Elías - Tawa Yupayniyuq

Eliaspa testigunqa qallarin maypachachus pay riqsichin mana para kanqachu, paypa siminraykullam kimsa wata kuskanpi.

Chay kimsa wata kuskanwan sukta killakunaqa Thyatiraq willakuyninmi karqan 538 watamanta 1798 watakama. 1798 watapi, ch’aki pacha tukukuyninpi, Elíasqa Acabta waqyaran Carmelmam. Ñawpaq angelpa willakuyninqa Diospa taripay p’unchaynin hamusqanta willarqan 1844 watapi octubre killapa 22 p’unchayninpi. Ñawpaq angelpa willakuyninqa Acabman kamachiy karqan llapa Israelta Carmelmam huñunankupaq.

Llapa Israelmi Carmelman huñusqa karqan Elíaspa p’unchayninpi, chayqa kutinmi William Millerpa historianta rikuchirqan, maypichus Apocalipsispa kimsa kaq kapítulonpi kimsa iglesiakuna huñusqa karqanku. Iglesiataq, qallariypi 538 watapi churkuman ayqekurqan Jezabelpa qatiykachasqanmantam qespikunanpaq, tiyachisqa hina Thyatira iglesiapi rikuchisqa, churkumantam lluqsimurqan chay miray hina, mayqanmi Elíaspa willakuyninwan tinkuchisqa kanan karqan, William Millerwan rikuchisqa. Chaymantataq allpa animalmi siminta kicharispa millp’ata ujyarqun, mayqanmi paya contra cachasqa qatiykachay karqan waranqa iskay pachak suqta chunka watakunantin.

Profecíapiqa, “huk nación rimasqan” nisqaqa legislativonmanta judicial autoridádninkunapa ruwasqanmi; hinaspataq 1789 watapi Estados Unidosqa Diosmanta qelqasqa dokumentota, chay Estados Unidospa Constitución nisutata, sayarichirqan. Chaywanmi waqaychasqa karqan derechokuna, liberta-kuna ima, kayninkupi allin waqaychayta qonankupaq, iskayninmanta qatiykachaymanta: Europapa reykunamanta hinallataq apostata Iglesia Católica-manta.

1789 watapi, Biblia willakuykunapa qhawayninpi Estados Unidospa profético ruynin qallariyta manaraq qallarispa, suq uwihapa hina rimarqa; ichaqa domingo p’unchaw kamachikuypiqa dragón hina rimanqa.

Pachamama uywapa qallariyninpas tukukuyninpas rimayninwanmi señalasqa kachkan. 1798 watapi, Acabqa llapa Israel runakunata Carmelo orqoman waqyachin, chaypi Elíasqa huk pruebata churanaq kachkan qhawakukkunaman rikuchinapaq, hebreokunapa Diosninchu icha Jezabelpa diosninchu cheqaq Dios kasqanta. Jezabelqa tawapachak pichqa chunka Baalpa profetakunata, hinallataq tawa pachak sach’a yupaychaypa profetakunatapas charirqan. Llulla dios Baalqa qhari deidadmi karqan, llulla dios Astarotpas warmi deidadmi karqan.

Chay ishkay clase llulla profetakunaqa iglesiapaqwan estadopaq tantanakusqanta rikuchinku, imaraykuchus profecíapi qhariwan warmi kuska rikuchisqa kaptinqa, warmiqa huk iglesia-ta, qhariqa estado-ta rikuchin. Elíasqa pusqaq pachak pichqa chunka hukniyuqman hukllapaq hina aswan achkha runakunawan muyuykusqa karqan, iglesiawan estadopa mana ch’uya tantanakusqanman chimpaspa, warmiwan qhari llulla dioskunapi rikuchisqa hina, chaymanta Ahabwan Jezabelpa kasarasqankupipis. Ahabwan Jezabelpa yachachisqan hina iglesiawan estadoqa Republicanismo nisqapa waqra corrupcionninta rikuchin, Baalwan Ashtaroth-taq Protestant waqrapa corrupcionninta rikuchinku.

Asuntunqa karqan Elíaspa qapariyninmi, mana allinchasqa religionmanta, Apocalipsis iskay kaq kapitulumpi Tiatira sutiyuqwan rikuchisqaman contran. Elíasqa huk Protestante karqan, Protestante nisqapa sapallan sut’inchayninqa kikinmi: pipas Romaman contran qaparikuqmi. Elíaspa qapariyninqa rikuchin Iglesiapaq Estadopa huñunakusqanman contran qapariyta, chaytaqa hunt’achin mana ch’uyaq alianza, huk qichuychasqa Estadomanta huk qichuychasqa Iglesiayuqwan huñunakuyninwan.

Mikhuyqa qhawachin qampaq chaskisqayki willakuyta, hinaspa wakakunaman haywasqa willakuyqa qhawachin Católica nisqapa yachachikuyninkunata, chaykunaqa kikin unanchan millay wakakuna yupaychayta. Tutayay Pacha Edad nisqapi Diospa llaqtanqa hamusqaña karqan achka Católica nisqapa pagano yachachikuyninkunata chaskiq, aswanpas intipa yupaychayninta.

Qharichakuyqa mana kamachisqa huk mana allin tinkuywanmi, hinaspa willakuq simipi rikuchinmi Constitución nisqan hark’asqantaq kikinta: iglesiapaq estadopaq huñunakuyninta. Acabqa mana kamachisqa tinkuypi kasqa Jezabelwan, imaraykuchus payqa Israelpa rey nispan mana pagano ñusta warmita casarakuymanchu karqa. Jesúsqa Juan Bautistata Elías nispa reqsichirqan, hinaspa Juanpas chay kikin mana ch’uyanchasqa tinkuyta uyarichirqan, Herodesta piñakuspataq, Herodíaswan casarasqanmanta, paypa wawqenpa warmi kasqanrayku.

Eliaspa Acabtawan Jezabelwan tinkusqanmi ñawpaq rikuchirqan Juampa Herodestawan Herodiaswan tinkusqanta, iskaynin t’inkikuykunapas iglesiapaqwan estadopaq mana allin, mana kamachisqa huñunakuyta rikuchisqankurayku. Huñusqa kaspankuqa pachak tawa chunka tawa waranqa runakunapa Eliaspa willakuyninta rikuchinku; chay willakuymi papadoman (Jezabel & Herodias), Naciones Unidas nisqata rikuchiq chunka reykunaman (Acab & Herodes), hinaspa llulla profetata rikuchiq Estados Unidosman tinkun, chayqa Carmelp i llulla profetakuna hinaspa Salomé, Herodiaspa ususin.

Carmelman willakuy qhawariyqa Elíaspa Estados Unidospa Hatun Kamachikuyninta amachayta hap’in, chaymi iglesiatawan estadota t’aqanakuy kamachiypa nisqanta hatunchan.

Constitución nisqaqa kamachirqanmi, Republicanismoq iskay waqrankuna Protestantismoqwan sapaqllam, mana hayk’aqpas hukllachasqa kananpaq. Ichaqa Apocalipsisqa reqsichinmi, Estados Unidos qhipaman tukukuyninpi dragón hina rimarinqa chayqa, Estados Unidospi apostata iglesiakuna kamachiyta hap’ispa, apostata gobiernowan hukllachakuspa chay hina ruranqaku.

Carmelo Urqupi Eliasqa kachkarqan Millerita-kunapa llamk’asqanta rikuchispa, chaymanta Millerita-kunata cheqaq profetap hina sayachirqanku, chayraqmi ñawpaq p’unchaykunapi catolicismopa kamachisqan ukhumpi lloqsimuspa, ichaqa ñawpaq angelpa k’anchayninta mana chaskisqanrayku Romaman kutirquqkunamanta t’aqaspalla. Chay hinaqa, 1844 watapa pawqar killakunapi iskay ñiqin angelpa willakuyninqa karqan protestante denominación-kunata Babiloniapa ususinkunap hina reqsispa, Millerita-kunatataq cheqaq protestante waqra hina reqsispa.

Diosqa ñawpa Israel llaqtata Egipto suyuq esclavitudninmanta orqomuspa, Puka Qochapa yakunkunata chimpachispa, hanaq pacha mannapa pruebanwan qallariq huk ñawpaqman riq pruebakuy ruwanakuyta qallarirqan.

1844 wata 22 octubre p’unchaypi hatun llakikuyqa hanaq pacha santuario-manta allin yachaymanmi pusarqa; chaymi qhipaman sábado p’unchaypa pruebayninta rikuchirqan, imaynachus manápa pruebanqa ñawpaq karqa chunka pruebasmanta huknin, ñawpa Israel llaqtapaq.

1798 watapi Protestantekuna Ch’usaq Pacha sutiyuq tutayaymanta lluqsimuspa, Danielpa qillqan kichasqa karqanña, Bibliapi profecíapa suqtaq qhapaq suyu, Apocalipsis chunka kimsañiyuqpi iskay waqrayuq allpa uywaqa, profecía historiapi puriyninta qallarisqa. Protestantismoqa Santo Bibliam sutiyuq sagrado qillqapi sayarichisqa karqan, Republicanismoqa Constitución sutiyuq sagrado qillqapi sayarichisqa karqan. Diosqa ch’usaq pampapi kawsasqan Iglesianta Ch’usaq Pacha tutayaymanta orqomurqan, ichaqa ñawpaq Israel llaqtawan hina Egipto watakunapi esclavitud pachaspi kasqankuman hina, Sábado kamachikuyqa qonqapusqa karqan. Imaynatachus Israel llaqta Puka Lamar qochata chimparqan Sinaípi ley qosqa kanampaq ripuspa, chayhinallataq kunan pacha Israelqa Atlántico Lamar qochata chimparqan 1844 watapi octubre killapa iskay chunka iskayniyuq p’unchayman ripuspa, maypichus leykuna hukmanta rikuchisqa kanqa. Señorqa hukmanta hatarichisqa karqan huk llaqtata, paykunaqa Leyninpa waqaychaqninkuna kanankupaq, profecía rikuchikuyninkunapa waqaychaqninkuna kanankupaq, hinaspa Protestantismopa manto nisqanta apanankupaq. Ñawpaq Israel llaqtamanqa Chunka Kamachikuykunapa iskay tablankuna qosqa karqan, paykunapa llamk’ayninpa unanchan kaspa, Leyninpa waqaychaqninkuna kanankupaq; kunan pacha Israelmanqa Habacucpa iskay tablankuna qosqa karqan, profético Simiyninpa waqaychaqninkuna kasqankupa llamk’ayninpa unanchan kaspa.

Israel musuq kaqqa ishkay tawa llaqtaq tablankunata apanankuraq karqan, kimsa kaq angelpa willakuyninta kay pachaman willakuspa; chayqa chay willakuymi Protestantismop qhapaq p’achanta apaqkunaq willakusqan. Ch’isi pacha Edad Oscura nisqamanta lloqsimuq Protestantismoqa chay pacha mana hunt’asqa karqan, imaynachus ñawpa Israel lamar Puka Qochata chimpaspa karqan hina. Protestantismoqa “Biblia sapallan, Bibliamanta sapallan” nisqa sut’ita rimarispa yachasqa karqan, ichaqa Roman Catholicismopa pagan doctrinankunata achka watakunapi mikhusqanrayku (ídolokunaman haywasqa imakunata), Diospa Siminmanta mana hunt’a unanchayniyuq karqan. Dios munarqan cheqaq Protestanteqa tukuy Diospa Siminta rikuchinanta, “kamachikuywan profetakunawan” unanchasqa hina, chay ishkay tawa llaqtaq tablankunapi, mayqinkunachus Diospa llaqtanpa ruwanasninta hinallataq Diospa kikin kasqanta rikuchin. Ñawpaq kaq angelpa ruwananqa cheqaq Protestante llaqtata paqarichiy karqan, paykunaqa Paypa kamachikuyninpa waqaychaqnin hina, hinallataq Paypa profetico Siminpa waqaychaqnin hina kanankupaq.

Iskay yuyaychasqa willakuyqa, iskay tawa qillqasqa rumikunapa waqaychaqninakuna sutichasqa runakuna willakunankupaq kaq, catolicismoq señalta chaskiyta mana chaskinapaqmi. Chay protestaqqa Ahabwan Jezabelwan mana allin kaq tinkuyninkumantaqmi, hinaspataq Carmelo urqupi Elíaswan rikuchisqa karqa. Sinaí urqupi iskay tawa rumi qillqakunata qoykuyqa, 1842 watamanta 1849 watakama historiapi Habacucpa iskay tawa telapa qillqankunata qoykuyta rikch’achirqan. Habacucpa iskay tawa qillqankunaqa, Dioswan Protestante llaqtanwan rimanakuyninmanta pactopa unanchaqninmi. Chay qillqakunata qhesachayqa, ñawpaq Israel llaqtapa Diospa leyninta qhesachakusqanwan sasanmi kanman.

Milleritakunaqaqa Santísima Lugarman yaykurqanku hinaspa samana p’unchaymanta k’anchayta chaskirqanku, ichaqa pruebay rikch’ayninqa manaraq tukusqachu karqa. Chaypachallataq Republicanismpa waqranqa chay kikin historiata purispa ñawpaqman rirqan. Iskay waqrankutaq kuska purisqankupi huk hatun tupana pataman chayarqunanku karqa 1863 watapi.

Millerpa Elíasmanta willakuyqa huk ñawpaqman riq pichakuy ruwayta paqarichirqan, Protestant waqran sayarichisqa kananpaq munasqa kasqanrayku; chay kikillan historiapitaq Republicano waqrapas huk ñawpaqman riq política wiñay ruwaywan chaskisqa karqan. Iskay waqrakunapas chay sapa allpa uywapi kachkan, chayrayku chay allpa uywapa tukuy historianta hukllachasqa puriywan kuska purinankum tiyan.

Allpacha willakuy qillqapi rikuchisqa kayninmi karqan allpa animalpa Republicano waqranpa ñawpaq profetiko kawsaynin: 1789 watapi Constitución nisqata rimarispa hunt’achisqan. 1798 watapi, (Danielpa qillqan kicharisqa karqan pacha tukukuypi), allpa animalqa ñawpaq kutita rimarinan karqan Bibliapa profecianpi soqtaq qhapaq suyukunamanta soqtaq kaq hina. 1798 watanmi Estados Unidospa qallariynin karqan Bibliapa profecianpi soqtaq kaq qhapaq suyu hina, hinaspa allpa animalpa historianta qallariyninpi 1798 watapi rimasqanqa rikch’achinmi qhipa kutipi soqtaq qhapaq suyu rimarinanta; chay pachataq dragónpa simin hina rikuchisqa kachkan. 1798 watapi Estados Unidospi Republicano waqrapa kamachisqan leykunata qhawarispaqa, suyaykuymanmi chay leykunapi rikunanchikta, domingo p’unchawpa leyninwan kuska pasachisqa kananpaq leykunapa huk unanchayninta, imaynachus Estados Unidos dragón hina rimarinqa chaypacha. Kay qatiq tawa leykunata qhawarispa, tapukuy kikikita: 1798 watapi pasachisqa chay tawa leykunachu Alpha y Omega nisqakunaq profetiko firmanta apachkan?

1798 watapi, Estados Unidos suyupi pasachirqan askha ancha allin yachasqa kamachikuykunata, “Alien and Sedition Acts” nisqakunata. Kay kamachikuykunaqa tawa kamachikuykunam karqan, Federalistakuna kamachisqan Congreso nisqapi pasachisqa, hinaspa kamachikuyman tikrachisqa Umalliq John Adams rayku, paymi Estados Unidospa iskay ñiqin umalliqnin karqan, hinaspa ñawpaqta George Washingtonpa umalliq yanapaqnin karqan.

Ley de Naturalización nisqa: Kay kamachiyqa waq llaqtamanta hamuqkunapa Estados Unidos llaqtapa runankuna tukunanpaq tiyanankuta 5 watamanta 14 watakama mast’arirqan. Kayqa aswanta rurasqa karqan chayraq hamuq waq llaqtamanta runakunapa kallpanta hark’anapaq, paykunaqa achka kuti tinkusqa karqanku chay contra partidowan, Democratic-Republicans nisqawan.

Ley de los Amigos Extranjeros: Kay leyqa kamachirqan presidenteta, hawk’a tiempopi Estados Unidospa seguridadninman amenaza kasqankuta yuyasqa mana ciudadanía-yuq runakunata qarqunanpaq. Presidenteman saqerqan, imaymana mana ciudadanía-yuq runata, paypa yuyayninman hina peligrosa kasqanta, hapispa qarqunanpaq.

Ley de Enemigos Extranjeros: Kay kamachiyqa saqisqa karqan Estados Unidos suyuwan maqanakuypi kaq suyukunamanta runakunata hapiypaq, hark’aypaq, hinallataq qarquypaq. Chayqa kamachisqa karqan ñawpaq waqaychakuypaq, 1790 watakuna tukukuyninpi sinchi sasachakuy wayra kasqan pachapi.

Ley de Sedición nisqaqa: Kaymi Alien and Sedition Acts nisqakunamanta aswan sasachakuypaq, rimanakuyta astawan hatarichiq kaq. Chayqa huchallikuyman tukuchirqa gobiernomanta utaq chaypi kamachiqninmanta “llulla, p’enqaypaq, hinaspa mana allin sonqoyuq” qillqasqata rikhuchiyta, paykunata sutichaypaq utaq mana allin reqsichisqa kananpaq yuyaywan. Chayta qhawaqkunaqa rimay llank’ayninpa hinaspa prensaq libertadninpa chiqan maqanakuyhinam kasqanta rikurqanku.

Leykunawanakupaq hinaspa Hatun Ch’aqwaypaq kamachikuykuna ancha sasachakuypaqmi karqan, hinaspa Demócrata-Republicanokunamanta hatun sayariyta paqarichirqan, paykunaqa kay kamachikuykunaqa Constituciónpa aswan hatun derechonkunata p’akichisqanta hinaspa paykunapa política partidonta chiqninakuspa churakusqanta creerqanku. Paykuna nirqanku kay kamachikuykunaqa Primera Enmiendapa contranpi kasqanta, chaymi rimay libertadta hinaspa prensaspa libertadninta waqaychan. Qhipamanqa, kay kamachikuykuna 1800 watapi akllaypi huk ruolta pukllarqanku, chaypim Thomas Jefferson hinaspa Demócrata-Republicanokuna presidenciatawan Congresotapas atiparqanku, chaymanta Hatun Ch’aqway kamachikuyta qichusqa kananpaq pusarqan.

Partidun Democrático-Republicanoqa creeqanku kay kamachikuykunaqa Constitución nisqapi waqaychasqa aswan hatun allin derechokunata pakiq kasqanta, hinaspataq kay kamachikuykunaqa huk kaq político partiduta churaykuspa maqanakusqanta. Mana imapas kaptinchu kay kamachikuykunaqa qichusqa karqanman utaq qhipaman puchukarqunman, Alfa y Omega qallariyninwan tukukuyninta rikuchin. Chay historiapi maypicha kay kamachikuykuna rurasqa karqan utaq “rimarqan” kamachiman yaykuchispa, Federalista partiduta huk partido sutiyuq Democrat-Republicanos nisqakuna contranpi sayarqan. Democrat-Republicano partidupa wiñaynin tukukuyninpi Republican partiduta paqarichin. Huk político partido, aswanqa esclavitudpa contranpi kasqanrayku huñusqa.

Qillqaq historiador-kunaqa 1863 watata reqsichinku guerra civilpa cheqñin chawpin hina, chay guerraqa esclavitudpa asuntunpi sayarirqan. 1863 wataqa hinallataq huk waymarkmi musuq estandarte apaqkunapaq, protestante waqrapa, paykunaqa chaymantaña mana chaskirqankuchu ñawpaq kuti ángel-kuna Miller-man qusqan tiempo-profecíata (Levítico iskay chunka suqta qillqapi tarisqa “qanchis kutikuna” profecíata). ¿Manachu kayqa sasalla huk coincidencia, “qanchis kutikuna” profecíaqa chaylla Levíticopa ñawpaq capítulo nisqapi churakusqa esclavitudpa kamachikunaman sayasqa kasqanrayku? “Qanchis kutikuna”wan reqsichisqa “maldición”qa karqan prometisqa nisqa: capítulo iskay chunka pichqapi covenant kamachikuna mana kasukusqa kaptinqa, Israelqa chaymanta historianta tukuchinqa, qallariyninpi Puka Lamar Qochamanta lloqsichisqa esclavitudman kutispa.

1798 watamanta 1863 watakamaqa, chay Partido Demócrata–Republicano nisqa partidoqa achka pichakuykunata otaq chukchukchikuykunata purirqan. 1798 watamantapacha, aswanraq 1840 wata, agosto killapa 11 p’unchawninmantapacha 1863 watakamaqa, movimiento Millerita nisqapas achka pichakuykunata chaymanta chukchukchikuykunata purirqan.

Partido Demócrata-Republicano, mayqinchus Estados Unidos llaqtapi ñawpaq kaq partido políticokunamanta huknin karqan, mana chiqanmanta kunan p’unchawpi kaq Partido Republicano moderno hina tikrarqanchu. Aswanqa, unay watakunapi achka tikraykunata, rakikuykunatapas pasarqan; chaymantaq tukuypi tukuy hina partido políticokuna paqarinankama chayarqan, manaraq Partido Republicano rikhurinankama.

Partido Democrático-Republicano, Thomas Jeffersonwan James Madisonwan suti rikch’arisqa kasqanrayku reqsichisqa, chunka pusaqniyuq pachak watakuna qhipa tukukuyninpi kamarisqa karqan Partido Federalistaman kutichiy hina. Democrático-Republicanokunaqa Constitución nisqata sinchi ch’uyanchaywan hamut’aspa, suyukunapa derechonkuna, hinallataq chakra llamk’ayman sayasqa munaykunata qhawaqmi karqanku.

Ichaqa 1820 watakunapa pacha chaykamanta, Partido Demócrata-Republicano nisqa tantiyqa qallarikurqa paqarinakunaman ch’iqiykuyta suyu-hina churasqankuman chaymanta yuyay-ñiqikunaman hina. Aswan hatun rak’iyqa karqa Era of Good Feelings (1817–1825) nisqa pacha ukhupi, chaypiqa mana karqachu kallpasapa hark’aqkuna James Monroe pa presidencianman contra. Kay pacha políticapi thak kayqa yanaparqa Partido Demócrata-Republicano nisqapa urmayninta. Qhipamanqa chay partidoqa t’aqarikurqa iskay askha hukniray ayllukunaman, hinaspa tukukapurqa kay qatiq político huñukunaman:

Partido Democrático: 1829 watapi qanchis ñiqin umalliq presidente hina tukusqa Andrew Jacksonpa qatiriqninkunaqa Partido Democrático nisqata kamachirqanku. Jacksonpa yuyayninta qatiriq demócratakunaqa kallpasapa ejecutiva ramanita, inti haykuy lado lawman mast’arikuyta, hinallataq yuraq qharikunapaq aswan mast’a voton qulluy atiyninta yanaparqanku.

Partido Republicano Nacional: Kay partidoqa Andrew Jacksonpa presidencianninta kutichispa rikurimurqan, chaymanta qhipaman huk anti-Jackson fraccionkunawan huñusqa kachkaspa Partido Whigman tukurqan. Republicano Nacionalkunaqa, llapanpi, aswanmi kallpasapa gobierno federalta hinallataq qullqiwiñay ruwayta yanaparqanku.

Partido Anti-Masónico: Kayqa huk pisi p’unchawkunalla kawsasqa polítika partidom karqan, 1820 watakuna ukhupi rikurimusqa, aswanraq Masonic fraternidad pakasqa kasqanpa munayninmanta llakikuykunaman kutichisqa. Kayqa wakin ñawpaq Democratic-Republicans runakunatapas hukllawasqa.

Partido Whig: 1830 watakunapi kamarisqa, Whigkunaqa ñawpaq Nacional Republicano runakunata, Anti-Masonkunata, huk kunanpaq contragruponakunatapas ukhuyninpi hap’irqanku. Paykunaqa Jacksonian políticakunaman ch’aqwayninkuwan, kallpasapa federal gobiernoman yanapayninkuwan, hinallataq industrial hinaspa económico wiñaynin-ta ñawpaqman purichisqankuwan reqsisqa karqanku.

Kunan pacha Republican Partidoqa 1850 watakunapi kamasqa karqan esclavitudmanta wiñaq suyupi rakikuy ch’aqwakunaman chiqap kutichiy hina. Chayqa huk ñawpaq Whigkuna, esclavitudpa contra Democratakuna, Free Soilerkuna, hinallataq wakinkunatapas tantarqan, paykunaqa musuq allpakunaman esclavitudpa mast’arikuyninta hark’achiyta munarqanku. Republican partidomanta ñawpaq umalliq akllasqa candidatoqa John C. Fremont karqan, paymi 1856 akllaypi rikhurqan; partidopa ñawpaq atipaq candidatontaq Abraham Lincoln karqan, paymi 1860 watapi akllasqa karqan. Chayrayku, Republican Partidoqa Democratic-Republican tradiciónmanta sapaqllamanta paqarimurqan, hinallataq Estados Unidospa política historiapi huk sapan ñaninta purirqan.

1860 watapi, Partido Republicanoqa ñawpaq presidententa akllakurqan. Chayqa huk huñunakuymi karqan esclavitudta contrankuq político partidokunamanta. 1863 watapi Proclamación de Emancipación nisqaqa esclavitudta mana kananpaq “rimarqan”. 1863 watapi Partido Republicanowan chayraq sut’ichasqa republicano waqraqa esclavitudta mana kananpaq “rimarqan”, chaykamataq protestante waqraqa manaña kuyuyñachu karqan, aswanpas Iglesia Adventista del Séptimo Día tukurqan. Milleritakunapa kuyuyñinqa kamachikuytaq, hinallataq oficial simipi, 1863 watapa mayu killapi tukukurqan, chay watapitaq Moisespa juramenton, esclavitudmanta willakuyqa, chaskisqa mana karqan. Rinriyuq kaqqa, uyariychun.

Kay pachapiqa allin yachachiq kananpaqmi aswan pisilla tukuyninpi riqsichiyta qunanchik, profeta Daniel sutichasqan hina “Moiséspa juramenton” nisqamanta.

Gabrielpa hinasqa, huk angelkunawan kuska, Diospa Siminta yachakuspa pusasqa karqan William Millerqa, ñawpaqta pusasqa karqan Levítico iskay chunka suqtayuqpi “qanchis kuti” nisqaman. Millerpa willakuyninqa kaymi: Bibliata yachakuspan, Génesis libromanta qallarisqanta, chayrayku sut’itaqmi Levíticoman chayarqan Danielpa pusaq kaq capítulopi, chunka tawayuq versículopi kaq iskay waranqa kimsa pachak wataman manaraq chayaspa. Payqa sapallan Bibliatawan Crudenpa concordanciantam llamk’achirqan.

Concordancian Cruden-pa mana rikusqachu imayna hebreo nitaq griego simikuna qhipaman Rey James Bibliaq inglés simiman tikrasqa kasqanmanta. Millerqa yachaqasqanman pusarinanpaqmi qhawarisqa “contexto” niskasqa, mayqin pasajeta yachaqasqanpi, huk simita icha Escrituraq huk pasajenta allinta entiendenanpaq. Paypa “qanchis kutikuna” nisqamanta entiendesqanman hamuptinqa, ancha sasachaqa mana kanchu qawanapaq Levitico qhelqepa iskay chunka suqta kapitulupi “qanchis kutikuna” nisqaq contexto nisqaqa iskay chunka pichqa kapitulo kasqanta.

Iskay chunka phisqayuq t’aqa willakun allpapa samaymanta, Jubileomanta, hinallataq esclavitudpa kamachikuyninkunamanta. Iskay chunka phisqayuq t’aqapa kamachikuyninkunaqa kanku “Diospa kamachin Moisés sirviqninpa kamachinmanta” kaqpa huknin, mayqinchus kasukusqa kaptin saminchanata apamun, mana kasukusqa kaptintaq “ñak’ariyta.” Iskay chunka suxtayuq t’aqapi “qanchis kuti” nisqa ñak’ariyqa iskay waranqa phisqa pachak iskay chunka watamanmi tupachisqa, hinaspataq sut’ita churakusqa tarikun allpapa samayninpa kamachikuyninkunawan hinallataq esclavitudpa kamachiyninkunapa konteksunkupi. Iskay chunka suxtayuq t’aqapiqa castigoqa “rimanakuyniypa ch’aqwaynin” sutinwanmi sutichasqa.

Nisqallapi, Diospa “rimanakuywan churanakusqan” sutiyuq “rimanakuy” nisqanqa ñawpaqta iskay chunka pichqa kaq kapitulumpi nisqa rimanakuymin kanman. Qanchis kuti nisqa muchuyqa Diospa “rimanakuyninpa rimanakuynin” sutichasqañam, chayman yapasqa “ñakay”taqmi Israelqa “awqankunapa makinkuman entregasqa” kanqa; hinaspa awqankunapa allpapiña kaspa, (imayna Daniel karqan hina) Israelqa awqankunapa rantin runankuna kanqa.

Moisés Levítico iskay chunka soqtayuqta qillqashaqtin, ñawpaq Israel llaqtam Egipto runakuna esclavitudmanta chayraq qispichisqa karqa, hinaspa iskay chunka phisqayuq kapitulumpi esclavitudpa kamachikuyninkuna rikuchisqankum bendiciónta utaq maldiciónta apamunman karqa. Ñawpaq Israelqa Jubileo kamachikuykunata mana hayk’aqpas rurqarqachu, chaymi tukukuypi hanaq suyuqpas uray suyuqpas qanchis kuti dispersasqa karqanku, Danielpa “Moiséspa maldiciónnin” nisqan hunt’akusqanman hina.

Dioswan Israelwan rimanakuy traton, Egiptopi esclavitudninkuwan qallarisqa karqan, Asiriawan Babiloniawan esclavitudninkuwan tukukuq karqan. Chinchay reino contra “qanchis kuti” nisqa pacha 1798 watapi tukukuq karqan, ukhun reino contra “qanchis kuti” nisqa pachaqa 1844 watapi tukukuq karqan. Iskay qanchis kuti pacha kunapa qallariyninqa Isaías qanchis kaq capitulopi señalasqa kashan, chaypi Isaíasqa Judápa rey Ahazman 742 a.C. watapi willasqan soqta chunka phisqa watayuq profecíawan.

Isaíasqa reqsisqa karqanmi 742 a. C. watapi profecía willakusqa p’unchawmanta “ukhupi” soqta chunka phisqa watakunapi hanaq llaqtap qhapaq suyun p’akikunanpaq. Chunka isqon watakuna qhipaman, 723 a. C. watapi, Israelpa hanaq suyunqa Asiriaq reyñinpa apasqa karqan esclavitudman; tawa chunka soqtayoq watakuna qhipamantataq, 677 a. C. watapi, Babiloniaq reyñinqa Judápa uray suyunta apasqa esclavitudman. Soqta chunka phisqa watakunaq profecíanqa soqta historiapi señalkunata ruwachin. Ñawpaqñinmi 742 a. C., chaypi predicción nisqa willakusqa karqan. Chunka isqon watakuna qhipaman, 723 a. C. watapi, hanaq suyuqa Asiriakunapa apasqa karqan esclavitudman. Tawa chunka soqtayoq watakuna qhipaman, 677 a. C. watapi, uray suyuqa Babiloniakunapa apasqa karqan esclavitudman. Chaymanta, ñawpaq 2,520 watakuna 723 a. C. watapi qallarisqaqa 1798 watapi tukukuq karqan. Hinallataq 1844 watapitaq 677 a. C. watapi qallarisqa 2,520 watakunapas tukukuq karqan. 1844 watamanta, predicciónqa chunka isqon watakunata mast’arikurqan 1863 watakama, llapa estructura proféticata hunt’ananpaq; imaraykuchus Alpha y Omega chunka isqon watakunata señalaspa estructura profética qallariyninpaq churarqan chayqa, hinallataq chunka isqon watakuna kanan tiyan tukukuyninman chayananpaq.

Ñawpa Israelqa Egiptopa esclavitudninmanta qespichisqa karqan; hinaspataq mana kasukusqanrayku iskaynin qhapaq suyukuna, hanaq kaqpas uray kaqpas, yapamanta esclavitudman kutichisqa karqanku. Profeciakunaqa ñawpa pacha literal Israelpa profétic historiannmanta pusaqman wicharinku kunan pacha espiritual Israelman; chayta ruwaspaqa llapa profétic waymarkakunapa tema ninqa esclavitudmi.

Isayas qanchispi willakuq rimayqa mana allin rey Acazmanmi Isayasqa churarqan 742 a.C. watapi, hanaq suyuwan uray suyu chawpipi yaqachkaq llaqtapura awqanakuy riqsichisqa kaptin. Acazpa uray qhapaq suyunqa ñawpaq Israelpa cheqaq hatun yupaychasqa hallp’an karqan. 1798 watapi, Bibliapa willakuyninpi rikuchisqa espirituyniyuq hatun yupaychasqa hallp’a qallariqmi kamachiyta, Bibliapa willakuyninpi soqta kaq qhapaq suyu hina. Cheqaq hatun yupaychasqa hallp’apa contra qanchis kuti p’unchawkuna tukukuptin 1844 watapi, rey Acazpa pacha historiapin hina, huk yaqachkaq llaqtapura awqanakuy karqan. 1844 watakama, pulitika partidakuna t’aqanakuspa hinaspa huñunakuykuna ruwaspa kaq ch’aqwayqa ishkay kastakunaman pulitika yuyayman casi llapanpi sayaripusqaña karqan. Esclavitudmanta rimaptinqa, demócratakunaqa esclavitudpa favorninpi kasharqanku, republicanonakunaqa contra kasharqanku. 1798 watamanta 1860 watapi llaqtapura awqanakuy qallariyninkama, pulitika partidakunapa ishkay kasta nisqa wiñachiyqa takyasqaña karqan.

Ahazqa rikuchirqanmi literal hatun sumaq allpata, chayraykutaq rikuchirqan espiritual hatun sumaq allpatapas. Ahazpa historianninqa rikuchinmi profético historiata, maypichus profecía willakusqa karqan 742 a.C. watapi; chayraykutaq rikuchinmi historiata, maypichus profecía tukukapun. Qallariy historiapi, chunka ayllukunamanta ruwasqa hanaq reinoqa iskay wakin ayllukunamanta t’aqakusqaña karqan, uray iskay ayllukunapa Diospa sayachisqan kamachikuyninta mana allinchaspa. Chay chunka hanaq ayllukunaqa Siriyawan huñunakusqa karqan, mayqenchaq rikuchispa uray confederaciónwan Siriawan símbolomanta rikuchisqa atiypa huñunakuyninta.

Kay pisi willakuyqa reqsichinmi Levitico iskay chunka suqta niqpi qanchis kuti nisqaqa huk rimanakuy paqarichisqa simi kasqanta, mayqinchus kasukunapaq bendiciónta churan, mana kasukusqaptaq “ñak’ariy” sutiyuq watachakuypa kamachiyninta. Chinchaysuyu hinaspa Urinsuyu qhapaq suyukunaka qallariypi kuskalla huk llaqtallam karqanku, watachakuy-manta qispichisqa; ichaqa sapankankupa tukukuyninkupi yapamanta watachakuy-man kutichisqa karqanku.

Chay iskay chunka phisqayuq wata, chay esclavitudmanta profeciakuna tukukuyninpi, tukukorqan espiritual Israelwan espiritual llipin sumaq allpapi, huk llaqta ukhupi maqanakuypa chawpi chawpinpi, norte llaqtamanta sur llaqtapaq. Chay llaqta ukhupi maqanakuy paqarichiqkunaqa huk qhapaq suyu karqan, paymi huk huñunakuyta ruwarqan hinaspa t’aqarikurqan Diospa sayarichisqan gobierno-manta, mayqinchus chay huk contrario qhapaq suyupi karqan.

1798 watamanta Guerra Civil kamaqa, Republicanismopa waqranqa huk ruwanakuy p’unchaykunata rikuspa iskay kastapi políticopi awqakunata paqarichirqan, chaykunaqa esclavitudpa iskay chimpankunata representan. Esclavitudta qatipayta munaspa chay ruwayta astawan qatichiyta maskaq proslavery awqakunaqa maqanakuyta chinkachirqanku.

1798 watamantaqa Guerra Civilkama, protestantismopa waqranqa huk ruwanakuy p’unchawkunata pasarqusqa, chaymi iskay kasta religioso awqakuna rikhurirqanku, esclavitudpa sasachakuyninmanta iskay ladoyta representanankupaq. Esclavitudta yanapaq awqakunam, esclavitudmanta profecíapa qallariy yachayninta hina wiñachiyta mask’aqkunaqa, ch’aqwaypi atipachisqa karqanku.

1863 watapi republicanismopa waqranqa esclavitud ruwanakuyta qharquspi atiparqan.

1863 watapi, Protestantismop waqrankaqa esclavitudmanta profecíata qhispichiyta atirqan.

Chayhinataqmi paykunaqa Millerpa ruwasqanta qhispichirqanku, paymi karqa pachaqninpaq Elías. Chayhinallataqmi paykunaqa “Moiséspa juramentonta”pas qhispichirqanku, pachaqninpaq cimientopa ruminta. Hinaptinmi Moiséspas Elíaspas qhispichisqa karqanku, ichaqa kutimorqanku 11 de septiembre de 2001 p’unchawpi.

Alfa y Omega, musphapaq simikamayuq, pacha profecíapi hunt’asqa kachkanmi paypa divino firmanta, “Moisespa juramenton” nisqapi, chayta kikinmi willarqan Palmoni hina, Musphapaq Yupanaq. Mana creenku chayqa, cheqaqtapuni mana sayachisqa kankichikchu.