisqaqa “hoqarispa hatunchay” niyta nin, chaymanta chunka hukniyuq ñiqin rakipi, kimsa chunka hukniyuq versículopi, hinallataq chunka iskayniyuq ñiqin rakipi, chunka hukniyuq versículopi, “sur” nisqaqa “qichuy” niyta nin.
Babiloniaq mikhunata mikhuq hinaspa ukyakuq teólogo runakuna ninakunku, imaynatapas huk imata qichuspa chinkachinki chaypas, utaq huk imata hoqarinki chaypas, iskayninku huk laya qichusqa kasqanta rikuchin; chayrayku iskaynin simikuna huklla niyniyuq hina entiendesqa kananpaq kanku, nispa. Paykuna ninakunku, kimsa kuti “sapa p’unchay rurasqa” nisqa “qichusqa” kasqanqa sapa kuti qichuyta niqmi; chayta ruwaspaqa, Danielpa simi akllayninpi mana allinta qhawaykusqanta reqsichinku. Mana sut’ita chayta ninakunkuchu, ichaqa yuyayman apaqmanta yachachinku Danielqa kimsa kutipi “sur” simita llamk’achinan karqan, nispa; teólogo runakunapa yuyayninman hinaqa, sapa kutin “sapa p’unchay rurasqa” “qichusqa” kasqanpiqa kikillan imatam niyta munarqan.
Paykunaqa chaylla hina ruwanku “miqdash” nisqa simikunawan, “qodesh” nisqa simikunawanpas, iskayninku “sanctuary” nisqaman tikrasqa kashaqtin, pusaq kapitulupa chunka hukniyuqmanta chunka tawan niyuq versokunapi. Chay tawa versokunapi sapa “sanctuary” nisqaman riqsichisqapiqa, llapankutam Diospa sanctuarynanta rikuchin nispa sinchita takyakunku. Chaymanta hina yuyarispaqa, Danielqa kimsa riqsichisqakunapi llapampi “qodesh” nisqallata llamk’achinan karqan, mana chunka hukniyuq versopi “miqdash” nisqata llamk’achispa. Millerqa mana chay simikunapa sapaqchasqan riqsisqachu kanman karqan, ichaqa kunan pacha teologokunaqa riqsinku, hinaspa riqsispaqa mana ima sapaqchaypas reqsichikunanchu nispa takyakunku. Ichaqa Millerqa, simikunapa chay sapaqchasqankuna mana riqsispa, kunan pacha teologokunapa yuyayninmanta chimpap kaq yuyayman chayarqan.
Cheqaqmiqa kaymi: Danielqa ancha allinta, sumaqta qillqaqmi karqan; hebreo simita reqsispa, Babiloniapi huk yachaqkuna llapa yachaq runakuna kaptinku chay llaqtankupi, payqa chunka kuti aswan yuyaysapa kasqanmi juzgasqa karqan. Pipas hebreo simipa allin llamkayninta, hinallataq imayna chay sapaq historiapi cheqaqta rikuchisqa kanan kasqanta reqsisqa chayqa, Danielmi karqan. Danielqa sapa rimaykunata llamk’achirqan chayqa, chaymi hukniraykama yuyaykunata apamunanpaq karqan, pay kikin munasqanman hina cheqaqta rikuchinankupaq. Danielpa sut’inchasqa sapaq llamk’aynin, “santuario” nisqaman otaq “qichuy” nisqaman t’ikrasqa simikunapi reqsichisqa kaptin, chaykunaqa Millerpa “sapa punchaw” nisqamanta yachayninta sayachinmi; chay yachaytaqa Miller reqsirqanmi chay kikin pasajepi, maypichus Pablo sut’inchan cheqaqta cheqnikuqkuna kallpayoq pantachiyta chaskinankupaq destinadokuna kasqankuta.
Cheqaqa chiqnikunata cheqnikuqkuna, hinaspa llullata creen, chay llullaqa sinchi musphayta rurachin, paykunapas Efraínpa machasqankunahinam rikuchisqa kanku; paykunataq iskay clasepi rikuchisqa kanku. Huk claseqa yachaysapa pushaqkunañam, huk claseñataq mana yachaq llaqtamasikuna, paykunaqa mana imatapas uyariyta munankuchu, aswanpas yachaysapakuna yachachisqallantam uyarinqaku. Paykunaqa llullakuna ukhupi pakakuqkuna kanku, wañuywanpas pactota ruraqkuna. Paykunaqa Habacuc iskaypi alma oqharisqa kaqkuna kanku, Mateo iskay chunka phisqapi mana yuyaysapa sipaskunapas paykuna kanku. Paykunaqa Millerpa musk’uyninpa takyachisqa cheqaqa qallariy simikunata qichuqkuna kanku, chaykunaqa tukukuypi chunka kutita aswan lliphyan, kayqa kunan pacha Israelpaq chunka kaq, qhipa kaq wanuchiyta rikuchin; ñawpaq pacha Israelpaq chunka kaq, qhipa kaq wanuchiywan rikuchisqa hina.
Kay yachayta qatiqkusun hamuq qillqapi.
Hinaspa Señorqa Moisesta nirqan: “Kay llaqtayqa maykamaqraqphi piñachiwankuq? maykamaqraqphi mana iñiwankuchu, paykunapa chawpinpi rikuchisqay tukuy señalkunataq? Unquywanmi paykunata maqasqaq, herenciankutaq qichusqaq; qanmantaq paykunamanta aswan hatun, aswan kallpasapa nacionta rurasqaq” nispa. Hinaspa Moisesqa Señorman nirqan: “Chaytaqa Egiptomanta runakuna uyarisunkumanmi, imaraykuchus qanpa atiywanmi kay llaqtata paykunamanta horqomurqanki. Hinaspa kay hallp’api tiyaqkunaman willasunkumanmi; paykunaqa uyarirqankum Señor, qanmi kay llaqtapa chawpinpi kanki, Señor, qanqa uya uya rikuypi rikukusqanki, puyuykiqa paykunapa hawanpi sayasqa kasqanta, ñawpaqninpi purisqaykitaq p’unchawpi puyu columnaspi, tutapi nina columnaspi. Kunanqa sichus kay tukuy llaqtata huk runallatapas hina wañuchinki chayqa, sutiykimanta uyariq nacionkuna rimanqakuqmi: ‘Señorqa mana atirqanchu kay llaqtata paykunaman jurasqan hallp’aman yaykuchiyta; chayraykun ch’in pampa ukupi wañuchirqan’ nispa. “Kunanqa, mañakuyki, Señorniypa atiynin hatun kachun, imayna rimarqanki hina: ‘Señorqa unay sonqoyuqmi, ancha kuyapayakuqmi, huchata hinaspa pantayta pampachaqmi; ichaqa mana huchayuqta hina qhespichinchu, taytakunapa huchanta wawankunaman watukuqmi, kimsakaj hinaspa tawaykama miraykunamanpas.’ Mañakuyki, kay llaqtapa huchanta pampachay, kuyapayakuyniykipa hatun kayninman hina, imaynata Egiptomanta kaykama kay llaqtata pampacharqanki hina.” Hinaspa Señorqa nirqan: “Rimasqaykiman hinam pampachani. Ichaqa cheqaqtapuni kawsasqayrayku, tukuy kay pacham Señorpa gloriawan hunt’asqa kanqa. Imaraykuchus tukuy chay runakuna, gloriaita hinaspa milagroykunata rikurqanku, Egiptopi hinaspa ch’in pampapi rurasqayta, kunanqa chunka kuti watukuwayta munarqanku, mana simiyta uyarispa; cheqaqtapuni mana rikunqakuchu taytankunaman jurasqay hallp’ata, nitaq piñachiwaqniykunamanta mayqenpas chayta rikunqachu. Ichaqa kamachikuqniy Calebqa, huk espírituyuq kasqanrayku, hunt’asqata qatiwasqanrayku, paytami yaykuchisaq mayman yaykurqan chay hallp’aman; miraynintaq chayta hap’inqa” nispa. Números 14:11–24.