Saminchayman hina, saminchaymanta rimaptinqa, “sapa chiqaq willakuyqa kikinpa allin churanayuqmi,” hinaspa “sapa kamachikuypas kikinpa allin churanayuqmi.”
“Bibliapiqa tukuy kamachiykunata, runakuna yachanankupaq munasqankuta, kay kawsaypaqpas icha hamuq kawsaypaqpas allinchasqa kananpaqmi hap’in. Chay kamachiykunataqa llapallanmi entiendenman. Mana pipas, yachachisqanta chaninchay munayniyuq kaspa, Bibliamanta huk pasaje sapallanta leespa mana imapas yanapaq yuyayta chaskinqachu. Ichaqa Bibliapa aswan chanin yachachisqanqa mana chaskisqachu sasachaqlla utaq t’aqasqa yachaywan. Hatun cheqaq kayninpa llikapaqa mana hina rikuchisqachu, usqhaylla utaq mana allin cuidadowan leeqqa reqsinanpaq. Achkha qhapaq kaqninkunaqa hawa patamanta ancha ukhupim kachkan, chaykunataqa chaskiyta atikunman sapallanmi sinchi maskhaywan hinallataq mana sayk’uy atiywan. Cheqaq kaykuna, chay hatun hunt’asqa llapanta rurananpaq kaqkunaqa, maskhasqa kananmi, huñusqa kananmi, ‘kaypi asllata, chaypitaq asllata.’ Isaías 28:10.”
“Chhaynata mask’aspa, huñusqapas, rikurinqaku huknin hukninwan allinllata tupachisqa kasqankuta. Sapa Evangelioqa wakinkunapa yanapakuyninmi; sapa profecíapas huk profecíapa sut’inchayninmi; sapa cheqaq kaypas huk cheqaq kaypa wiñachiyninmi. Judío religiónpa llikllaq rikch’ayninkunaqa evangeliowan sut’ichasqa kanku. Diospa siminpi sapa kamachikuq yachachiyqa kikin chiqanta charin, sapa ruwaypas imapaq kasqanta. Hunt’asqa sayariyninpas, yuyaychasqa kasqanpi hinallata rurayninpi, Ruraqninmanta testimoniota qun. Chayna sayariytaqa mana mayqin yuyaypas, mana Tukuy-Atiyoqpa yuyayninlla hina, hamut’ayta nitaq rurayta atirqanchu.” Education, 123.
Cheqaqaqqa kayqa, hebreo simipi “ereb boqer” nisqaqa Bibliapi pusaq kuti tarikusqa. Sapa kutiqa “tuta chaymanta paqarin” nispa tikrasqa kashan, Daniel 8:14 llapanmanta hukllapiqa “p’unchaykuna” nispa rikuchisqa. Inspiración nisqanman hina, chunka tawañiqin versículoqa “Advento iñiypa cimienton hinaspa chawpi sayariynin pilar” nisqami.
“Qillqaska, mayqenmi llapan wak qillqakunamanta aswanraq, Advento iñiypaq sayayninwan chawpi pilarninpas karqan, kay willakuymi karqan: ‘Iskay waranqa kimsa pachak p’unchaykama; chaymantaq santuarioqa llimphuchasqa kanqa.’ [Daniel 8:14.]” The Great Controversy, 409.
Chaymi cheqanqa kananmi, chayraq “p’unchaykuna” nisqaqa qanchis kuti llamk’achisqa hebreo rimaypa pusaq kaq kutinmi chay versículopi rikurin. Hinallataq, Diospa profético pusayninmi Bibliapi rikurimuq, King James versión tikraqkunata pusaspa, munasqanmanta chay versículopi bibliaq pakasqa watuchayninta tinkuchirqan: qanchismantapacha pusaq kaq kasqanta; chay versículotaq pusaq capítulo ukhupi iskay rikuykunamanta hukninta reqsichin. Pusaq capítulo ukhupi “vision” nispa tikrasqa huk simiqa hebreo simipi “chazon” nisqami, hukñataq “mareh” nisqami. “Mareh” nisqaqa rikch’ayta niynin, hinallataq “mareh” rikuyqa Cristopa rikch’ayninpa rikuyñanmi Diospa profético Simiyninpi. Daniel 8:14 nisqapi “mareh” rikuyqa reqsichinmi Cristo rikurinanpaq kasqanta, hinaspa utqaylla Temploman hamunanpaq, octubre 22, 1844 p’unchaypi. Kay llapa cheqaqkunaqa cheqaqmi, hinaspa chay versículuwanmi tupayninku kashan, mayqinchus chawpi sayariq pilarnin; chawpi sayariq pilarqa mana doctrinachu, nitaq octubre 22, 1844 p’unchaypi hunt’asqa profecíachu; cheqaqmi kayqa, chay versículoqa Criston, chawpi sayariq pilar.
“Kay llakiypi sinchi llakikuypi kashaspaymi, huk musquyta musqurqani, chayqa yuyayniypi ancha ukhu-taq allinta huellata saqerqan. Musqurqanimi huk templota rikuyta, maymanmi achka runakuna utqaylla hamurqanku. Chay templo ukhupi qispichikuyta maskhaqllanmi qispisqa kanqaku pacha tukukuptin; hawapi qhipaqkunaqa wiñaypaqmi chinkasqa kanqaku. Hawa lawpi achka runakuna, sapaq ñanninkunapi purispa, temploman yaykuqkunata asipayarqanku, p’enqaycharqanku, nispa: kay qispichikuy planqa yachaysapa llullakuylla kasqanta, cheqaqtapuni mana ima peligropas ayqenapaq kasqanta. Wakinkunatapas hap’irqanku, ama utqaylla perqa ukunman yaykunankupaq.”
Asisqa pukllasqa kaytaq kasqayrayku, allinmi yuyarirqani runakuna t’aqanakukama, icha mana qawarisqa paykunapa ukhunkama yaykuyta atinaykama suyayta. Icha runakunaqa manam pisiyachkaspachu, aswanmi yapakuspa rirqaku; chayasqayqa qhipayman tukunanmanta manchakuqmi, usqhaylla wasiyta saqerqani hinaspa runa tanta chawpinta kallpaywan pasaspa rirqani. Temploman chayanaypaq llakiywanqa mana reparakurqanichu, nitaq muyuriwaqniy runa tantatapas yuyarqanichu.
“Wasiman yaykuspáy, rikurqani hatun templota huk jatun sayarichiq pilaraqmi hap’isqa kasqanta, chaymanmi watasqa karqa huk uwiña mallki, llikllasqa hinaspa yawarlla lluqsichisqa. Ñoqayku chaypi kaqkunaqa rikch’akurqayku yachasqaykuta kay uwiña mallkiqa ñoqayku-raykum llikllasqa hinaspa takyasqa kasqanta. Lliw chay temploman haykuqkunaqa ñawpaqenman hamuyta hinaspa huchankuta willakuyta kanan karqa. Uwiña mallkip ñawpaqllanpim karqa hatun wichay tiyana, chaykunapin tiyasharqa huk huñu runakuna ancha kusisqa rikurispa. Hanaq pacha k’anchayninmi uyankuman k’anchamusharqa, hinaspan Diosta yupaycharqanku hinaspa takiyninkuwan kusikuyllamanta sonqomanta añay takikuyta takirqanku, angelkunap takisnin hina uyarispa. Paykunan karqanku chay uwiña mallkip ñawpaqenman hamuspa, huchankuta willakuspa, pampachayta chaskispa, kunanqa kusisqa suyaywan suyasqanku ima kusikuypaq p’unchaymanta.”
“Rurumanña wasi ukuman yaykusqaymanta qhipapas, manchakuy hamuwarqan, hinallataq p’enqayniyuq yuyaypas, kay runakunapa ñawpaqenpi ñuqa kikiyta pisiyman uraykachinaypaq kasqanmanta; ichaqa ñawpaqman purinaypaq hina kallpachasqa rikurirqani, hinaspataq corderoman uyanaypaq pilarmanta muyuriqta pisipisimanta purisharqani, chaypim trompeta waqarirqan, templu katkatataykurqan, huñusqa santoskunamanta atipay kusikuy qapariykuna hatarirqan, manchay k’anchay wasi ukhunta k’ancharirqan, chaymanta llapallam sinchi tutayayman tukurqan. Kusisqa runakunataq llapallanmi chay k’anchaywan kuska chinkapurirqaku, ñuqataq sapallayta saqewarqaniku tutaq upa manchakuy horrorpin.”
“Yuyayniypi ancha ñak'arisqa rikch'ariq kani, chaymantaqa sasallataqmi yuyayman churasqayta atirqani musquspalla kasqayta. Rikurirqani hina, ñuqapa sentenciaqmi ña churasqa karqa; Señorpa Espiritunñataqmi saqesqa karuwan, mana hayk'aqpas kutimunanpaq.” Experience and Teachings, 24, 25.
Kunanqa kayqa suyasqa kachkanchik, temploman haykunanchikpaqchu mana, chaymanta qhipaman huchanchikkunata willakunanchikpaq, hinaspa Paypa justificacionninpa bendicionninta allinta hap’inanchikpaqchu mana, chayta yachachisqa kananpaq. Kay qhipa qayayqa, temploman sapankama haykunanchikta hark’anankupaq achka hark’akuna muyurichkan, ichaqa kunan iskayrayaspa qhipaykuspaqa, “tutapa ch’in mancharikuyninpi sapallan saqisqa” kanchikman. Ichaqa kaylla manan ñawpaq rimayniychu.
Kay aswan chaninniyuq versículoqa yuyaywanmi kallpachasqa karqan, “p'unchawkuna” nisqa simipa sapaq kayninta churaykuspa; chay simiqa pusaq qanchismanta kasqanmanta profecíapi kaq watuchita apamun, chay watuchiqa pachak tawa chunka tawayuq waranqapa sellay pachanpi kaq ruydakunamanta hukninmi. Sellay pachapiqa, Bibliapi kaq profecíapa suqta ñiqin qhapaq suyupa Protestante waqranwan Republicano waqranqa iskayninkum pusaq ñiqin qanchismanta kasqan watuchita hunt'anqaku. 1989 watapi kaq tukukuy pachamanta pacha kaq pusaq presidentekunamantaqa, Trumpqa suqta ñiqin qhapaq suyupa suqta ñiqin reyninmanmi tukurqan, hinaspa iskay ñiqin mit'api kamachinanpaq atipasqan qhipamanqa qanchismanta kaq pusaq ñiqinmanmi tukurqan. Estados Unidos 313 watapi kaq Milan Kamachikuyta yapamanta ruwaptinqa, pachak tawa chunka tawayuq waranqapa Laodicea kuyuyninqa pachak tawa chunka tawayuq waranqapa Filadelfia kuyuyninmanmi tukupunqa. Sellay pachaqa domingo p'unchaw kamachikuypim tukukun; chaypim papadopa wañuchiq kirin hampisqa kan, chay hinapitaq payqa qanchismanta kaq pusaq ñiqin kaspan Apocalipsis chunka qanchisniyuqpa watuchinta hunt'an. Huk chiqaq kaqmi, hebreo simipi huk rimaywan, inglés simipitaq huk simi hina rikuchisqa kaspan, taripaypa qallariyninta riqsichiq versículuta pachak tawa chunka tawayuq waranqapa sellay pachanpi taripaypa tukukuyninta riqsichiq versículuman apaykun.
Sapa chiqap kaqpaqa kikinpa kanan chiqanmi kan, hinallataq Musuq Testamentopiqa huk rimayllapim huk ‘yupayta’ huk ‘yupaywan’ mirachispa yupaykunawan ruwasqa tinkichiy llamkachisqa kachkan, Ñawpa Testamentopiñataqmi iskay rimayllapi. ‘Yupaykunawan ruwasqa tinkichiy’pa alfanqa Génesispim kachkan.
Sichus Caínqa qanchis kutita muchuchisqa kanqa chayqa, cheqaqtapuni Lamecqa qanchis chunka qanchis kutita. Génesis 4:24.
omega “yupaychay ruwaqnin”qa Mateo-pim kashan.
Chaymi Pedro payman, nirqa: Señor, ¿hayk’a kutiqtaq wawqiy huchallikuwanman, noqataq pampachayman? qanchis kuti cama? Jesús payman nin: Manan qanman niykichu qanchis kuti cama nispa, aswanpas qanchis chunka kuti qanchis cama. Mateo 18:21, 22.
Kay pasajekunaqa Bibliapiqa huk yupay huknin yupaywan mirachisqa kasqanta riqsichisqa ñawpaqpas qhipapas kashanku. Achka yupaykuna kan, ichaqa Génesismanta alfaqa, Mateomanta omegaqa, kaqlla yupay ruwayniyuqmi kanku, hinaspataq kikin iskay yupaykunatam apaykachanku: “qanchis” hinaspa “qanchis chunka”.
Alfawan omegawanpa chawpinpi, yupaykunawan kayhina ruwasqa rimay tarikusqan huk chiqallañaqa Levítico libropa iskay chunka pichqayuq capitulonpim. Chaypiqa chay iskay yupaykunaqa manam ‘qanchis’wan ‘qanchis chunka’chu, aswanqa ‘qanchis kuti qanchis wata’mi.
Qanpaqa qillqanki qanchis watapa samana p’unchaykunata, qanchis kuti qanchis watata; hinaspa chay qanchis watapa samana p’unchaykunapa pachan qanpaq kanqa tawa chunka isqun watakuna. Levítico 25:8.
Chawpipi kaq yupaykunapa wakichiyninqa yapamantan ‘qanchis’ yupayta llamk'achin, ichaqa manam ‘qanchis chunka’ yupaytachu. Chay wakichiy tarikusqan qillqa t'aqapiqa kasukuyrayku saminchaypas, mana kasukuyrayku ñakaypas kanmi. Kamachikunata kachariywan allpakunata kutichiywan ima qusqa saminchaykunaqa, Levítico librupa iskay chunka soqtayoq capitulonpi tawa kutita rimasqa qanchis kuti nisqa ñakaywanmi chimpapurachisqa kanku. Saminchaypiqa allpa samasqan watakunapi Señorpa uywayninpas, Jubileo watapi iskaychasqa saminchaypas karqanmi; iskay chunka soqtayoq capitulopi kaq ñakaytaqmi, iskaynin capitulokunapi rimanakuymanta qusqa kunaypiqa, chay saminchaypa chimpannin kan.
Chawpipi kaq yupaykunawan wakichisqaqa Levítico 25:8-pim rikurin (‘qanchis kuti qanchis wata’). Chayllam Levítico 26-pi tawa kutita nisqa ‘qanchis kuti’ taripaywan kuskachakun. Chaymi chawpipi kaq yupaykunawan wakichisqaqa saminchaytapas ñakaytapas unanchan, Levítico liwru ukhupi iskaychasqa chiqapchaq willakuyta paqarichispa. Jubileopa saminchayninpa utaq ñakayninpa yupaykunawan wakichisqanqa Lamecpa taripayninwan Jesuspa mallisqa kanapaq saqisqa pachapa tukukuyninta riqsichisqanpa chawpinpim churasqa kachkan. Chay kimsantinmi kuska mallisqa kanapaq saqisqa pachapa tukukuyninta riqsichichkanku; chay pacha tukukuptinqa, saminchasqa runakunapa huk huñunwan ñakasqa runakunapa huk huñunmi sutita rikurinqaku. Ñawpaq kaq angelpa hinaspa kimsa kaq angelpa willakuyninkunapa unanchan kaq alfa hinaspa omegaqa, tawa pachak isqun chunka yupay mallisqa kanapaq saqisqa pachapa unanchan kasqantam riqsichinku. Kayqa Jubileopa ñakayninwan utaq saminchayninwan kuskachakuptinqa, Ezequiel liwrupa huk kaq capitulonpa huk kaq versiculonta yachayta qallarinanchikman asuykachkaptinchikmi chay chiqap kaqkuna ancha chaniyuqman tukunku; chay versiculoqa Ezequielta chunka qanchisniyuq kaq Jubileo muyuypa kimsa chunka kaq watanpi churan.
Chay Jubileo muyuqa Cristopa paqarimuyninpa ñawpaqninpi 573 watapa octubre killanpa 22 kaq punchawninpi tukukurqan, hinaspam manam 1844 watapa octubre killanpa 22 kaq punchawninpa ñawpa unanchayninllachu karqan, aswanqa utqaylla hamunan domingo kamachikuypa ñawpa unanchayninpas karqan. Ezekielqa yupaychana wasipi sayachkarqan, pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunapa unanchaynin kaspa; paykunaqa taripaypa tukukuyninpi iñiyninkuwan Lliwmanta Aswan Chuya Kaq Kitiman yaykunkuña, 1844 watapa octubre killanpa 22 kaq punchawninmanta qipaman iñiqkunapas yaykusqankuman hina. Huk kaq capitulopa huk kaq versiculonpi, profeciapa rikuchisqan historiapi Ezekiel maypi kasqanmanta “chiqap kaqta” mana riqsiyqa, “ñan riqsiyniykita” chinkachiymi.
Quebar mayu patapi payman rikuchisqa Señorpa k'anchariyninta rikusqan qhipamanqa, Ezequielqa, Daniel, Isaías, Juan hinallataq, allpakama huch'uyyachisqa karqan. Chaymantaqa, kay tawa qhawachiykuna llapankuqa, mana rikunqachu nitaq uyarinqachu chay iglesiaman willakuyta chayachinanku kaqkunapa hawisqa kayninkupa wakin kaqninkunata qunku.
Ezekielpa libronpiqa Jerusalemmanta rimaspa suqta p’unchawmi sut’inchasqa kachkan. Ñawpaq kaqwan qhipa kaq p’unchawkunamantaqa ñawpaqtaña rimarqanchik: ñawpaq kaqqa huk kaq capitulopi, huk kaqwan iskay kaq versiculokunapim kachkan; qhipa kaqtaq tawa chunka kaq capitulopi, huk kaq versiculopi. Pusaq kaq capitulopi, huk kaq versiculopi kaq iskay kaq p’unchawmantaqa rimarqaniña, ichaqa unanchaywan rikuchisqa kasqanmantallam, Jerusalem muyurispa hark’asqa hinaspa thuñichisqa kasqanwan mana tupachispay; tukuy libroqa chay chawpitam muyurin. Jerusalemqa Cristo manaraq paqarimushaqtin 586/585 watapa tukukuyninpim thuñichisqa karqan. Hinaspa Ezekiel 33:21 nisqapiqa, huk ayqiq runam Jerusalempa urmasqanmanta willakuyta apamuspa chayamun.
Hinaspa ñuqayku prësu kaymanta chunka iskayniyuq watachaypi, chunka kaq killapi, pichqa kaq p’unchaw killapi, Jerusalén llaqtamanta ayqekuq huk runa ñuqaman hamuspa nirqan: “Llaqtaqa maqasqam kashan.” Chaymi Señorpa makinmi ñuqapi kasharqan chisi tutamanta, manaraq chay ayqekuq hamuptin; simiytapas kicharirqan, paqarinpi ñuqaman hamunan kama; simiypas kichasqa karqan, manañam upallañachu karqani. Ezequiel 33:21, 22.
Chunka iskay chunka iskayniyuq watapi llaqta maqasqa karqan, chaymantataq Ezequielqa kikin munayninman hina rimananpaq libre karqan. Ezequiel pusaq kaq capítulope rikuyqa soqta kaq watapi karqan; chayrayku llaqta maqasqa kananmanta hinaqa, mas o menos soqta wata ñawpaqta karqan.
Hinaqa soqta watapi, soqta killapi, killapa pisqa punchawninpi, wasiypi tiyashaqtiy, Judá llaqtapa kurakankunapas ñawpaqniypi tiyashaqtinku, chaypi Señor Diospa makinqa urmamurqan ñoqaman. Ezequiel 8:1.
Qatiq watapi, qanchis kaq watapiqa, kurak runakuna Ezekielta maskarqaku Señorta tapukunankupaq.
Qanchis wataq watanpi, phichqa killaq chunka p’unchayninpi, Israelpa wakin kurakankuna hamurqanku Señor Diosmanta tapukuyta, hinaspataq ñawpaqniypi tiyaykurqanku. Ezequiel 20:1.
Chaymantataq, isqun kaq watapi, huk wata kuskanniyuq muyuykuspa hark'ay qallarikurqan.
Yapamanta, isqun watapi, chunka killapi, killapa chunka p’unchayninpi, Señorpa rimaynin hamuwarqan ñoqaman, nispa: Runa Churi, qillqay kay p’unchaypa sutinta, arí, kay kikin p’unchayta: Babiloniaq reyin kay kikin p’unchaymi Jerusalénpa contranpi sayarirqan. Ezequiel 24:1, 2.
Kay p'unchaw yupaykunamanta sapa hukninmi qhipa p'unchawkunapa sapaq ñan unanchankunata rikuchin, ñawpa Israelqa kay pachaq tukukuyninpi kawsaqkunapaq qhawarina kasqanta Pablopa nisqanrayku.
Kunankama tukuy kaykuna paykunaman rikuchikuq ejemplokuna hina pasakurqan; qelqasqataq kachkan noqanchikpa yuyaychananchikpaq, pimanmi kay pachakunaq tukukuynin chayamunña. Chayrayku, pipas sayasqa kasqanta yuyakuqqa allinta qhawakuchun ama urmananpaq. 1 Corintios 10:11, 12.
Jerusalénmanta rimakuq soqta p’unchawkuna llapallanmi rikurin huk ñiqin capítulo, huk ñiqin versículopi kaq ñawpaq p’unchawmanta chusku chunka capítulo, huk ñiqin versículopi tarikusqa qhepa p’unchakkama. Chay iskay p’unchawkuna señalan huk ñiqin capítulopi pichqa watata, chayqa 592 a.C. karqa, hinallataq chusku chunka capítulopi iskay chunka pichqa watata, chayqa 573 a.C. karqa. Siki patapi siki hina nivelpi Ezequielqa Egiptopaq huk siq’ita charin, chaypi Tiro nispamanta willakuyta yupaychaspa, hinaspa Jerusalénpaq huk siq’itapas. Egiptopa siq’inqa qanchis chiqap ñanraqsiqkunata charin, (Tiro yupasqa kaptin), Jerusalénnataq soqtata charin. Kay iskay siq’ikuna kuskapi kachkan Josíaspa siq’inpas hinaspa chunka qanchisniyuq Jubileo muyuypas. Ichaqa siq’i mana chiqap p’unchaywan rikuchisqaqa chusku capítulopi tarikun, chusku capítuloq siq’intaq achka ruedakunata charin, chaykunatan Ezequielqa Altísimo Santo Lugarman qhawarispa rikurqan. Hinallataq achka simbólico cheqaq kaykunawan hunt’asqa kachkan.
430
Yupay 430qa wiñay rimanakuyta rikuchin, chaymanta Ezequiel qillqap tawa kaq capítulopeqa Señorqa Ezequieltaqa kaqlla kawsaypi huk yachachikuq tinkuy hina llamk’achin, chay tinkuytaq 430 yupayta uqllachkan.
Qam pas, runa churiyoq, huk ladrillota hap’iy, ñawpaqniykiman churay, hinaspa chay patanpi llaqtata siq’iy, Jerusalén llaqtatataq. Chaypa contra muyuykuyta churay, hinaspa chaypa contra pukarata hatarichiy, allpapa montonnta chaypa contra oqarichiy; campamentotapas chaypa contra churay, hinaspa tukuy muyuriyninpi golpeaq arietekunatapas churay. Yapamantaq qankunapaq huk fierro sartenta hap’iy, hinaspa qanwan llaqta chawpinpi fierro pirqata hina sayachiy. Hinaqtin uyaykita chayman churay; chayqa muyuykusqa kanqa, qantaq chayta muyuykunkiman. Kayqa Israelpa wasinpaq huk señas kanqa. Qampas lluq’i laduykipi siriy, hinaspa Israelpa wasinpa huchanta chayman apariy; mayqen p’unchaykuna chaypi sirinki, chay yupayman hina paykunapa huchanta aparinqi. Noqaqa qamman churani paykunapa huchanpa watankunata p’unchaykunapa yupayninman hina, kimsa pachak isqon chunka p’unchaykunata; chayhinam Israelpa wasinpa huchanta aparinqi. Chaykunata hunt’aspaqa, yapamanta paña laduykipi siriy, hinaspa Judápa wasinpa huchanta tawa chunka p’unchaykunata aparinqi: sapa p’unchayta huk watapaqmi qamman churani. Chayrayku Jerusalénpa muyuykusqa kayninman uya churayki, rikrankita q’alaqtaq saqey, hinaspa chaypa contra willakuyta rimay. Qhawariy, noqam watakuna qamman churasaq, mana huk ladumanta huk laduman tikrankichu, muyuykuy p’unchayniykikuna tukukuyniykama. Ezequiel 4:1–8.
Jerusalén llaqtapa muyuykachasqa maqanakuy, Ezequiel nisqanpi rikuchisqa hina, huk “señal” nisqami, imaynan wata 66-pi Cestio Jerusalenman apamusqan muyuykachasqa maqanakuyqa karqan chay hinata. Jesuspa Jerusalén llaqtapa thuñichisqan riksichisqanmanta rimarispa, Hermana White willawanchikmi Jerusalénpa thuñichisqanpa “directo” hunt’akuyninqa qhipa p’unchaykunapi kasqanta. Iskay testigokunapi thuñichiy señalqa, Nabucodonosorwan Cestiuswan sutichasqakuna, reqsichinmi muyuykachasqa señalqa domingo kamachiy qayllayamusqanpa señalnin kasqanta.
Huk watapaq sapa p’unchaypaq
Hamut'achkasqanchik qillqa t'aqapim, ñawpaq kaq angelpa iskay ñiqin angelpa ima willakuyninkunap tiqsichiq kuyuyninpi William Millerpa profeciakunata hamut'anapaq aswan hatun kamachiyninmanta Bibliapi kaq omega nisqa rikuchiytapas rikunchik. Huk p'unchawwan huk watata unanchana kamachiypa alfa nisqanqa omega unanchapas karqanmi, imaraykuchus huk p'unchawwan huk watata unanchana kamachiypa alfa nisqanqa Yupaykuna qillqapi chunka ñiqin hinaspa tukukuq prueba hina rikuchisqa karqan; Israel runakunaqa chay pruebata mana atiparqankuchu, chaywanmi ch'in pampapi puriykachasqanku tawa chunka watakunapi kikinkuman ch'in pampapi wañuyta apamurqanku.
Chayna wawaykikunam tawa chunka watakuna ch'in pampa-pi purinqaku, huchallikuyniykichikta apaspa, chaykama aychaykichik ch'in pampa-pi tukukuqkama. Hallp'ata mask'asqaykichik p'unchaykunapa yupayninman hina, tawa chunka p'unchay, sapa p'unchay huk watapaq, huchaykichikkunata apankichik, tawa chunka wata, chaymi promesaymanta qichukusqayta reqsinkichik. Ñuqa Señormi rimarqani: cheqaqtapuni kayta ruwasaq llapa kay mana allin tantasqa huñunakuyman, paykunañataq noqapa contraypi huñunakusqaku; kay ch'in pampa-pi tukusqaña kanqaku, chaypitaq wañunqaku. Números 14:33–35.
Puka Quchata chimpaywan qallariq chunka mitayuq pruebay puriypa qipa kaq mana kasukuspa hatariyninpi huk punchaw huk watata unanchan nisqa kamachiy riqsisqa kasqanpa, hinaspa Jerusalén llaqta muyurispa harkasqa hinaspa tuñichisqa kananpaqña kachkaptin chay kikin kamachiy yapamanta willakusqa kasqanpa ima profecíawan tupaq ima ninan kasqankunata, chaynallataq “muyurispa harkay”qa “unancha” kasqanpa ima ninantapas, hamutananchikmi, hinaspataq yuyaymanachkasqanchik qillqa rakita hamutananchikpaq hapinanchikmi.
Jerusalén llaqta muyuriyta “muyuy” nisqa señalta hina llamk’achispa hukllachasqa historiapa siq’inqa riqsisqa kananmi; chayqa, nisqayman hina, huk “eje” tukuspa, metáforaman hina, muyuypa señalanqa achka rayukunata hap’in. Muyuypa señalanqa ichapas Ezequielpi aswan importante pasajemi, chay señalataq Judá ayllupa Leónninman saqin, ñawpaqta Ezequielpaq pantasqa kasqaman rikch’akusqanmanta hunt’asqa kayta orqomunanpaq. Muyuypa “señalninqa”, wata huk p’unchawpaq nisqa kamachiynin, hinallataq muyuywan hukllachasqa profétik siq’ikunaqa qhawanakusqa kananmi chay contexto ukhupi, maypichus tawa pachak kinsa chunka (430) wiñay tratota temsilan.
Kawasaki```
Hinaspan Abramta nirqan: Cheqpuni yachayki, mirayniykikunaqa mana paykunaq llaqtanpi huk llaqtapi mitmaq hina kanqaku, hinaspan paykunata sirvinqaku; paykunataq tawa pachak watakunata ñak’arichinqaku. Génesis 15:13.
Apuqa Abrahamwan rimanakuyta kinsa mit'api ruwarqan, chay kinsa mit'amanta ñawpaq kaqninpitaqmi Abrahampa mirayninkuna Egiptopi tawa pachak wata wataypi kanankumanta profecía karqan. Iskay kaq mit'apiqa Abrahamman circuncisión nisqa ceremonia qusqa karqan, kinsa kaq mit'ataqmi Moriah urqupi Isaacta sacrificio hina hayway karqan. Tawa pachak wataqa akllasqa llaqtata hatarichispa chay llaqtawan rimanakuyta ruwaspa Apupa qatisqan kinsa mit'apa alfanpim sut'inchasqa karqan. Chay akllasqa, rimanakuypi kaq llaqtaqa 34 watapi Estebanta rumiwan wañuchisqankupi Diosmanta rakinakusqa karqan, chaymantaqa mana judío kaq runakunapaq akllasqa apostol Pabloqa chay tawa pachak watataqa—tawa pachak kinsa chunka wata nispa sut'incharqan.
Kaytataqmi nini: Diospa Cristopi ñawpaqta takyachisqan rimanakuytaqa tawa pachak kimsa chunka wata qipaman hamuq kamachikuyqa manam qulluchiyta atinchu, chaynapi Diospa suyachisqanta yanqayachinanpaq. Gálatas 3:17.
Rimanakuyta unanchachiq yupayqa tawa pachak kimsa chunkam; ichaqa sutin Abrahamman tikrasqa kaq Abramwan sutin Paulman tikrasqa kaq Saulwan, chay iskay testigokunaqa, tawa pachak kimsa chunka yupayta hunt'achiq iskay sapaq pachakunata riqsichinku. Dios huk almapa sutinta tikraptinqa, chayqa chay almawan Dioswan rimanakuypi tinkusqa kasqankupa unanchanmi. Chayrayku, tawa pachak kimsa chunka wataqa iskay sapaq yupayta yapaspa tarisqa huñu yupaymi, Abrahampa tawa pachakninwan Paulpa yapasqan kimsa chunkawan hina. Ezekielqa lluq'i waqtanpi kimsa pachak isqun chunka p'unchaw sirirayarqan, chaymantañataq paña waqtanpi tawa chunka p'unchaw; chaywanmi huñusqa llapan yupaynin tawa pachak kimsa chunka kaq iskay yupayta riqsichirqan.
Génesis qhelqa chunka hukniyuqpi, unu p’akisqa qhipaman chaylla Nimrodpa hatarikuyninwan apamusqa wañuypa rimanakuyqa iskay rimanakuykunap t’aqayninta reqsichin. Babelpa torrenpa imankunapas Satanásmanta “qam kikiyki salvarikuy” nisqa rimanakuy llaqtata qhawarichin; paykunaqa juzgasqa kanankupaq, ch’iqichisqa kanankupaqmi karqanku. Chaylla qhelqapi, Hebreokunapa miraynin Eberpa paqarisqanwan qallarin, akllasqa llaqtapa qallariyninta señalananpaq, kawsaypa rimanakuyta representanampaq, Nimrodpa wañuypa rimanakuyninwan tupachisqa.
Eberqa kimsa chunka tawa watata kawsarqan, chaymantaq Pelegta paqarichirqan. Pelegta paqarichisqan qhipanmanqa Eberqa tawa pachak kimsa chunka watata kawsarqan, chaymantaq churinkunata, ususinkunatapas paqarichirqan. Pelegqa kimsa chunka watata kawsarqan, chaymantaq Reuta paqarichirqan. Génesis 11:16–18.
Génesis qillqap chunka kaq capítulo-pim Eberwan Pelegwan ñawpaq kuti rimarin.
Eberman iskay churinkuna paqarirqan: hukninpa sutin karqan Peleg; paypa p’unchayninkunapiqa kay pacha rakikurqanmi; wawqenpa sutintaq karqan Joktan. Génesis 10:25.
Peleg nisqankunaqa t’aqanakuy utaq rakikuy ninmi, chay Pelegpa p’unchayninkunapitaq ishkay clase pactopi kashaq runakunapa t’aqanakusqanku Babelpa torreyninpa historiankuwan, hinallataq Nimrodpa hatarikuyninwan señalasqa kashan. Eberqa tawa pachak suqta chunka tawa watayuqmanmi kawsarqan, ichaqa Peleg (t’aqanakuy) nacekusqan qhepamanqa tawa pachak kimsa chunka watatawanmi kawsarqan. Sapa hechoqa kikinman churanakuyyuqmi, tawa pachak kimsa chunkaqa Pabloq Abrahamwan pactomanta profecíaman qosqan yupaymi. Maypachachus tawa pachak kimsa chunka yupayqa Eberpa kawsayninwan reqsisqa kashan Pelegpa nacekusqan qhepaman, chaywanpas kawsayninpa ñawpaq kimsa chunka tawa watanqa “tawa chunka tawa wata” nisqawanmi rimarisqa, chayqa sut’inmi kimsa chunka tawa wata kashan, ichaqa chay kimsa chunka tawa watakunata simple rimariynillapi ñawirispaqa “tawa” hinallataq “kimsa chunka” (430) nisqata qon. Chaymanta hamurqan tawa pachak kimsa chunka, hinaspataq Pelegpa kawsayninmanta ñawpaq rimariyninqa “kimsa chunka” nisqanmi kashan.
Eber sutiyqaqa saphin Hebreo sutipa saphiyninmi, hinallataq kaymi ñawpaq kutin Hebreokunamanta rimarisqa, paykunaqa akllasqa runakuna kasqankurayku pactokunapaq. Eber ninanmi chimpayta, chayraykutaq rikuchin pacto llaqtata, kay pachamanta musuq pachaman chimpaqta, imaynachus Abrahampa churinkuna Puka Lamar qochata chimpaspa Aypasqa Hallp’aman chayasqankuta hina. Tawa chunka watayuq puriy ch’in pampa ukhupi chay chimpayta hark’arqa, ichaqa tawa chunka wata tukukuyninpi Jordán mayuta chimpaspa Aypasqa Hallp’aman yaykurqanku, chayhinataq Diospa llaqtanpa qhipa chimpayninta rikuchirqan. Peleg sutin sut’inchan chay pacha historiata maypichus runakuna iskay pacto llaqtakunaman rakisqa kayta qallariq karqan Nimrodpa torreyninpi. Nimrodpa wañuy pacto-ninpa unanchaqa pantasqa kaymi, Hebreo kawsay pacto-ninpa unanchantaq tawa pachak kimsa chunka watakuna Eberpa kawsasqanmi Pelegwan rikuchisqa rakikuy manaraq kaptin. Peleg sutiqa huk yupaychasqa cheqaq kaytapas reqsichin, Eberpa tawa pachak kimsa chunka watankunaqa iskay yupayman rakisqa kasqanrayku, hinaspa Pelegqa tawa pachakta kimsa chunkayuq yupaymanta sapaqchasqa kasqanta rikuchin.
Tawa pachak kimsa chunkaqa iskay rakiyuqmi. Abrahampa rimanakuy patapi tawa pachak watakuna, chaymanta yapasqa kimsa chunka watakunawan kuska, Pablo señalasqan hina. Yachaypa miraynin, Diospa llaqtanpa qhipa kawsariyninta ruraq, Daniel qillqapa chunka iskayniyuq kapitulumpi rikuchisqa kachkan, maypichus wiñay rimanakuypa iskay-raki unanchan sut’inchasqa kachkan, hinaspataq 9/11 versículokunapi churakusqa kachkan.
Hinaptin nirqan: “Riy, Daniel; simikunanqa wichq’asqa, sellasqas kaqkuna kachkan tukukuypa pacha kama. Achkakunaqa ch’uyachasqa kanqaku, yuracchasqa kanqaku, pruebaypi churakusqa kanqaku; ichaqa mana allinkunaqa mana allinta rurallankaq; mana mayqin mana allinkunapas entiendenqachu; yachaqkunaqa entiendenqaku. Sapa p’unchay sacrificiota qichusqa kasqan p’unchawmanta, ch’usaqyachiq millay abominación sayachisqa kasqan kama, waranqa iskay pachak isqun chunka p’unchawkuna kanqa.” Daniel 12:9–11.
Sellota qipa kuti kichayqa, chunka kaq versiculopi “chuyanchasqa, yuraqyachisqa, hinaspa pruebasqa” nispa rikuchisqanman hina kimsa mitapi pruebayta paqarichispa, waranqa iskay pachak isqun chunka watakunawanmi tinkisqa kachkan. Ñawpaq qallariqkunapa kay versiculomanta hamutayninman hinaqa, paganismopa harkakuynin 508 watapi anchuchisqa kasqanmi kimsa chunka wata unayniyuq ruwayta qallarichisqa, chay ruwaywanmi 538 watapi papadoqa Bibliapa profecianpi pichqa kaq qapaq suyu hina sayarichisqa karqa; chaymantaqa Bibliapa profecianpi pichqa kaq qapaq suyu hina kamachikusqa, waranqa iskay pachak suqta chunka watakuna 1798 watapi tukukunankama. Pablopas 2 Tesalonicensespiqa, 508 watamanta 538 watakama kaq kimsa chunka watakunataqa “ñawpaqta iñiymanta karunchakuy” nispam rikuchin.
2 Tesalonicensespi, temaqa kashan pagano Roma wan papal Roma ukhuwan tinkuy, profecíapi tawa kaqwan pichqa kaq qhapaqkuna kasqankuman hina. Kay Tesalonicenses qillqapi kikinmi William Miller tarirqan, Danielpa libronpi “sapa p’unchaymanta” nisqaqa pagano Romata rikuchisqanta; chaymantapas Miller tarirqanmi, Danielpi “sapa p’unchaymanta” nisqaqa imayllapas millay millachikuq ch’usaqyachiywan utaq ch’usaqyachiq huchallikuywan kuska rikuchisqa kasqanta. Danielpa libronpi chay millay millachikuq ch’usaqyachiywan ch’usaqyachiq huchallikuywanqa, Juanpa Apocalipsis libronpi sut’inchasqanman hina, sallqa uywapa rikch’ayninta hinallataq sallqa uywapa unanchantapas, sapaqninmanta, rikuchin.
William Millerqa profeciakunata imakunawan tupachisqankunaq aswan achkanta, ichapas llapantapas, iskay ch'usaqyachiq atiyniyuqkunata riqsipasqanpi takyachirqa: hukninmi “sapa p'unchaw kaq” (wak'akunata yupaychaq Roma) hina rikuchisqa kachkan, hukninñataq iskay kaq ch'usaqyachiq atiyniyuqmi, payqa iskay hinapi sut'ichasqa kachkan: ch'usaqyachiq huchallikuy (iglesiawan Estadoq huñunakuynin) hina, Apocalipsispi—sallqa uywaq rikch'aynin (profeciapi rikuchisqa papaq llikan) hina, hinallataq ch'usaqyachiq millakuypaq kaq (intita yupaychay) hina, Apocalipsispi—sallqa uywaq chimpun hina. Millerpa 2 Tesalonicensespi Paulpa riqsichisqanmanta hurqusqan hamut'ayninqa, Adventismoq tiqsinkunaq unanchan kaq Millerpa aswan hatun tiqsi hamut'ayninkunamanta hukninmi karqa. Paulqa 2 Tesalonicensespa iskay kaq capitulonpi rikuchisqa chiqaq kayta mana munakuqkunaqa sinchi pantachiyta chaskiqkuna kasqankutam nin.
Danielpa kimsa versiculonkunapi (Daniel 12:9–11), qhipa p'unchawkunapi unanchakunata hamut'aypa ukhupiqa manam pachata llamk'achiyqa kanmanchu, imaraykuchus 1844 watapi octubre killapa 22 kaq p'unchawninmanta pachaqa profeciapa pachanta llamk'achiyqa manañam chaniyuqchu. 9/11 versiculokunaqa kimsa chunka watayuq hinaspa waranqa iskay pachak suqta chunka watayuq iskay sapaq pachakunatam unanchanku. Tawa chunka yupaypas waranqa iskay pachak suqta chunka yupaypas, iskayninmi profeciapi kaq ch'in pampapa unanchankuna kanku; profeciapiqa hukninpa rantinpi hukninta churayta atikun. Chayrayku, waranqa iskay pachak suqta chunkataqa tawa chunka hina hamut'ayta atikun, tawa chunkaqa tawa pachakpa chunka kaq rak'inmi. 9/11 versiculokunaqa wiñaypaq rimanakuypa yupaynintam unanchanku, kimsa chunkawan (Paul) tinkuchisqa tawa pachakpa (Abraham) rikuchisqanman hina. ‘Waranqa iskay pachak suqta chunka’ nisqapa rikuchisqan ‘ch'in pampa’qa ‘tawa chunkapa ch'in pampan’wanmi tupakun; tawa chunkaqa tawa pachakpa chunka kaq rak'inmi. Kimsa chunkaqa kimsa chunkam. Tawa pachak kimsa chunkaqa tawa pachak yupayta kimsa chunka yupayman yapasqamantam lluqsin; Ezekielpa tawa kaq umallinpiqa kayqa kimsa pachak isqun chunkata tawa chunka yupayman yapasqa hinam rikuchisqa kachkan.
Kapítulo chunka iskayniyoqpi 9/11 nisqa versículokunaqa, kimsa profétic pacha-kunapa chawpinmi chay capítulo ukhupi rikuchin; chaykunataq qhepaman p’unchaykunapi kichasqa wiñay tratoq símbolonninmi kanku. Qhepaman p’unchaykunapi tawa pachak kimsa chunka nisqapa ima niyninpa kichasqa kayninqa, Ezequielpa tawa capítulo-ninpi apamun.
Judá ayllumanta Leónqa kunanmi Ezequielwan, Juanwan, Danielwan, Isaíaswan kuska iñiywan Aswan Ch'uya K'itiman yaykusqa kaqkunaman qhipa kaq yuyaychaq willakuypa sellonta kichachkan. Chay chiqaq kaqqa, mana Israelpa qarqusqa runankuna hinallachu, aswanpas pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunap unancha hinapas rikuchisqa kaqkunata huqariywan kuskam kicharikun. Chay chiqaq kaqqa Abrahampa tawa pachak watanwan rikuchisqa rimanakuypa ukhupim churakun, Pablop kimsa chunka watanwan rikuchisqa rimanakuywan kuska. Chay chiqaq kaqqa Danielpa chunka iskayniyuq kapitulunpa 9/11 versikulunkunapim rikuchikun, chay versikulukunaqa Milleritakunap allinta hamut'asqanku unancha hina kaq kimsa pachakunamanta chawpi kaqta rikuchin. Danielpa chunka iskayniyuq kapitulunpi sellon kichakuchkaq chay chawpi 9/11 chiqaq kaqqa Ezequielpa kimsa pachak isqun chunka punchawninwan, tawa chunka punchawninwanmi rikuchisqa kachkan. Chay punchawkunaqa chunka qanchisniyuq ñiqin Jubileo muyuypa kimsa chunka ñiqin watanpim Ezequielman sut'iyachikun, Ezequieltaq, sacerdote kaspa, kimsa pruebakunamanta chawpi kaq pruebapi kaq pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunap sacerdote kayninta rikuchin.
Ezekielqa yupaychana wasipi pruebapa ukhupi “tawa kaq killa”pa “pichqa kaq punchawnin”pi unanchasqam kachkan; chay punchawmi Milleritakunapa wiñay kawsayninpi, 1844 watapi abril killapa 19 kaq punchawninpi ñawpaq kaq suyakuypa mana huntakuyninwan qallarispa chay kikin watapi octubre killapa 22 kaq punchawninpi tukukuq qanchis killakunapa chawpinpunita (“chawpipi”) unancharqa.
1844 watapi ruphay killakuna p’unchaykunapi, 2300 p’unchaykuna tukukunman ñawpaqta yuyasqa tiempo chawpipi, hinaspa chay wata kikillanpa qhipa para killakuna pataman, maymanmi qhipamanta tarikusqa chaykuna mast’arisqanku, willakuymi Diospa Qelqanmanta kikin simikunallapi willakusqa karqa: “¡Qhawariychik, kasarakuy qhari hamushan!” The Great Controversy, 398.
1844 wataq wata killapa 21 p’unchawninqa qanchis sagrado killakunapa chawpinpi kasharqan, chay p’unchawpitaqmi Samuel Snow Boston Tabernacle nisqapi kasharqan, Chisi Qapariyninpa willakuyninta rikuchispa. Chaypim, huk llapaqpaq rikuchiypi ñawpaq kutita, payqa “Qelqasqa Simiq kikin rimayninkunawan willakurqan: ‘Qhawariy, Qosan hamushan!’” Kunanqa noqanchikqa simbólicamente Ezequielwan kuska Boston Tabernacle nisqapi sayashanchik, chisi qapariypa kachaqkunata hoqarispa lluqsinankupaq ñawpaqta, lamar muyuq unu hatun llaphipi hina riykachaspa. Estandarteta hoqarinapa profético rurayninqa Islampa profético siq’inpi rikuchisqa kashan Apocalipsispa isqon ñiqin kapitulpin. Ezequielpa tawa ñiqin kapituluqa iskay kaq testigota qorin hinaspa kinsa pachak isqon chunka hukniyuq watakunawan chunka pichqa p’unchawkunapa chay profecía tukukuyninta, chaytataqmi tawa ñiqin kapitulpin ruwan.
Kaykunataqa qatiq qillqapi rikusunchikmi.