Ezequiel qelqapi kaq waqaychasqa willakuyqa “muyuriypa unanchan” nisqami. Muyuriy qallariqtin, Ezequielpa warmin wañurqan, hinaspataq Ezequielman kamachisqa karqan mana waqananpaq chay wañuyninmanta. Paypa warminpa wañuynin, hinaspa pay mana llakispa mana waqasqan chay wañuyninmanta, Jerusalén llaqtapa muyuriyninta hina aswan qayllamusaq thuñiynintawan unancharqan. Paypa ruwayninkuna hinaspa paypa warminpa wañuyninqa huk waqaychanakuy unanchata qawachin, hamuq p’unchawkunaq huk waqaychanakuy unanchanta rikch’achispa, Jesuspa churakusqan hina, “ch’usaqyachiq millay qichqa” nisqata.
Chaymiqa qankuna rikunki desolacionpa millay cheqnisqa ruwaynin, profeta Daniel nisqanpi rimasqa, churasqa kachkashaqta santu cheqepi, (pipas ñawirqaqa, entiendanman). Mateo 24:15.
Roma llaqtapa estandartekuna templopa cercankunaman churakusqankuman hina, Jerusalénpi kaq cristianokuna llaqtamanta ayqekunankupaq karqan. Jerusalénpa tukukuyninpa señalmanta iskay testigokunaqa muyuynin manaraq qallarinanpaq ñawpaqta chay “señal” riqsisqanmanta ancha serio kasqanta qhawachin, hinaspapas inspiraciónqa astawan sut’ita reqsichin chay iskay testigokuna “aswan chiqan aplicacionninkuta” qhepa p’unchaykunapi tarisqankuta. Cristoqa Jerusalénpa tukukuyninmanta waqyasqanmanta rimaspá, Ezequielwan Juanwan templopi ricuypi kashaqtin, Hermana Whiteqa qelqarqan:
“Jerusalén llaqtapa chinkachisqanpi kay willakuykuna huk chhika hunt’asqa karqan, ichaqa aswan chiqapta qhepa p’unchaykunamanmi churakunku.”
“Ñuqanchikqa hatun, chaninchasqa rurasqakunaq punkupa qayllanpin sayachkanchik. Willakuy rimayqa utqayllam hunt’akuchkan. Señorqa punkupin kachkan. Manaraq unaylla ñawpaqninchikpi kicharikunqa llapa kawsakkunapaq sinchi llakiywan hunt’asqa, ancha allin yachaypaq pacha. Ñawpa p’itikuykunaqa kutimunqanku; musuq p’itikuykunapas rikurimunqanku. Kay pachanchikpi rurasqa kananpaq kaq rikch’akuykunaqa manaraqpas musquypi hina yuyasqachu kanku.” Testimonies, volume 5, 753.
Tawa kapitulo tawa, Ezequiel kasqa kamachisqa huk parabolata ruwayman, chayqa “muyuy harkanapa señalta” nisqata sinchita qhawarichispa. Ezequiel pichqa kuti libronpi huk parabolata ruwaywan qhawarichirqa, chaytaqa wawqenkuna mana rikuyta munarqankuchu. Ezequiel pichqa kuti wawqenkunaman rimarqa, paykunaqa mana uyariyta munarqankuchu. Ruwasqan parabola-kuna, hinaspa willakuyninkuna, qhawarichinku pichqantin mana yuyaysapa virgenkunapa clase-ninta, paykunaqa mana chaskiyta munanku “yachaypa” yapayninta, chay parabola-kunawan hinaspa siminkunawan tinkisqa kasqanta. Chay simikuna hinaspa parabola-kunaqa cheqaqtapuni Jerusalén llaqtapa thuñiyninwan tinkisqa karqanku, chaymi “qhipa p’unchaykunaman aswan chiqan llamkaynin” kan.
Qanpas, runa churiy, huk ladrillota hap’iy, ñawpaqniykipi churay, hinaspa chay patapi llaqtata siq’iy, Jerusalén llaqtatam. Hinaspa chaypa contranpi muyuykuyta churay, contranpi pukarata hatarichiy, contranpi allpata huñuy hich’ay; campamentotapas contranpi churay, hinaspa muyuriqnintinpi arietekunata churay. Chaymantaq qampaq huk fierro sartenniyta hap’iy, hinaspa qamwan llaqta ukhupi fierro perqata hina sayachiy. Uyanaykita chayman tikray; chayqa muyusqa kanqa, qamtaq chayta muyuykunkita ruranki. Kayqa Israelpa wasinpaq huk señalkam.
Qanpas lluq’i laduykipi siriytaq, chayman Israel ayllupa huchanta churay: mayk’a p’unchawkuna chaypi sirinki, chay yupayman hina paykunaq huchanta apanqi. Noqanmi qanman churayki paykunaq huchan wata-kunata, p’unchawkunapa yupayninman hina, kimsa pachak isqun chunka p’unchawkuna: chayhinataqmi Israel ayllupa huchanta apanqi. Chaykunata hunt’aspaqa, yapamanta paña laduykipi siriy, hinaspa Judá ayllupa huchanta tawa chunka p’unchawkuna apanqi: sapa p’unchawta huk wata kananpaqmi qanman churani. Chayrayku uyaqaykita Jerusalén llaqta muyuychasqa kananman churanki, rikraykitaq q’alallaña kanqa, hinaspa chaypaq willakuyta rimanki. Qhawariy, watanakunata qanman churasaq, mana huk ladumanta huk laduman tikrankichu, muyuychasqa p’unchawniykikunata tukunaykikama. Ezequiel 4:1–8.
Sañal
“Señal” nisqa simiqa Ezequiel qelqapi isqun kutita rikurin. Tawa kaq kapitulu piqa, Jerusalén llaqta muyurisqa kasqanmi Israel wasipaq “señal” kan. Chunka iskayniyuq kaq kapitulu piraqmi, Ezequielqa yapamanta huk “señal” hina kachkan, Jerusalén llaqtapa muyurisqa kasqanta hinaspa thuñisqa kasqanta reqsichiq.
A Churi runa, qanqa tiyanki huk hatun wasipi mana kasukuyta munasqankupi, paykunaqa ñawiyuq kashaspapas mana rikunku; rinriyuq kashaspapas mana uyariqkuchu, imaraykuchus paykunaqa huk mana kasukuyta munaq wasi kanku. Chayrayku, a churi runa, wakichikuy ripunaykipaq q'ipiykikunata, hinaspa ripuy p'unchaypi paykunapa ñawpaqninpi; huk lugarniykimanta hukman ripunki paykunapa ñawpaqninpi: ichapas yuyaymanaykunkuman, mana kasukuyta munaq wasi kashaspapas. Chaymantataq q'ipiykikunata hurqunki p'unchaypi paykunapa ñawpaqninpi, hina ripunaykipaq wakichisqa q'ipikuna hina; hinaspa tuta yaykuyptin lluqsinqi paykunapa ñawpaqninpi, hina prisionman apasqa runakuna lluqsiq hina. Perqata allp'achiy paykunapa ñawpaqninpi, hinaspa chaymanta apamuy. Paykunapa ñawpaqninpi umaykita q'ipispa aparinqi, tutayay waylluy p'unchawpi hurqunki; uyaykita pakanki, ama allp'ata rikunaykipaqchu: ñoqaqa churayki Israelpa wasinpaq huk señal hina. Ezequiel 12:2–6.
Ayku rebelde wasiman rikcharisqa runakuna kay ruwaywan rikuchisqa parabolata rikuspa, imam ninan kasqanta mana yachaspa, chayrayku Ezequielta mañakurqanku chayta sut’inchananpaq.
A runa, ¿manachu Israelpa wasin, chay hatariq wasin, qanta nisurqanki: “¿Imataq ruwashanki?” nispa? Paykunata niy: Kayhinata nin Señor Dios: Kay qepiyqa Jerusalénpi kamachiqpaqmi, paykunawan kashaq llapa Israelpa wasinpaqwan. Niy: Ñoqam qankunapa señalniykichik kani; imayna ñoqa ruwarqani, chayhinatam paykunawanpas ruwasqa kanqa: astasqa karqanku, prisionman apasqa rinankupaq. Ezequiel 12:9–11.
Qhipa p’unchaykunapi Diospa llaqtanpaqmi Jerusalén llaqtapa muyuychasqa kayqa huk señalkama.
“Sapa ñawpa profetakunaqa paykuna pacha-raykumanta aswanqa ñoqanchikpaqmi rimarqanku, chayrayku paykuna profetizasqankuqa ñoqanchikpaqmi kallpanpi kachkan. ‘Kunanqa kay llapa imakunaqa paykunaman pasaq karqan yachachina unanchakuna hina; qelqasqañas kachkan ñoqanchik yuyaychasqa kananpaq, mayqenkunaman pacha tukukuyninkuna chayamusqaña.’ 1 Corinthians 10:11. ‘Manan paykuna kikinkupaqchu, aswanqa ñoqanchikpaqmi sirvirqanku chay imakunata, kunanqa qankunaman willasqa kachkanmi, qankunaman Evangelio-ta willaqkunawan, hanaq pachamanta kachamusqa Santo Espírituwan; chay imakunamanqa angelkunapas qhawariyta munanku.’ 1 Peter 1:12....”
“Bibliaqa kay qhipa wiñay miraypaqmi qori qollqenkunata huñuspa hukllachasqa watarqan. Ñawpa Testamentopi tukuy hatun ruwaykuna, chaymanta llakiywan hunt’asqa llapa imapas rurasqakunaqa, kay qhipa p’unchaykunapi iglesiapi kutimusaqmi, hinaspa kutimuskanraqmi.” Selected Messages, book 3, 338, 339.
Kay p’unchaylla
Ezequiel, en la parábola actuada del “asedio y destrucción de Jerusalén”, es una señal para el pueblo de Dios en los últimos días.
Huk kutin ñawpaq watapi, chunka killapi, chunka p’unchaw killapi, Señorpa simin hamuwarqan ñuqaman, nispa: Runa Churi, kay p’unchawpa sutinta qillqay, ari, kay kikin p’unchawpa sutinta: Babiloniapa reynin kay kikin p’unchaw Jerusalénpa contranpi churakapun.
Na uqarliqluni illuni akiniġutmik uqautigiuŋ, imalu qaliġlugu: Taamna Atanriq Guuti uqaqtuq; Qajuq ikillugu, ikillugu, imalu imiq kuvillugu iluani: iluani katitikkit iluaniittuat, tamarmik piqpagikkat, siqinniq aamma tui; kingulliuqtuunik sauninik ulikkaġlugu. Savaqatigiit iluani piqpagiŋnartuq tigullugu, imalu sauniit ataani ikualakkit, qapuglugu nakuullugu, sauniillu iluani uullugit. Taimman taamna Atanriq Guuti uqaqtuq; Qanutunigaa aupalinirmik illoqarfik, qajuq minġuġaqaqtoq iluani, minġuġaa piiġani! Anittikkumikkit iluaniittuat ataasiakkaarlugit; ilumun makpiġaq nakkartinneqanngitḷi. Qanuqami aunga iluaniippoq; taanna ujaqqap qaani ilivaa; nunamut kuvinnagu puyumik mattussimajumallugu; kamanaq qummut pikpat akiniqtuutillugu; ujaqqap qaani aunganik ilivara, mattunneqaqqunagu.
Chaymi hina nin Señor Dios: ¡Ay yawar llaqta! Ñoqaqa ninapaq q’iruta aswan hatunta ruwasaq. Qiruta huñuy, ninata hap’ichiy, aychata tukuchiy, sumaq misk’ichispa wayk’uy, tullukunataq rupachun. Chaymanta ch’usakta kikin k’illankunapi churay, anta kasqan q’uñunanpaq, ruphananpaq, chaypi qhelliynin chulluykunanpaq, espuma nisqanpas tukukunankama. Llullakuyninkunawanmi payqa sayk’urqan, ichaqa hatun qhelliyninqa mana lloqsirqanchu paymanta: qhelliyninqa ninapim kanqa. Qanpa qhelliynikipeqa k’anra ruwaymi kashan: qanta picharqaykiña, ichaqa mana pichakusqachu karqanki, chayrayku manaña hayk’aqpas qhelliynikimanta pichakusqachu kanki, piñakuyniyta qanmanta samachinaykama. Ñoqa Señor-mi kayta rimani: ruwasqañam kanqa, ñoqataq rurasaq; mana kutirikusaqchu, mana kuyapayasaqchu, mana wanakusaqchu; purisqaykiman hina, ruwasqaykikunaman hina, juzgasunkichik, nin Señor Dios.
Hinallataq Apuup oqaasia uannut tikiuppoq, oqarfigalunga: Inuk-p ernera, takuuk, isivit kissaatigisaat ataatsimik annaasaqartissavara; kisianni aliasuuteqassanngilatit, qianngissanngilatit, qullillu kuissanngillat. Nipangersimaannarniarit, toqusumik aliasunnermik takutitsissanngilatit; niaqqut pisataanik atisaqarit, isikkannullu kamaatit atukkit, qingatit matuneqassanngillat, inunnillu inuussutissaat nerissanngilat. Taamaattumik ullaakkut inuiaqatigiit oqarfigaakka; unnukkut nuliamma toquppoq; ullaakkullu peqquneqarnittut iliuuseqarpunga. Inuiaallu uannut oqarput: Qanoq isumaqarnersut uatsinnut oqaatigissanngiliuk, taama iliortarnit suna pillugu?
Chaymantataq paykunata kutichirqani: Señor Diospa siminqa ñoqaman hamurqan, nispan: Israelpa wasinman rimay: Kayhinan nin Señor Diosqa: Qhawariychik, ñoqaqa profanarusaqmi santuaroyta, kallpaykichikpa sumaq kayninta, ñawiykichikpa munasqanta, almuykichikpa kuyasqanta; saqesqaykichik churiykichikpas ususiykichikpas espadawan urmayninqaku. Qankunataq ruwankichikmi ñoqa imayna ruwarqani chayhinata: mana simiykichikta pakankichikchu, nitaj runakunapa t’antanta mikunkichikchu. Umanak’akuykichikta umaykichikpi apankichik, usut’aykichikta chakiikichikpitaq churakunkichik: mana waqankichikchu, mana llakikunkichikchu; aswanqa huchaykichikraykum p’akikunkichik, huknin huknintaq waqaychaypi llakikunkichik. Chayhinan Ezequielqa qankunapaq señasqa kashan: tukuy ima ruwasqanman hinaqa qankunapas ruwankichikmi; chay hamuptintaq yachankichikmi ñoqa Señor Dios kasqayta. Ezequiel 24:1–24.
Ezequielqa Jerusalén llaqtata muyuykuspa hark'aypa qallariyninta, tukukuyninpi llaqtapa thuñichisqa kayninta, chay qhipamanñataq Laodicea nisqa Qanchis Ñiqin P'unchaw Adventista iglesiapi kaqkunapa presochasqa kayninta ima rikuchiq unancham.
“Cristoqa Olivopi puntanmanta uraykamuspa qhawarqan llapa iglesiakunapi kay hina kaq kasqanta. Kay willakuykunaqa chayamun llapa Jerusalén llaqtapi runakunapa purisqan ñanpi puriqkunaman, paykunaqa ancha hatun k’anchayniyuq karqanku. Kay llaqtam ñawpaqninchikpi kachkan huk yuyaychanapaq. Kay p’unchayninchikpi Diospa willakuykunata mana chaskispa, runakunaqa Jerusalénpa huchanta yapamanta rurachkanku. Señorqa rikunmi imatachus runa rurachkan, runaqa mana rikunchu nitaq rikuyta munanchu—Battle Creekpi llapa runapa yuyaymanta rurasqankunapa tukukuyninta. Payqa tukuy imatapas rurarqan, imatachus Dios huknin ruranman chayta. Payqa k’anchayta lliphipichirqan runakunapa ñawinkunapa ñawpaqninpi, huchankuna ama chayananpaqman chay linderokama maypichus arrepentikuy manaña musyarikunmanchu. Ichaqa unay tiempo allin, chiqap, chanin kausaypa kamachikuyninkunamanta karunchakuspa, runakunaqa kikinkumanta churakurqanku chayman maypichus k’anchaypas, cheqaq kaypas, justiciapas, misericordiapas mana reqsikunchu. Kay puriyninkuqa kikinkupa kikin kayninmanña tukupun.” Testimonies, volumen 8, 68.
Ishkay testigokuna Alpha y Omegaqpa
Ezequielqa mana kay pachamanta kaq atiywan rimayta mana atinanpaq ruwasqa karqan, hinaspam Jerusalén urmaptin yapamanta rimayta atinan kasqanta, chaypachataq huk ‘unancha’ kanan kasqantapas payman willasqa karqan. Ezequielqa warminpa wañuyninmanta llakiyta mana rikuchisqanwanmi llaqtata muyuntinmanta wichqaypa qallariyninpi alfa unanchata rikuchirqan, Jerusalén urmaptin Ezequielpa simin kicharisqantaq omega unancha karqan. Llaqtata muyuntinmanta wichqasqankumanta chinkachisqankama kaq pachaqa qallariyninpipas tukukuyninpipas huk unanchawanmi chimpusqa kachkan. Chay kikin rikuchinapiqa, alfa hinaspa omega unanchamanta iskay ñiqin testigoqa kayhinam rikuchikun: “Ezequielpa ñawinkunapa munasqan” wañusqan alfa hina, runakunapa “ñawinkupa munasqan” wañusqantaq chay pachapa omega unanchan hina. Huk wata kuskanniyuq chay pachaqa alfamanta hinaspa omegamanta iskay testigoyuqmi. Ezequielpa warminpa wañuyninqa tropapa presochasqa kayninta hinaspa sarunchasqa kayninta rikuchirqan, Jerusalénpa omega wañuynintaq santuariopa sarunchasqa kayninta rikuchirqan.
Chhaynaqa Ezequielqa qankunapaq huk señal kanqa: llapa rurasqanmanta hina qankunapas ruwankichik; chaypas hunt’akupuqtinri yachankichikmi noqaqa Señor Dios kasqayta. Hinaspa, runapa churin, manachu chay p’unchawpi paykunamanta qechusaq kallpankuta, hatun kayninkupa kusikuyninta, ñawinkuq munasqanta, sonqonkupi churakusqankuta, churinkutataq ususinkutataq, chay p’unchawpi ayqekuq runa qanman hamunqa, rinriykikunawan uyarinaykipaq? Chay p’unchawpi simiyki kichasqa kanqa chay ayqekuqman; rimankitaqmi, manataqmi aswan upalla kanqachu; paykunapaq huk señalmi kanqi; hinaspan yachanqaku noqaqa Señor kasqayta. Ezequiel 24:24–27.
Suqta wañuykuna
Ezequielpa warminpa wañuyninmi llaqtata muyuykuspa harkaypa qallariyninta unanchan, Jerusalénpa wañuynintaq tukukuyninta. Jerusalénqa, profeciaman hina Cristowan sawakunapaq kaq warmi kaspa hinaspa pisi pachallamanta chayamunan domingo kamachikuyta unanchaspa, muyuykuspa harkaywan unanchasqa huk pachapa qipantam hamun. Muyuykuspa harkaypa pachanwan tuñichiyqa, huknin hukninwan chiqanmanta tinkisqa kachkaspapas, ñanpi kaq iskay hukniray unanchakunam kanku. Muyuykuspa harkayqa huk pacham, tuñichiytaqmi pachapi huk ratulla. Tuñichiyqa domingo kamachikuymi, chaytaqa sallqa animalpa rikchaynin rurakunan pacham ñawpan. Sallqa animalpa rikchayninpa pachanqa sallqa animalpa unanchanwanmi tukukun. Mateopa iskay chunka tawayuq kaq capitulonpi Jesúsqa Jerusalénta tuñichinankupa unanchanta riqsichispa, Noépa punchawninkunamantapas rimarqan.
Ichaqa Noe p’unchaykuna hina karqan, chayhinataqmi Runaq Churin hamuyninpas kanqa. Unu llump’aymanta ñawpaq p’unchaykunapiqa mikhuq, upyaq, kasarakuq, warmita qowaq karqanku, Noe arkamman yaykuna p’unchaykama. Mana yachaqkuchu karqanku unu llump’ay hamuspa llapanta apaqkama; chayhinataqmi Runaq Churin hamuyninpas kanqa. Mateo 24:37–39.
Noépa p'unchawninkunapiqa khuyapayakuy pachapa punkunmi wisq'akurqan, chaywanmi usqhaylla hamunan domingo p'unchawmanta kamachikuy unanchasqa karqan; chay kamachikuytaqa 1844 watapi octubre killapa 22 p'unchawninpi punku wisq'akuypas unanchallantaqmi. 1844 watapi agosto killapa 12–17 p'unchawninkunapi Exeterpi karpakunapi ruwasqa huñunakuymanta qallariq pachaqa wisq'asqa punkuman apaq huk profecía pachata unanchan.
Noépa punchawkunapi, Noéqa kimsa kaq angelta rikuchirqan, hinallataq kimsa kaq angelqa chay wisq’asqa punkuman chayarqan octubre 22, 1844 p’unchawpi. Noépa punchawkunapi, mayqinchus Jesús nisqanman hina “Runaq Churinpa hamuynin” kanman, Apocalipsis chunka tawañiyuqpi kinsa angelkuna chay wisq’asqa punkukama pusarqan. William Millerqa ñawpaq kaq angelpa willakuyninta rikuchirqan, hinallataq Noépa punchawkunapi Enocwan unanchasqa karqan. Judasqa Enocpa willakuyninta riqsichin, Millerpa willakuyninwan kuska parallel kasqanta.
Hinallataq Enoc-pis, Adanmanta qanchis kaq, paykunamanta willaraspa nirqan: “Qhawariychik, Señorqa hamunqa waranqa waranqa santosninkunawan, llapa runakunapaq juicio ruwanampaq, chaypi kaq llapa mana diosyuqkuna-taq tukuy mana diosyuq rurayninkumanta, mana diosyuqta rurasqankumanta, hinallataq paypa contranpi mana diosyuq huchasapak runakuna rimarisqanku sinchi simikunamantapis huchachaspa qawachinampaq.” Judas 1:14, 15.
Millerpa ñawpaq angelpa willakuyninmi “taripayta” willakurqan, imaynachus Enocpa willakuyninpi rikuchisqa karqan hina. Enocpa qallariyninqa “Adanmanta qanchis kaq” nisqawanmi reqsisqa kachkan. Millerpa willakuyninqa qallarikurqanpas tukukurkantaqpas “qanchis kutikuna” chay uray llaqtapaq hamusqanwanmi, chusku chunka suqta watamanta qhepamanmi kinsa kaq angel chayamurqan 1844 watapa octubre killapa 22 punchawninpi, maypachachus “qanchis kutikuna” chay hanaq llaqtapaq hunt’akusqa karqan. Iskaynin, Enocpas Millerpas, taripay pacha willakuqkuna kaspanku, qanchis yupaywan reqsichisqa kaspankum qallariqkuna karqanku. Enocwan qallarisqa pacha, qanchis kaq kasqan, qanchis punchawkuna tukukuywanmi tukukurqan, mayk’aqchus uywakuna arcaman yaykurqanku punkuta atipayninnaqmanta wichq’aykama. Jesusqa tukukuynintaqa sapa kuti qallariyninwanmi rikuchin.
Enochqa Methuselahpa taytan karqan; Methuselahñataq Lamechpa taytan karqan. Lamechwan Methuselahqa iskay ñiqin angelpa willakuyninta, chaynallataq chawpi tutapi qapariypa willakuynintapas unanchanku. Chawpi tutapi qapariyqa wisq'asqa punkukama ñawparirqan; chayraykum unu pachakutiy karqan chay watapi wañuq Methuselahwan unanchasqa kan. Lamechqa iskay ñiqin angelpa willakuyninta unancharqan, Lamechtaq unu pachakutiymanta pichqa wata ñawpaqta wañurqan. Lamechpa wañuyninmanta, punku wisq'akuqtin Methuselahpa wañuyninkama pasaq chay pichqa wataqa Ezekielpa kasarakuq warminpa wañuyninta unancharqan; chay wañuyqa Methuselahwan unanchasqa Cristopa kasarakuq warminpa wañuyninman apaq mit'apa qallariyninta rikuchirqan.
Enochqa 1798 watapi chayamuq ñawpaq kaq angelta unancharqan; Lamechqa 1844 watapi abril killap 19 ñiqin p'unchawninpi chayamuq iskay ñiqin angelta unancharqan; Methuselahñataq Exetermanta Noahpa unanchasqan 1844 watapi octubre killap 22 ñiqin p'unchawninpi wisq'asqa punkukama kaq chawpi tuta qapariyta unancharqan. Lamechpa wañusqanmanta Methuselahpa wañusqankama kaq pichqa wataqa Cristo manaraq paqarimuqtin 587 watamanta 586 watakama kaq huk wata kuskanniyuqta unancharqan. Lamechmanta Methuselahkama kaq chay pichqa wataqa 1448 watamanta 1453 watakama kaq pichqa watata unanchan.
1448 watapa octubre killanpa 31 kaq punchawninpi, John Palaiologos wañurqan, hinaspataq wawqin, chunka hukniyuq ñiqin Constantine (qipa kaq Constantine), inti lluqsimuy lawpi kaq Romapa qapaq tiyananman wicharinanpaq Islam iñiyniyuq turkukunapa kamachikuyninmanta saqiyta mañakurqan. Paypa 1299 watapa julio killanpa 27 kaq punchawninpi chay kamachikuyman churakusqanqa Apocalipsispa isqun ñiqin capitulonpa chunka ñiqin versiculonpi qillqasqa iskay ñiqin pachak pichqa chunka wata pachatam huntachirqan. John Palaiologospa wañusqanmanta pichqa wata qipaman, wawqin chunka hukniyuq ñiqin Constantineqa Constantinoplapa pirqankuna patapi wañurqan, Mehmed II inti lluqsimuy lawpi kaq Romapa Bizancio hatun qapaq suyunta atipachkaptin. Mehmedqa Mohammed sutimanta turku simipi paqarisqa sutim; chayrayku, 632 watapi ñawpaq kaq Mohammedpa wañuyninwanmi Apocalipsispa isqun ñiqin capitulonpi kaq ñawpaq pachak pichqa chunka watayuq profecía (pichqa ñiqin versiculopi kaq) qallarirqan, hinaspataq pusaq pachak iskay chunka hukniyuq wata qipaman, ‘iskay ñiqin Mohammed’pa makinpi qipa kaq Constantinepa wañuyninwan tukurqan. Wañunanmanta pichqa wata ñawpaqta, Mohammedqa Romapa tukukuyninta ñawpaqmanta willakusqa karqan, chaytaqa iskay ñiqin Mohammed sutiyuq turkum huntachirqan.
Constantino qhipa kaq, chunka hukniyuq, Constantinopla maqanakuypi wañupurqan; chayhinaqa wawqen Juanpa wañusqanmantapacha paypa wañusqankama phichqa watata reqsichin. Chay phichqa wataqa rikuchisqa karqan Lamec churinpa wañusqanmantapacha Matusalen taytanpa wañusqankama phichqa watakunawan, qhipaman phichqa wata pasasqanmanta arca patapi punku wichq’asqa kaptin. Chayhinaqa Ezequielpa kasaranan warmipa wañusqanqa Lamecpa wañusqanwan rikuchisqa karqan, iskayninkutaq kuska willakuspa Juan Palaiologospa 1448 watapi wañusqanmanta testigota qunku. Chay qhepaman Matusalen wañusqanqa Cristopa kasaranan warmipa wañusqanwan hinallataq Jerusalenpa 586 BC watapi thuñisqanwan tupachkan, iskayninkutaq kuska Constantino chunka hukniyuqpa wañusqanwan tupachkanku.
Huk wañuywan qallariq, huk wañuywan tukukuq profecíapi rikuchisqa pachapa kimsa testigokunaqa fierapa unanchanwan tukukuq fierapa rikchaynin rurakusqan pachatam rikuchinku, chaytaq milleristakunapa historianpi chawpi tuta qapariy willakusqanwan, hinallataq kunan historianchikpi fierapa unanchanwan tukukuq fierapa rikchayninpa rurakuyninwanpas tupan. Utqaylla chayamuq domingo kamachikuypi fierapa unanchan hunt'akuptinmi, profecíapi rikuchisqa “rimay” chayamun, Jerusalem thuñichisqa kaptin Ezekielpa kikin munayninwan “rimayta” atisqanwan tupaspa.
Rimay
Icha domingo kamachikuypi, mayqanmi Jerusalén llaqtapa chinkachisqanwan rikch’achisqa kashan, Estados Unidospa profético rimaynin señalasqa kashan, llulla profeta dragón hina rimaptin.
Hinaspanmi huk sach’a animalallatataj oraqet mistunjiri; ukasti pä qhuruniw corderor uñtata, ukampis dragónjamaw parläna. Apocalipsis 13:11.
Domingomanta kamachikuypi, Balaamqa asnunta kimsay kutita maqan, chaymantataq asnu rimarin.
Hinaspataq Señorqa asnonpa siminta, hinaspan payqa Balaamta nirqa: ¿Imatataq rurayki, kimsa kutikama maqawanki chayrayku? Balaamtaq asnota nirqa: Qamqa asikapuwankim; makiypi espada kanman chayqa, kunanmi wañuchisqayki. Asnotaq Balaamta nirqa: ¿Manachu ñoqaqa qampa asnoyki kani, qampaq kaq kasqaymantapacha kunankama muntakusqayki? ¿Hayk’aqpas kayhinataq ruraraqniykichu? Hinaspan payqa nirqa: Mana. Números 22:28–30.
Llulla profetaqa domingo punchawmanta kamachiypim riman, Islam nisqapas domingo punchawmanta kamachiypim riman. Profecíaman hinaqa, iskayninkum llulla profetakuna kanku. Domingo punchawmanta kamachiypiqa, Habakkukpa unayakusqa ‘rikuyninmi’ riman.
Kay rikch’ariyqa churasqa p’unchaypaqraqmi kashan; ichaqa tukukuyninpi rimanqa, manataq llullakunqachu. Qhipayaypas, suyaykuy; cheqaqtapuni hamunqa, manataq qhipanqachu. Habakkuk 2:3.
Habakucqa cheqaq profetamin, llulla profetakunamanta hukman rimaj. Habacucpa “visión” nisqanqa ñawpaqta upalla Ezequielpa siminwan rimarin, chaymanta simin kicharisqa kan. Diospa simin kaypaq prometesqanqa Jeremíasman qosqa karqan.
¿Imaraykutaq ñak’ariyniyqa wiñaypaq hina kan, ch’akiyyniytaq hampiyta mana munaspa mana allch’akuy atisqachu? ¿Qamchu noqapaq llulla runa hina, ch’akiq unu hina kanayki? Chayrayku Señor nin: Sichus kutirimunki, churaqtiymi kutichisqayki, ñawpaqniypi sayanaykipaq; hinaspa allinta mana allinmanta akllaspa hurqunki chayqa, simiy hina kanki. Paykuna qamman kutirimuchunku; ichaqa ama qamqa paykunaman kutiriychu. Jeremías 15:18, 19.
Domingota waqaychanapaq kamachiy pachapi, Zacaríaspa isqun killantin mana rimay atisqanqa tukukurqan, pay rimarispa churinpa sutin Juan kanan kasqanta takyachiptin. Zacaríasqa kimsa ñiqin angelpa siminpi mana iñiq umalliqkunatam unanchachirqan; Juanñataqmi Elíaspa kuyuriyninta, Cristopa Iskay Ñiqin Kutimuyninpaq ñanta kicharinanpaq kaq iglesiata, unanchachirqan.
Hinataq Zacharias angelamun: “Qanrutkelallruutenka-qaa una iliuraq? Uanga iluaniqellruunga arnaqevkeni, nuliam-llu ukiuni angayuqellruuq.” Angelam akivkaa, elliinun-llu qanerluni: “Gabriel-uaŋa, Guaġem saani nikitauraqtua; tuyuġauluaŋa ilingnun uqaquplunga, una-llu quvianartuq tusarliun ilingnun iqlulugu. Taimaatun-llu, takullrua, uqaqtaqassanngittutin, uqaqsinnaassanngittutin-llu taanna ulluq tikillugu taapkuak tamatkua naammassiñiaqmata, qanrutkama ukpiġinnginnamigit, taakkuva nipiqatigisaat nalaani naammassiniarut.”
Runakunaqa Zacarías-ta suyarqanku, hinaspan mancharispa muspharqanku templopi unayta qhipakusqanrayku. Lluqsimuspaqa payqa manan atirqanchu paykunaman rimayta; hinaspan paykuna yacharqanku templopi huk rikch’ayta rikusqanta. Payqa makinwan señasta rurayllata atirqan, hinaspan mana rimayniyoqlla qhiparqan. Lucas 1:18–22.
Zacaríasqa sacerdotekunapa pusaj kaq mit’amantan karqa.
Herodes, Judea llaqtan rey kasqan p’unchaykunapiqa, huk sacerdotem karqa Zacarías sutiyuq, Abíaspa mit’anmanta; warminpas Aarónpa ususinkunamanta karqa, sutintaq Isabel karqa. Paykunataq iskayninku Diospa ñawpaqenpi chiqap runakuna karqanku, Señorpa tukuy kamachikuyninkunatawan kamachisqa ruwayninkunatawan mana huchachasqa purispa. Mana wawayoqchu karqanku, imaraykuchus Isabelqa mana wawachakuq warmi karqa, iskayninkutaq ña allin machu kayman chayashqaña karqanku. Hinaspan pasaqta karqa, pay sacerdotepa llamk’ananta Diospa ñawpaqenpi ruwashaqtin, mit’anpa nisqan hina, sacerdotepa kaq costumbrenman hina, suertin urmarqa inciensota rupachinanpaq, Señorpa templonman yaykuspa. Tukuy runakunapa tantanakusqanpas inciensopa horanpi hawapi mañakuypi karqanku. Lucas 1:5–10.
Llapan profetakunaqa qhipa p'unchawkunatam unanchanku, Zachariasñataqmi, Ezekiel hina, yupaychana wasiman haykurqan. Payqa sacerdotekunapa pusaq ñiqin mit'ayuq huñunmantam karqan, chayqa Noahpa arkanpi ñawpa pachamanta musuq pachaman riq pusaq runakunapa unanchanmi karqan. Paypas warminpas mana huchachana karqanku, ichaqa Zachariasqa Gabrielpa rimayninkunamantam iskayrayarqan. Millerista kuyuriyqa Filadelfiamanta kaqkuna hina (mana huchachana) qallarirqan, ichaqa 1856 watapiqa Laodiceamanta kaqkunamanmi tukurqan. Qhipa p'unchawkunapiqa, angelpa willakuyninqa kimsa ñiqin angelpa willakuyninmi, Gabrielpa Zachariasman willakuyninñataqmi kimsa ñiqin angelpa willakuyninta unanchan, hinallataq Elijahpa willakuynintapas, Bautizaq Johnpa unanchasqanman hina.
Hinaspanmi payqa rikurirqan Señorpa angelnin, inciensopa altarpa pañan lado ninpi sayashaq. Zacarias payta rikuspataq mancharisqa karqan, manchakuytaq payman urmaykurqan. Ichaqa angelqa payta nirqan: Ama manchakuychu, Zacarias; mañakusqayki uyarisqañam; warmiyki Elisabettaq qharichata wachanqa, sutintaq Juan nispa churanki. Qanmi kusikuyta haqaychaytapas charinki; achkha runakunaqmi paqariyninrayku kusikunqaku. Señorpa ñawpaqenpi hatunmi kanqa; vinota ni machachiq upyanatapas manam upyanqachu; Santo Espirituwanmi hunt’asqa kanqa mamampa wiksanmanta pacha. Israelpa wawanmanta achkhatam kutichinqa Señor Diosninkuman. Payqa ñawpaqenmanmi rinqa Eliaspa espiritunwan atiyninwanpas, taytakunapa sonqonkuta wawankunaman kutirichinampaq, mana kasukuqkunatapas chanin runakunapa yachayninman; Señorpaq huk llaqtata wakichisqata wakichanampaq. Hinaptin Zacariasqa angelta nirqan: Imaynatan kayta yachasqaq? noqaqa machu runañam kani, warmiypas watayuqmiña. Hinaqtin angelqa kutichispa payta nirqan: Ñoqaqa Gabrielmi kani, Diospa qayllanpi sayaq; qamman rimamunaypaq, kay sumaq willakuykunata willanaypaqpas cachamusqañam kani. Lucas 1:11–19.
Zacarías manam creérqachu hamuq Elíaspa willakuynin hunt’akunanpaq kasqanta.
Qhawariychik, noqaqa kachamusaq Elías profetata, Señorpa hatun manchay p’unchawnin hamunanpaq ñawpaqta: paymi taytakunapa sunqunta wawankunaman kutichinqa, wawankunapa sunquntataq taytankunaman, ama hamuspa allpata maldicionwan maqaykunaypaq. Malaquías 4:5, 6.
Paní Whiteová v souvislosti s pečetěním v Ezechielovi v deváté kapitole ukazuje, proč bylo vedení laodicejské Církve adventistů sedmého dne předobrazeno Zachariášovou nevěrou.
“Mana llakikunaykuwan mana llakikukuqkuna, kikinkupa espiritupaq uraykayninmanta mana nanaywan waqaqkuna, nitaq hukkunapa huchankunamantapas mana llakikuspalla waqaqkunaqa, Diospa sellonmanta qipachisqa saqesqa kanqaku. Señorqa kachamun mensajeronkunata, makinkupi wañuchinapaq armakunata apaq runakunata: ‘Qepanta llaqtapi purispa maqaychis: ama ñawiykichis qispichichunchu, amataq kuyapayakuychischu: tukuyta wañuchiychis machukunatawan waynakunata, sipaskunatawan wawakunata, warmikunatawan: ichaqa ama qayllaykuychischu mayqin runapaqpas señal kasqanman; qallariychis Santuarioniymanta’ nispa. Chaymantataq wasipa ñawpaqpi kaq machu runakunamanta qallariqku.”
«Kaypi rikunchik iglesiata—Señorpa santuarionnin-ta—Diospa piñasqa castigonpa maqaywan ñawpaqta muchuqta. Machu runakuna, pikunaman Dios hatun k’anchayta qorqan, hinaspa llaqtapa espirituymanta interesninkunata waqaychaqkuna hina sayarqanku, confiakurqankuta qolluchirqanku. Paykuna churakurqanku kay nisqapa chiqninman: manam milagrokunata suyananchikchu, nitaq Diospa atiyninpa sut’i rikuchikuyninta ñawpa p’unchaykunapi hina mask’ananchikchu. Tiempoqa cambiakunña. Kay simikuna mana iñiyninkuta kallpachanku, hinaspa ninku: Señorqa manam allinta ruwanqachu, nitaq mana allintapas ruwanqachu. Payqa ancha khuyakuqmi llaqtanta juiciowan watukuq hamunanpaq. Chayhinaqa “Paz y seguridad” nisqa qapariymi karqan chay runakunamanta, pikunaqa manañam hayk’aqpas kunkankuta trompeta hina oqarinqakuchu, Diospa llaqtanta huchankunata rikuchinanpaq, Jacobpa wasintataq juchankunata sut’inchananpaq. Kay mana qaparikuq upa allqokunaqa, qaparinqankumanta mana munasqankurayku, piñasqa Diospa chanin venganzanta ñawpaqta muchuqkuna kanku. Qharikuna, sipaskuna, huch’uy wawakunapas llapallan kuska chinkapunku». Testimonios, tomo 5, 211.
Zacarías manam crenirqachu kimsa kaq angelpa willakuyninta, chayqa Elíaspa willakuyninmi, mayqenchus Juan Bautistapa historianta hinaspa William Millerpa historiantapas kutichin.
Pisqa Killa
Elisabethqa wiksallaskaqa pichqa killakunata pakarqan.
Chay qhepaman p’unchawkunapi warmin Elisabet wiksayakurqan, hinaspan pichqa killakuna pakakusqa karqan, nispa: Kayhinatan Señorqa noqawan rurawarqan chay p’unchawkunapi ñoqata qhawariwaspa, runakuna ukhupi p’enqayniyta qechuwanampaq. Soqta kaq killapinmi angél Gabrielqa Diosmanta kachamusqa karqan Galilea llaqtapi huk llaqtaman, sutiyoq Nazaret. Lucas 1:24–26.
Zacarías karqa qanchis chunka pusaqniyuq sacerdotekunapa mit’a nisqapi kasharqan, chaymi ch’ulla wawampaq Juanpa pusaq p’unchaypi circuncisiónninwan tupachikun, chay p’unchaypitaq Zacaríasmanta huk kutita rimay lloqsinqa. Paywan churin Juanwan kuska rikuchinku Noépa arkanpi kashaq pusaq alma-kunata, mayqenkunachus unu p’itiy apamusqan wañuymanta pakasqa karqanku pisqa killapaq, ichaqa pachak pichqa chunka p’unchaykama. Chay pachak pichqa chunka p’unchaykuna, chaynataq wiqsayuq kaypa hinallataq unu p’itiy unu-kunapa p’unchayninpas, Apocalipsis isqonpi iskay mit’a pisqa killapaq kasqanwan tupachikun.
Zacaríaswan churin Juanwanpas Laodiceapi kaq qanchis ñiqin iglesia Filadelfiapi kaq pusaq ñiqin iglesiaman tikrakusqan pachata unanchanku. Zacaríaspa sacerdotekunaq pusaq ñiqin t'aqanpa mit'anpi sirvisqanmanta churin Juanpa pusaq ñiqin p'unchawpi circuncidasqa kasqankama kaq pachaqa huk profecía pachata unanchan; pusaq yupaymi chay pachaq qallariyninta tukukuynintapas riqsichin. Chay profecía pachaq ukhupin pisqa killayuq huk pacha kan, chaymi pakakuy pachata unanchan.
Profeciapa “rimaynin”qa qayllamusaq domingo p’unchaw kamachikuyta reqsichin; chayrayku Zacariasqa domingo kamachikuypi riman, churin sellasqa kaptin, circuncisión rurasqanwan rikuchisqa hina. Chay historiapi, domingo kamachikuy manaraq chayamuptin, Zacarias rimashanpaq ñawpaqta, pichqa killakuna tukukuyninpi, soqta killapi Maríaqa Elisabethman watukuyta rin, Santo Espíritutaq Elisabethta haywarin; payqa warmi kasqanrayku Diospa iglesianta jawq’achisqanta rikuchin, qayllamusaq domingo p’unchaw kamachikuy manaraq chayamuchkaptin tawa killakuna ñawpaqpi.
Umi Mariaqa chay p’unchaykunapi hatarispan utqaylla rirqa urqu lawman, Judá llaqtapi huk llaqtaman; hinaspan yaykurqa Zacaríaspa wasinman, Elisabetta rimarispa napaykurqa. Hina kaptinmi, Elisabetqa Mariapa napaykusqanta uyarispan, wawacha wiksa ukhumpi phinkirqa; hinaspan Elisabetqa Santo Espirituwan hunt’asqa karqa. Chaymi sinchi kunkawan rimarispan nirqa: Warmikunapurapi saminchaska kanki, hinaspa saminchaskañataq wiksaykipa rurun. ¿Imanasqataq kayqa ñuqaman chayamun, Señorniypa maman ñuqaman hamunanpaq? Qhawariy, napaykuyniykipa kunka ninriykunaman chaylla uyarisqanmanta pacha, wawacha wiksay ukhupi kusikuymanta phinkirqa. Hinaspa saminchaskañam iñirqa warmiqa; imaraykuchus Señor mantam payman nisqakuna hunt’akunanqa. Lucas 1:39–45.
Pichqa killa tukukuptin, Elisabethqa Maryman “hatun kunkawan” rimarqan, Gabrielpa willakuyninpi Marypa iñisqanta hatunchaspa; chay willakuyqa qipa punchawkunapi kimsa kaq angelpa willakuyninmi. Elisabethpa qusan Zachariasqa manam iñirqanchu, Maryqa ichaqa iñirqanmi. Maryqa Gabrielpa willakuyninta uyarirqan Zachariaspa uyarisqanmanta pichqa killa qipaman; chayraykum kimsa kaq angelpi iñiyninqa pichqa killapa pakasqa willakuynin riqsichisqa kasqan qipaman chayamuq hina unanchasqa kachkan. Qipa punchawkunapi pichqa killapa pakasqa willakuyninqa Apocalipsis libropa isqun kaq capitulonpa pichqa kaq versiculonpi kaq ñawpaq kaq pichqa killakunam. Maryqa kimsa kaq angelpa willakuyninta chaskiq qipa punchawkunapi kaq iglesiatam unanchan; chay willakuypiqa, usqaylla hamunanpaq kaq domingo punchawmanta kamachikuypa rimaynin yaqa tawa killa qipaman chayamunanpa ñawpaqllanpi, pichqa killapa sellonta huk sapaq kichaypas kachkanmi.
Maríapa watukuyninpa ñan unanchankunapi, Zacaríaswan Elisabetwan unanchasqa huk ñiqin hinaspa iskay ñiqin angelkunapa kuyuriyninqa, Maríawan Joséwan unanchasqa kimsa ñiqin angelpa kuyuriyninwanmi tinkun. Zacaríasqa kimsa ñiqin angelpa willakuyninta mana iñiq iglesiamanta huk kamachiqtam unanchan, llaqllaq Josétaq kikinpa kaqninkunallawan sayaq llamkaywan unanchasqa huk kuyuriytam unanchan. Adventismoqa qallarisqan hinallam tukukun, huk kuyuriy hinataqmi qallarirqan, manam ñiqichasqa iglesia llika hinachu. Joséwan, Maríawan, Cristowan unanchasqa pachak tawa chunka tawayuq waranqa kaqkunapa kuyuriyninqa, Zacaríaswan, Elisabetwan, Juanwan unanchasqa millerita kuyuriypa chiqan ayllumasinkunam, 1863 watapi mana iñiytaq Zacaríaswanmi unanchasqa. 1863 wataqa huk ñiqin hinaspa iskay ñiqin angelkunapa willakuyninkunata mana iñiytam unanchan, kimsa ñiqin angelpa kuyuriynintaq Maríapa iñiynintam unanchan.
“Anqelkunata kacharkanku hanaq pacha mantam atiyniyuq anqelta yanapanankupaq, hinaspan uyarisqani rimaykunata maypipas waqyamusqankuta hina: ‘Lloqsiychis paymanta, llaqtay, ama huchankunapi rakinakunaykichispaw, amataq chaskiychischu ñak’ariyninkunamanta. Huchankunam hanaq pachakama chayarqun, Diosñataq mana allin ruwasqankunata yuyarirqanña.’ Kay willakuyqa rikurirqan kimsañiqin willakuyman yapasqa hina, imaynan chawpi tuta waqyakuq iskayñiqin anqelpa willakuyninman huñukusqa karqan 1844 watapi. Diospa k’anchaynin sayakusqa karqan muchuywan suyaq santokuna patapi, paykunaq mana manchakuspalla qhepaman kaq chaninnaq, ukhu sonqoyuq waqyayta qusqaku, Babiloniapa urmayninta willakuspa, Diospa llaqtantaq waqyaspanku paymanta lloqsinankupaq, chhayna mancharikuypaq muchuyninmanta qispinankupaq.” Early Writings, 277.
Ishkay willakuykunapa huñunakusqanta rikuchin Maríaqa Elisabetman watukuq risqanwanmi, chay pachaqa pakasqa pichqa killakuna rikurichisqa kaqtinmi chayamun. Chay punkupi iskay qelqasqa willakuykuna huñunakunku hinaspa kuskalla willasqa kanku. Hukninqa Elisabetmi willarqan, huknintaq Maríam willarqan. Iskay willakuykunapa huñunakusqanmi reqsichin maypichus chawpi tuta waqyakuqqa iskay ñiqin angelpa willakuyninwan huñukun, chayqa Miller paqarisqa historiapin Exeter camp meeting nisqapi pasakurqan.
Elisabeth, hinaspataq Mary, willakuyninkuta uyarichisqankupa qipanta, “Maryqa kimsa killa hinam paywan qipakurqan, hinaspam kikinpa wasinman kutirqan.” Luke 1:56. Chay tawa killakunam Exeter-manta 1844 watapi octubre killapa 22 punchawninkama kaq suqta chunka suqtayuq punchawniyuq pachata unancharinku; chay killakunaqa utqaylla chayamunan domingo punchaw kamachiy chayamuptinmi tukukurqanku, Zacharias rimarisqan pachapi. Chay tawa killakunam chawpi tuta qapariypa willakuyninta uyarichina pachata unancharinku; chay willakuyqa pichqa pakasqa killakunapa willakuyninpa qipantam chayamun.
Millerita historiapi ishkay willakuykunaqa ñawpaq kaq iskay angelkunapa willakuyninkunam karqan, hinaspa ñawpaq angelpa willakuyninqa kallpachakusqa karqan huk pacha qillqasqa willakuy hunt’akusqanwan, chayqa pichqa killa pacha-mantam qallarisqa karqan, chaymi wakinpi pakasqa karqan hunt’akunankama chunka punchaw puchuqkama, 11 kaq agosto 1840 watapi, Josiah Litch nisqan rikhuchisqan hina. Iskay kaq angelpa willakuynin kallpachakusqanqa 1843 watapa mana allin ñawpaq rimarisqan allichasqa kasqanmi karqan, chayqa Exeter camp meeting nisqapi pasasqa karqan, Samuel Snow nisqan rikhuchisqan hina.
Chawpi tuta qapariypa iskay t'aqayuq willakuyninta willariyqa, punku wisq'akusqanmanta ñawpaq pisi pacha hinan rikhuchikun; Noahmanta willakuypiqa chaymi pichqa killa unayniyuq pachata qallarichirqa, chay pachataq arkapa Ararat urqupa umanpi tiyaykusqanwan tukukurqa. Chawpi tuta qapariy willarisqan pachaqa, pakasqa pichqa killakunapa sellon 1840 watapi agosto killapa 11 p'unchayninmanta chunka p'unchay ñawpaqta kichakusqanmanta qhipatan hamun; hinallataq, Señorpa 1843 watapa siq'inpi qhatasqan yupaykunamanta makinta hurqusqanmanta qhipatan hamurqa. Agosto killapa 1 p'unchayninmanta 11 p'unchayninkama kaq chunka p'unchaykunaqa, Exetermanta 1844 watapi octubre killapa 22 p'unchayninkama kaq suqta chunka suqtayuq p'unchaykunawanmi tupan; iskay t'aqayuq testimoniotaq, ñawpaq kaq sunqu p'akiyta paqarichiq pantasqa willakuypa allinchakuyninwan kuska, pakasqa pichqa killakunapa sellon kichakuynin suqta ñiqin killapi Marypa Elisabethwan tupaspa payta napaykusqan pachapi ruwakusqanta sut'ichan.
Domingupaq kamachikuypiqa, Hukllachasqa Suyukuna dragón hina rimarin, Islampa asnunpas rimarin, Habacucpa rikuyñataq Jeremías, Zacarías, hinaspa Ezequielpa siminmanta rimarin. Domingupaq kamachikuypiqa Ezequielqa huk señalm, chayrayku chay domingupaq kamachikuypi hoqarisqa estandarteta rikuchin. Ezequielpi “señal” nisqa simipa isqon kutimanta iskaymi “sábados” nisqakunata sutinchan santifikaciónpa señalin hina, Dios kaywan runa kaypa huñusqasqanta rikuchispa.
Ichaqa noqamanta ruwaymi, sutiy mana qhellichasqa kananpaq ñawpaqninpi mana iñiqkunapa, paykunawan kuska kashaqtin, paykunapa rikuyñinkupi reqsisqa kani paykunaman, Egipto suyomanta orqomuspay. Chayrayku paykunata Egipto suyomanta lloqsichirqani, hinaspa chunlla pampaman pusarqani. Hinaspa kamachiykunayta qorqani, taripayniykunatataq rikuchirqani; mayqin runachus chaykunata ruwaspa, chaykunapiqa kawsanqa.
Chaymiwanpas pay noqaqa qonqarikuy p’unchaykunayta paykunaman qorqani, noqawan paykunawan chawpinpi huk señalta hina kananpaq, chaywan yachanankupaq noqaqa paykunata ch’uyanchaj Señor kasqayta. Ichaqa Israelpa wasinqa ch’inneq llaqtapi contraypi hatarirqan: manan kamachisqaykunapi purirqankuchu, hinaspa taripayninkunatapas pisipaq qhawarirqanku, chaykunata runa ruwaspataq chaykunapi kawsanqa; qonqarikuy p’unchaykunaytataq anchata qhellicharqanku. Hinaptinmi ni rqani: phiñakuyniyta paykunapa patanman ch’inneq llaqtapi ichhamusaq, paykunata tukuchinaypaq. Ichaqa sutiyrayku rurani, mana mana llaqtakunapa ñawpaqenpi qhellichasqa kananpaq, paykunapa ñawpaqenmantaraq orqomurqani. Chaymantapas ch’inneq llaqtapi makiyta oqarirqani paykunaman, mana haykuchisqayta allpa qusqayman, lechewan misk’iwan phuqpuqman, llapa allpakunapa sumaq kayninman; imaraykuchus paykuna taripayninkunata pisipaq qhawarirqanku, kamachisqaykunapitaq mana purirqankuchu, aswanpas qonqarikuy p’unchaykunayta qhellicharqanku; sonqonkutaq idolonkuna qhepanta rirqan. Chaywanpas ñawiyqa khuyapayarqan mana chinkachinaypaq, nitaq ch’inneq llaqtapi tukupayta paykunawan rurarqanichu. Ichaqa ch’inneq llaqtapi wawakunaman nirqani: Ama taytakunaykichispa kamachisqankunapi puriychischu, ama taripayninkunatapas waqaychaychischu, nitaq idolonkuna rayku qhellichakuychischu. Noqaqa Señor Diosniykichismi kani; kamachisqaykunapi puriychis, taripayninkunata waqaychaychis, hinaspa ruwaychis; qonqarikuy p’unchaykunaytapas ch’uyanchaychis; chaykunaqa noqawan qankunawan chawpinpi señal kanqa, qamkuna yachanaykichispaq noqaqa Señor Diosniykichis kasqayta. Ezequiel 20:9–20.
Ezequielqa pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunapa wiphalantan unanchan, Dios kay runa kaywan hukllachasqa kasqanpa unanchanñataqmi Apupa “samana p'unchawninkuna”. Ezequielqa llaqtata muyuykuspa hark'ay qallariypin unancha; Jerusalén llaqta tukuchisqa kaptinpas unanchallataqmi, wiphala hina huqarisqa kaspa. Llaqtata muyuykuspa hark'ay qallariypiqa, rikuyta uyariyta mana munaqkuna, Paypa “samana p'unchawninkunata” qhillichaqkuna, paykunapas unanchallataqmi kanku.
Chaymantaraqmi wakin Israel llaqtapa kurakankuna ñawpaqman hamuspa ñawpaqpi tiyaykurqanku. Hinaptinmi Señorpa simin hamuwarqan, nispa: Runaq Churin, kay runakunaqa sonqonkupi taytachankunata sayarichisqaku, hinaspa huchankupa mitk’achinanta ñawpaqninkuman churakusqaku. ¿Paykuna raykuchu noqamanta tapukuyta saqeyman? Chayrayku paykunaman rimay, hinaspa niy: Kayhinan Señor Dios nin: Pipas Israel wasimanta sonqonpi taytachankunata sayarichiq, hinaspa huchanpa mitk’achinanta ñawpaqninman churakuq, hinaspa profetaman hamuq, paymanqa noqa Señor kutichisaq taytachankuna achka kasqanman hina. Chayta ruwasaq Israelpa wasinta kikin sonqonpi hap’iykunaypaq, imaraykuchus llapankum taytachankunarayku noqamanta karunchakusqaku.
Chaymi Israelpa wasinman: Kayhinataqmi Señor Dios nin: Arrepentikuychik, hinaspa kutirikuychik ídoloykichikkunamanta; llapa millay ruwaqkunaq ñawpaqenmantaqa uyaykichikta kutichiychik. Israelpa wasinmanta sapaq runapas, utaq Israelpi tiyasaq wak llaqtamanta runapas, noqamanta karunchakuspa, sonqonpi ídolonkuna churakuspa, huchanpa mitk’achisqanta uyapa ñawpaqenman churakuspa, noqamanta tapukunapaq profetaman hamuqtaqa, noqaqa, Señor, kikiywanmi kutichisaq. Chay runaqa contranmanmi uyayta churasaq, señalta hinaspa rimaypaq ejemplota ruasaq, hinaspa llaqtay ukhummantaqa qochusaqmi; chaymantaq yachankichikmi noqaqa Señor kasqayta. Profetapas pantachisqa kaspa imatapas rimaptinqa, noqam Señormi chay profetata pantachirqa; paypa contranman makiyta mast’arisaq, hinaspa llaqtay Israelpa ukhummanta tukuchisaq. Paykunam huchankumanta castigasqa kanqaku: profetapa castigonqa kasqan hina kanqa payman tapukuqpa castigonwan. Chayhinaqa Israelpa wasinqa amaña noqamanta pantarichun, nitaq llapa huchankunawan yapamanta qhellichasqa kachunchu; aswanpas paykunaqa llaqtay kanqaku, noqataq Diosninku kasaq, nispa Señor Dios. Ezequiel 14:1–11.
Nashville llaqtapi, Laodicea iglesiahina kaq Qanchis kaq Punchaw Adventista iglesiapa ukunpi Zacarías hina mana iñisqakunata, “ñawpa punchawkunapi hina milagrokunata, Diospa atiynin sutillata rikuchikunantapas mana maskananchik kanchu nispa yuyayta hapisqa” kaqkunata —chay ñawpa punchawkunaqa 1840 watamanta 1844 watakama kaqwan unanchasqam—, Adventismo hawapi kaqkunaqa imarayku mana yuyaychasqankumanta sinchita tapunqaku. Chay mana iñisqakunaqa hawka kaymanta waqaychasqa kaymantawan llulla willakuypa “unancha”nmanmi tukunku, chaymi Exeter llaqtapi karpa huñunakuypi huknin hukninwan awqanakuq iskay karpakunawan unanchasqa yuyaysapakunawan mana yuyayniyuqkunapa rakinakusqankuta chimpun. Paykunaqa llulla dioskunata yupaychaypa hinaspa awqariypa “unancha”nta apanku, Ezequieltaq Diosmanta willakuq chiqap yuyaychay willakuyta apan. Muyurispa harkaypa tukuyninpi, Jerusalén llaqta tuñichisqa kaptin —chayqa domingo kamachikuyta unanchan—, awqariypa unanchanqa sallqa uywapa chimpunmi, kasukuypa unanchantaq Diospa sellonmi.
Adventismopaqa pruebapa wichq’asqaña junt’ata kanan domingo kamachiypi, chaypitaq chaypi señal kan cheqaqkunapa hinaspa millay runakunapa, señalasqa kashanku. Pruebapa wichq’ayñin chay utqaylla hamuq domingo kamachiypi tipifican pruebapa wichq’ayñinta Michael sayariqtin, chaypitaq achkha achkha runakunapa wañuyninpa señalan Gog hinaspa Magogwan rikuchisqa kachkan.
Kallpachaq llaqtata puriq runakuna, pipas huk runapa tullunta rikuspankuqa, chaypi huk señalta sayarichinqaku, pampachaqkuna Hamongog pampapi chayta pampanankukama. Hinallataq llaqtapa sutinqa Hamonah kanqa. Chhaynatan allpata mayllanqaku. Ezequiel 39:15, 16.
Rimanakuypa unanchaqa Ezequiel qillqapa kimsa chunka qanchisniyuq umallinpi riqsichikun; chaypim wañusqa tullukunayuq wayq'u kawsarichisqa kan, iskay k'aspikunapas huñusqa kanku. Tullukunaqa tawa wayrakunawan unanchasqa Islampa huk willakuyninwanmi kawsarichisqa kanku; chayqa 1840 watapi agosto killapa chunka hukniyuq p'unchawninpa ñawpaq unanchanmi. Iskay k'aspikunaqa hukllamanmi huñusqa kanku, chaywanmi iskay ñiqin angelpa willakuynin chawpi tuta qapariypa willakuyninwan huñukusqan unanchakun. Tullukunaqa huk ñiqin angelpa kallpachasqa kayninmi, iskay k'aspikunataq iskay ñiqin angelpa kallpachasqa kayninmi. Chaymanta pachaqa Diospa llaqtanqa Paypa qhipa p'unchawkunapaq akllasqan, rimanakuyninpi kaq llaqtanmi; Juanwanmi pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakuna hina unanchasqa kan.
Chaymantaqa noqawanmi paykunawan thak kaypaq huk tratota ruwasaq; wiñaypaq tratonmi paykunawan kanqa. Paykunata churasaq, mirachisaqpas, hinallataq paykuna chawpipi wiñaypaqmi santuarniyta churasaq. Tinkuna wasiyapas paykunawanmi kanqa; arí, noqanmi Diosnin kasaq, paykunaqtaq llaqtaymi kanqaku. Hinallataq mana israel runakunaqa yachanqaku noqa Señor kasqayta, Israelta sapaqchasaqta, santuarniy paykuna chawpipi wiñaypaq kaptin. Ezequiel 37:26–28.
Diospa Siminpi divinidadwan runakayninwan huñunakuyninqa imaymana hinanpi rikuchisqa kachkan, hinaspa huk rikch’ayninqa kaymi: runapa aswan hanaq kaynin ukhupi tarikuq “alma llaqtapa pukara” Diospa santuarionpa pukaranwan hukllachasqa kaptin. Hanaq pacha tronon wasin, Diospa pukaranta rikuchiq, runapa aswan hanaq kayninpa pukaranwan huñusqa kaptin, Diospa llaqtanqa “santifikasqa” kanku, paytaq “paykunapa chawpinpi wiñaypaq” tiyan.
Kimsa chunka qanchisniyuq capítulo qhipamanmi Ezequiel qillqanpi churaykun kimsa chunka pusaqniyuqta, kimsa chunka isqunniyuqta ima, maypichus Gogwan Magogwan rimarin runakuna llapan huñusqa confederaciónpa unanchaqnin hina, Diospa akllasqa pacto llaqtanpa hawaman kaqkunamanta. Tawa chunka capítulopeqa, kimsa chunka qanchisniyuq capítulo pacto llaqtaqa rikuchisqa kachkan huk templohina, tukuy pachata hunt’aspa. Kimsa chunka pusaqmanta tawa chunkakama capítulokunaqa rikuchin Diospa pacto llaqtanpa oqarisqanta qhipa p’unchaykunapi, imaynachus 38 chaymanta 40 yupaykunawan unanchasqa kachkan hina.
Jutirinchikmi kaykunata qatiq qillqapi.