Panium - Chunka qanchisniyuq yupay

18 julio 2020 p’unchaypi chayamurqan huk pachak tawa chunka tawa waranqa runakunapa kuyuyñinpa ñawpaq llakikuy. Chayqa pasakurqan Daniel qillqapa chunka hukniyuq kapítulunpa tawa chunka versículonpi “pakasqa willakuy pacha” nisqapi. Chay llakikuyqa pasakurqan chay “pakasqa willakuy pacha” nisqaman allinta yaykusqaña kachkaptin—chay pachaqa qallarikurqan Unión Soviética urmayninwan 1989 watapi. Tawa chunka hukniyuq versículoqa rikuchin Estados Unidos llaqtapi domingo p’unchay kamachiyta, chayllataqmi chay kapítulollapi chunka suqta versículopis rikuchin. Chay 2023 watapi “kichasqa” kaynin, chay cheqaqkunamanta, mayqinkunachus ruwanku tawa chunka versículoq “pakasqa willakuy pacha” nisqata, Danielqa rikuchin chunka iskayniyuq kapítulunpi. Chunka kapítulomanta chunka iskayniyuq kapítulukama kikin rikch’aynillam kanku, chay rikch’aytaq qallarin sut’inchaspa Danielqa “yachaqkuna” nisqakunata rikuchisqanwan, paykunam entienden profecíapa ukhupi willakuyninta hinaspa hawapi willakuyninta, chaykunataq chaypi rikuchisqa kanku “chay imapas” hinaspa “rikch’ay” nisqakunawan.

“Imapas kaq” hinallataq “riqsisqa” nisqakunam willakuypaq ukhu hinaspa hawapi riqsisqakunata rikuchin, Daniel-taq iskaynintapas entienden qhaway runakunata rikuchin, imaraykuchus “imapas kaq” hinallataq “riqsisqa” nisqapas chunka kapítulopi Danielman “rikuchisqa” karqan. Chay kapítulopi, iskay chunka iskayniyuq p’unchawpi, santuario ukhupi Cristo-pa riqsisqan Danielman “rikuchisqa” karqan. Hebreo simi, “imapas kaq” nisqaman tikrasqa, qanchis tawa kapítulopi “asunto” hina tikrasqa kachkan, chaypitaq “riqsisqa” nisqawan kuska hukllapi churakusqa kachkan.

Chunka t’aqasqa “thing” nisqaqa chunka kaq qillqapiqa kikin simim “matter” nisqaman tikrasqa isqon chunka qillqapa iskay chunka kinsa ñiqin versículonpi. Danielpa qhipa rikuyñinpi, chunka qillqamanta chunka iskayniyuq qillqakama; chunka hukniyuq qillqapi “thing” nisqapas, utaq chunka qillqapi “matter” nisqapas, iskayninkutaq “the vision” nisqawan t’inkisqa kanku. “The vision” nisqaqa hebreo simipi “mareh” nisqam, chayqa “appearance” ninanmi. Danielqa qillqasqanpi iskay “visions” nisqakunata reqsichin, ichaqa chay iskaymanta hukninqa warmi kay pacha rimaypi qhawachisqa kashan, hinaspataq qhari kay pacha rimaypipas yapamanta qhawachisqa. Danielqa chunka qillqapa huk ñiqin versículonpi qhawachin “vision” nisqata entiendenkuta, chay “appearance” nisqata, hinaspataq “matter” utaq “thing” nisqatapas. Pusaq qillqapi Danielqa iskay “visions” nisqakunata reqsichin, chaykunaqa hukwan huk t’inkisqa kanku. Inglés simipi “vision” simiqa pusaq kuti tarikun chay qillqapi, hinaspataq hebreo simikuna “vision” nisqaman tikrasqamanta hukninqa “mareh” nisqam, huknintaq “chazon” nisqam. Mareh ninanqa “appearance” nisqam, chazon ninanqa “a dream, a revelation or an oracle” nisqam. Pusaq qillqapa contexto nisqanmi takyachin, maypachachus “mareh” simi “vision” nisqaman tikrasqa kashan chayqa “Christ” pa “appearance” nisqanta qhawachin.

Huk ejemplorayku, Daniel 8:14pi “mareh” nisqa, icha “rikuriy rikch’aynin” visionmi; chayqa niyta munan 1844 watapi octubre killapa 22 p’unchawninpi Cristo usqhaylla temploman rikhurimusqanta, Malaquías qimsapi “Pacto-pa Kachaqnin” nisqapa hunt’akuyninman hina; chaytaqa Hermana White nirqan 1844 watapi octubre killapa 22 p’unchawninpi hunt’akusqanta. Hermana White sut’inchaspa, Apocalipsis chunka kaqpi angel uraykamuspa huk chakin allpapi, huktaq lamar qochapi churakusqanmanta “Jesucristo kikinmanta mana pisipas personajechu” nispa, payqa profeciapi huk waymarkta reqsisichkarqan maypicha Cristo rikhurin. Chayqa askha rikhuriykunanmanta hukninmi. Payqa Moisespa kawsarimpuyninpi rikhurirqan, Judas qillqapi nisqaman hina. Chaypiqa Miguel arcángel hina rikhurirqan, ichaqa chaywanpas profético rikhuriymi karqan. Pusaq kaq kapitulumanta mareh visionqa “rikhuriy” nisqapas t’ikrasqa kachkan, chay simipa ninanwan hina tupaspa.

Kay qillqapi contexto sut’inchanmi chayqa ángel Gabriel kasqanta, “qhari hina rikch’akuq” nisqawan; chay “rikch’akuq” simitaq mareh nisqa visiónpa Cristoq rikch’akuyninmi, imaraykuchus hinallataq Cristoqa Miguel arcángelwan representasqa kashan, hinaspa Apocalipsis chunka kaqpi atiyniyuq ángelwanpas; chayrayku Cristoqa profético hina intercambiable kashan ángelespa simbolismonwan, hinaspa runakunawanpas. Gabriel chay versículopi kaptinpas, utaq Cristo Apocalipsis chunka kaqpi kaptinpas, utaq Miguel arcángel hina kaptinpas, sapankankum huk willakuyta representan; chayraykun Hermana Whiteqa Apocalipsispi ángeles nisqakunata tupachin iskaynintinwan: ángeles representasqanku willakuywan, hinaspa chay ángeleswan representasqa willakuyta willakuq runakunawan. Kay cheqaq-kayqa ancha importante kasqanrayku, Apocalipsis qillqapa huk kaq capítuloq ñawpaq kimsa versículonkunapi, chay kimsa versículo, Jesucristoq Apocalipsisinpa kichasqa kayninta willakuq, gracia tiempop tukukuynin manaraq chayamushaqtin, imaraykuchus “tiempoqa qayllañam kashan,” Diosmanta runakama willakuypa ruwanakuyqa sut’ita reqsichisqa kashan: Taytamantam huk willakuy Churiman qosqa karqa, paytaq chay willakuyta huk ángelman qon, chay ángeltaq huk runaman apapun, chay runataq iglesiakunaman apachin. Willakuypa ruwanakuypi sapa pasokunaqa sagrado hinaspa santo kanku, hinaspa chay santificasqa santidadmi representasqa kashan profético waymarkskunapi, maypichus Cristoqa pay kikin hina rikurimun, utaq huk ángel, runa, utaq willakuywan. Paytaq may huk waymarkpi cheqanta pay kikinwan tantanakuchkan chayqa “mareh” nisqa “rikch’akuq visión” nisqanmi.

Pusaq pusaqniyuq kapítulopi, “chazon” nisqaqa huk hebreo simim, chaymantaq “visión” nisqaman tikrasqa. “Rikhuriy”wan tupachisqa kasqanman hina, “marah” visión nisqaqa huk señalta reqsichin, “chazon” visión nisqataq huk profétic pacha unayta reqsichin. Pusaq kapítulopi iskay hebreo simikuna “visión” nisqaman tikrasqa kasqanpiqa huk divino simetría kan: chayrayku hebreo simi “mareh” nisqataqa Danielmi paypa warmi-rikch’aynin “marah” nisqapiwanpas llamk’achin. Chazonmantaq Danielqa iskay hinam reqsichin, ichaqa manam qhari-warmi tupanakuywanchu, aswanqa iskay simikunan, chaykunaqa kikillan niyniyoq kashaspapas, chay hina ruwasqankuwanqa mana yupay atina hinata mast’arinku.

Chazon nisqon qhawariyta, utaq willakuyta, utaq profeciata nin; hinaspa inglés simipi “matter” utaq “thing” nisqa simikunaman tikrasqa kaq simiqa hebreo simipi “dabar” nisqam, chayqa “simi” nin. Imaynan “chazon” nisqa qhawariyqa Danielpaqpas “dabar” simiwan rikuchisqa kasqanta hamut’asqa kaptin, iskayninkutaq kuskan Diospa Siminpa profetico willakuyninkunata rikuchinku. Danielqa sapa kuti “dabar” utaq “chazon” nisqakunata “mareh” nisqawan tupachin. Profetico nivelpi qhawaspa, “dabar” hinaspa “chazon” nisqakunawan rikuchisqa “Diospa Siminpa profetico willakuyninkuna” nisqakuna, Cristopa rikuriyninpa “mareh” qhawariyninwan huñusqa kaptinku, chaymanta Diospa Siminpa profetico historianninp sacred waymarks-ninkuna kan. Chaymanta, “mareh” simipa warmi tiempo kasqanta, “marah” nisqata, Danielpi qhawariy nisqapa ima ninankunapa siq’inman yapaspaqa, iñiypi chaninchasqa kaypa qhawakuq espejoyuq qhawariynta kapunki.

Danielpa qhipa qhawariyninpi, paypa qillqasqanpa qhipa kimsa kapitunkunapi rikuchisqa, Danielqa qhipa p’unchaykunapi huk llaqtata reqsichin, chay runakunaqa “Diospa Simin”pi kaq “profétic qhawariykunata” unanchanku, hinallataq ch’uya waymarkakunapa sagradas kayninta, mayqenkunam huñun huk pachak tawa chunka tawa waranqa runakunapa reformatorio kuyuriyninta; paykunaqa Corderota qatikunku maymanpas Pay rinqa chayman, Paypa ch’uya profétic Simiyninpi. Corderota qatispankutaq, Payqa pusan Daniel 10:7pa espejo hina qhawariyninman, maypichus ichaqa ayqekunku pantay uraman pakakuyta, chaypi wiñaypaq pampasqa kanankupaq, utaq allp’a ukhupi humillasqa kanku, justificasqa hinaspa kallpachasqa qhipa p’unchaykunapa profétic willakuyninta qonankupaq.

Gabrielqa Danielta kamachin “entiendey” iskayninta, “asuntota” hinallataq “visionta”pas. Hebreo simipi “understand” nisqaman tikrasqa simiqa nin “yuyaypi hukmanta hukman rakiyta.” Daniel, mayqinchus qamwan noqawan, munasqa ñawiriq, sut’inchawan rikuchin, payqa kamachisqa karqa “asunto”wan “vision”wan imaymana hukmanta hukman kayninta, sapaqchasqa kaynintapas entiendeyta. Chazón sutiyuq visionqa profétic historiapa hawa siq’inta rikuchin, mareh sutiyuq visiontaq Cristopa rikch’ayninta rikuchin. “Asunto” hinallataq “cosa” nisqaqa hebreo simipi “dabar” nisqa simim, chaymantaq “palabra” nin. Jesusqa “dabar”mi, payqa Palabra kasqanrayku. “Cosa” hinallataq “asunto”pas, iskaynin “dabar” kaspa, rikch’ariyninpa visionninwan tinkuchisqa qhawachisqa kanku.

Dabar nisqaqa, imachus asunto nisqa, hinallataq chay cosa nisqapas, capítulo ochoq chazon visiónmi, hinaspan profética historiapa visiónninta sut’inchan. Sapa huknin chay sut’ichaykuna (chazon, dabar, asunto, cosa) profecíapa hawaman rikuchisqa líneanta reqsichin, ichaqa mareh, hinaspa paypa warmi rimaynin marah, ukhuman profecíapa líneanta sut’ichin. Diospa qhepa p’unchaykunapi llaqtan, Daniel chunka capítulo huk versículopi rikuchisqa hina, profética historiapa ukhu hinaspa hawaman líneankunata iskayninta entienden. Apocalipsis librupi, ukhupi línea qanchis iglesiaswan rikuchisqa kachkan, hawaman líneaqtaq qanchis selloswan rikuchisqa kachkan.

Danielqa iskay chunka hukniyuq p’unchaw ayunaymanta qhipaman Cristop qhawariyninta rikuspá, payqa mareh qhawariypa warmi rimayninpi nisqanta rikurqan. Marehqa “rikch’akuynin” nisqami; chaymi Daniel Cristo-ta rikuspá, “marah” qhawariyta rikurqan. Hinaptinpas mareh “rikch’akuynin” ninman chayqa, kikin simip warmi rimayninqa “qhawana espejuta” nin. Hermana White willawanchik Danielpa rikusqan qhawariyqa Juanpa rikusqan qhawariy kasqanta; Juanqa chay qhawariyta rikurqan Cristo hanaq pacha santuario ukhupi kashaqtin.

Danielqa entiendenmi “imata” chaymanta “rikuyta”, payqa reqsichisqa kachkan Daniel hina, hinallataq Belteshazzar hinapas. Sutipa tikrayninqa profecíapi riman pacto nisqawan huk tinkuy-masiyta; chayrayku Danielqa tukupay p’unchawkunapi pacto runakuna-ta representan, paykunaqa pachak tawa chunka tawa waranqa kasqankuta, Cristo-pa templopi rikuywan pruebachisqa. Chay pruebaqa iskay clase adorador runakunata t’aqan.

Danielqa chiqaqmi qhipa p’unchaykunapi Diospa llaqtanwan tinkisqa iskay kaq, hinallataq templomanta pruebatam sut’ita reqsichin; chayqa hanaq pacha santuarupi Cristota rikuypi sayasqa prueba. Qanchis kaq versiculopi rikch’ariyqa mareh rikch’ariypa warmi kayninmi, marah rikch’ariy hina representasqa. Sichus Danielpa kutichisqan hina Cristomanta templo rikch’ariyman kutichinki, hinaptinqa profético “imapas” hinallataq profético “rikch’ariy” qampaq “revelasqa” kanqa.

Sichus Cristopa kikin templo ricchayninman pakakuyta maskhaspa ayqekuspalla tupachikunki chayqa, wiñay tutayayman yaykunkiri. Templo pruebanqa, wiñay evangeliopa kimsa patamanta iskay ñiqin prueban kasqan, ñawpaqta hamun huk ñawpaq kaq, cimientokunapa pruebanwan. Cimientokunapa tapukuyninqa Daniel chunka hukniyuqpa chunka tawa versículonpi rikuchisqa kashan, maypichus Roma sutichasqa kashan “llaqtaykipa suwakuna” nisqawan, paykunaqa “ricchayninta” sayachinqaku.

Kimsa p’unchaw t’aqsa p’unchawwan chaymanta, julio killa 18 p’unchaw 2020 watapi llakikuy qhepaman, diciembre killa 31 p’unchaw 2023 watapi Jesucristopa rikuchikuynin qallarisqa kichasqa kayta, imaraykuchus “pacha qayllapiña karqa.”

Jesucristoq Revelacionnin kichasqa kaynin riqsichiq “pacha”qa Apocalipsis qillqap qallariyninpi rimarisqa kachkan, hinaspataq qillqap tukukuyninpi chay kikillan willakuyninmi alfa nisqapa nisqanta yapamun omega nisqa willakuyninwan.

Jesucristopa revelacionninqa qichasqa kashan graciapa tiempun tukukuymanña chayashaqtin. Iskay chunka iskayniyuq p’unchawpi, iskay chunka hukniyuq p’unchaw ayunomanta qhipaman, “imapas”, mayqinchus “asunto”pas kachkan, mayqinchus dabar nisqa, ichaqa Simipas kachkan, mayqinchus hawa lado profetiko historiapa chazon rikuyñinpas kachkan, chaymi Danielman revelasqa karqan, pay hanaq pachapi Hatun Sacerdoteta Aswan Santo Lugarninpi qhawaq espejopi hina marah rikuyta experimentashaqtin.

Danielqa rikuchin qhawana espejoman rikch’akusqa musquywan kawsayniyuqkunata; paykunam Cristoq profetap simikunapi rikurimusqankunatapas entiendenku, hinallataq chazon musquywan rikuchisqa hawa pacha historiatapas. Marah musquyqa Cristota hina profetap ñanpi señalta rikuchin; chaylla simipa warmi kaynintaq Diospa k’anchayninta qhawarispa lurasqa kawsayta rikuchin, imaynachus Daniel, Juan, Isaías, Hermana White, huk profetakunapas rikuchinku.

Kay nivelpiqa chazon hawa qhawayqa sapinchay pruebatam rikuchin, hinaspa mareh qhawayqa Cristo rikhurimusqankuna profetico ruwaykuna qatipayninpi templo pruebatam rikuchin. ¿Cristoqa rikhurimunichu Aswan Santo Lugarnipi, kikiykiq Aswan Santo Lugarnin ukhupi? Chaypim Divinidadwan runakay hukllachasqa kachkan. Kayqa chay pruebatam, litmus prueba manaraq tukuchkaqtin, gracia tiempo wisq’akunanmanta ñawpaqta atipasqa kanan. Litmus prueba, mayqenchaq karakterta rikuchiq, chayqa marah espejopi qhawaymi.

31 diciembre 2023 p’unchawpi, cimientopa hawa prueban qallarikurqan chunka tawaq versículopi nisqa “llaqtaykimanta suwa runakuna” nisqamanta, chaymanta kunan papa 8 mayo 2025 p’unchawpi churakusqa kaptin, chunka tawaq versículopi kaq “rikuy” takyasqa karqan. Cimientopa prueban templo pruebanman muyurqan. 9 mayo 2025 p’unchawmanta pacha templo prueba purishanña. Iskay testigokunapa kawsarimuyñin 31 diciembre 2023 p’unchawpi, Apocalipsis chunka hukniyoqpa chunka hukniyoq versículonpi sut’inchasqa karqan, chay p’unchawpi qallarisqa kawsarimuyqa Ucrania Guerrarpa pacha unaymanta, 2014 watapi qallarisqa, 2022 watapi astawan hatuncharisqa, chay ukhupin karqan. Hawa hinaspa ukhu profecía siq’ikuna chay historiapi hukllawasqa karqanku. 31 diciembre 2023 p’unchawpi, cimiento churay llamk’ayqa purisharqan, huk llamk’ay 1798 watamanta 1840 watakama historiapi rikuchisqa hina, hinaspataq 1840 watamanta 1844 watakama hina, hinaspataq 19 abril 1844 p’unchawmanta 22 octubre 1844 p’unchawkama hina.

Daniel chunka huk versiculon chunka huk, profeciap hawapi siq’inpi historiaman chayamurqa, hinaspa tinkurqa kikin historiwanmi, chayqa Apocalipsis chunka hukpa uku siq’inmi. 2014 watapi, Ucraniapi Guerra qallarikurqa, imaynachus 217 a.C. watapi Rafiapa maqanakuywan rikuchisqa karqa, chay hinata. 2015 watapi, Daniel chunka hukpa versículo iskaypi kashan tawa kaq, aswan qhapaq rey, hatarirqa hinaspa willakurqa presidentepa cargonman kallpachakuy munayninta. Chay willakuyqa phiñachirqa dragón yuyayniyuq mundialista globalistakunata, Grecia suyu hina rikuchisqakunata.

Apocalipsis chunka hukniyuq, versículo chunka hukniyuq, 2023 watapi diciembre killa 31 p’unchayta reqsichirqan iskay testigokuna kawsarimusqanku hina. Chaymanta, 2020 watapi julio killa 18 p’unchaymanta 2023 watapi diciembre killa 31 p’unchaykama tiempota profético “ch’inneq” nisqa hina entiendesqaku. “Ch’inneq pacha” tukukuyninpi, 2023 watapi julio killapi huk voz waqyaspa qallarirqan; hinaspa, Nashville llaqtapi pantasqa willakuymanta qhepaman chiqap 1,260 p’unchayman, 2020 watapi julio killa 18 p’unchaypi, Judá ayllumanta Leónqa qallarirqan profético Simiyninta kichayta. Diospa profético Simiynin kichakusqanqa sapa kuti kimsa patapi pruebay proceso ruwachin, Daniel chunka iskayniyuqpi nisqa hina.

Apocalipsis chunka isqonniyuqpi, kasarakusqa warmi wakichikun, chaymantaq yuraq p’achata qusqam kan. Chay yuraq p’achakuna rikuchin kasarakusqa warmi wakisqaña kasqanta, hinaspapas chayqa Apocalipsis chunka isqonniyuqpi pasan hanaq pacha ventanakuna kicharisqa kaptin. Manaraq kasarakusqa warmi Cristopa chiqap kayninpa p’achawan yuraqyachisqa kananpaq, ñawpaqtaqa ch’uyañachasqa kan.

31 ñiqin diciembre killapi 2023 watapi, qallarikurqan cimientokunapa pruebanqa, pichus ch’uya kayta munanku ch’uya kananpaq. Chay ch’uyachiyqa hunt’akun yachay yapakusqanwanmi, Judá ayllumanta Leonqa, chaypacham qallarirqan kikinmanta qhepa revelaciónta kichayta. Chay revelaciónqa chaytapas hapiyninmi: payllam sapallan cimientokasqa, mayqinchus churakuyta atin. Simi cimientopi cheqaq kayta mana chaskiyqa, mayqinchus sut’inchan Romaqa “llaqtaykipa suwa runankuna” kasqanta, chayqa mana chaskiyñam sapallan cimientota, mayqinchus churakuyta atin.

31 ñiqin diciembre killapi, 2023 watapi, huk suyaykuy-ruray qallarikurqa, chaymi chaylla iskay clasekunapa rakiyta paqarichirqan. Kunanqa Judá ayllumanta Leónmi kichasqa karqan ñawpaqmanta wisqasqa kayta, versículo chunka tawayuqpa historiapi hunt’akuyninqa mayo killapa 8 ñiqin p’unchawmi karqan, 2025 watapi; chayta ruraspanmi Millerpa reqsichisqanta sayachirqan, Roma llaqtata profecíapa hawa rikch’ayninta sayachiq símbolo hina. Trump 2024 watapi kutimuspataq, Daniel chunka hukniyuq qillqapi versículo chunka kimsayuqta hunt’achirqan; hinaspan qatiq versículopi, 2025 watata señalanchik, papa León akllasqa kasqanwan. Trumppas, hinaspa paypa anticristo-masi rikch’ayninpas, 2025 watapi hatun kamachiyman yaykuchisqa karqanku.

Kay llikllapa p’unchaykunata kay kuyuypi reqsichisqaykuqa, aswanqa qhepaman qhawarispa santifikasqa yuyaymi. Pacha tukukuyninta 1989 watapi reqsichisqayku, hinaspataq willakuypa formalizasqanqa 1996 watapi karqa. 9/11-pi, formalizasqa willakuy kallpachasqa karqa. Habacucpa Tablakunata 2012 watapi rikuchispa, hinaspataq 2013 watapa enero killakama tukuspa, cimientokuna churakusqa karqa.

18 julio 2020 p’unchawpi ñawpaq kaq llakikuy chayamurqan, chaymanta 2023 watapa julio killapi huk simi qallarikurqan chunlla pampapi waqyaspa, hinaspataq 31 diciembre 2023 p’unchawpi Jesucristoq Revelacionninpa kichasqa kaynin qallarikurqan, hinaspataq ñawpaq hawaqpi sayachiq cimientomanta pruebapas qallarikurqan.

8 kaq mayo killapi, 2025 watapi, iskay ñiqin ukhupi templo pruebay qallarikurqan. Kimsa ñiqin litmus pruebayqa ñañanpiña kachkan. Chaypim rikuchisqa kanqa, almaqa wak ñawpaq, hawapi kaq ñawpaq pruebaywan sut’ichasqa mensajepa aceitenta charinchu, hinallataq iskay ñiqin ukhupi pruebaypa kuska puriq aceitentanpas charinchu. Kay pruebayqa hawapi kaqta sut’inchan, chaymanta ukhupi kaqta, chaymanta experienciata.

Profeciapa ukhu llikampaq siq’inqaqa ñawpaq waymarkakunamanta, chaykunataña chayraq rimarqani, chaykunawanmi ruwaq. Sapankama chay waymarkakunaqa Millerita historiapa kikin waymarkankunawanmi tupanku. 1798 watapi, pacha tukukuypa tiempo hina kasqanqa, 1989 watamanmi correspondin, chaypas pacha tukukuypa tiempo kashan. Chaypim Judá ayllupa Leónnin Simiyninta kicharirqa, payqa Simi kashanrayku. Adventismom Jeroboampa qallariy huchallikusqanpi mana kasukuq profetapa ruwanasninta hunt’aspa, Betel llaqtapi llulla profetawan mikhunapaq kutispanku, urmay Protestantismopa rimayninkunamanmi kutirqanku, chaykunataq William Millerpa qanchis kutikuykunata reqsisqanta contra llamk’achisqa karqan. Chayraykum mana hunt’atachu, ichaqa mana ima hinapas, entiendenchu imanas 1863 watapas ñawpaq kaq hukninchik angelpa hinaspa iskayniyuq angelpa alfa kuyuyñinpaq qhipa waymarka kasqanta.

Chayraykumantaq, paykunapaqqa mana imapas kanchu 126 wata kasqan, 1,260-pa unanchaqnin kasqan, huk “ch’in pacha”-pa unanchaqnin kasqan, mayqinchus 1863 watamanta qallarispa 1989 watapi pacha tukukuynin kama historia ta mast’arikun. Tawa chunka watakuna tukuptin Josuéqa kuyuyta pusarqan Simiq Hallp’aman. 1989 watapi Señorqa qallariyran llank’ayta, omega kuyuynta 1863manta 1989kama “ch’in pacha”-manta horkanampaq, hina imaynachus alpha kuyuyta 538manta 1798kama “ch’in pacha”-manta horqomurqan.

1989 watapi, Hiddekel Mayumanta musquy, Danielpa qhipa kimsa capitulonkuna-ta rikuchiq, kicharisqa karqa, imaynachus Ulai Mayumanta musquy, Danielpa 7, 8, hinaspa 9 capitulonkuna-ta rikuchiq, 1798 watapi kicharisqa karqa chayhina. Rey Jacoboq Biblianta rurasqa qelqasqa kasqan qhipaman iskay pachak iskay chunka watakuna pasasqanmanta, William Millerqa Ulai musquymanta sayasqa willakuyninta ñawpaq kutipi qelqarqa, chayhina 1831 watapi willakuyninta kamachisqa hinata sayachirqa; hinallataq Hiddekelmanta willakuypis 1996 watapi ñawpaq kutipi qelqasqa karqa, 1776 watamanta iskay pachak iskay chunka watakuna qhipaman, Estados Unidos nisqa hatun llaqtapa sumaq allpa paqarinan kasqanmantam.

Millerpa willakuyta kamachisqa hinam churaynin, Rey Santiagoq Versionninmanta iskay pachak iskay chunka watakuna qipaman, William Millerta reqsichin, Bibliapa profecíankunata—Machu Testamentoqpas, Musuq Testamentoqpas—ñawpaqllata llapa ch’uyanchasqa willakuq hina llamk’achispa, huk kawsarichiyta hinaspa huk allinchayta apamunanpaq. Bibliaqa Divina kasqanrayku, runawan tinkusqa karqa iskay pachak iskay chunka watakuna qipaman, Ulaiq willakuyninta paqarichinampaq.

Jesusqa Alphawan Omegawanmi, hinaspa Payqa Diospa Siminmi; chayrayku Bibliapa King James Version nisqa qillqasqapa 1611 watapi lluqsisqan, Jesus-ta churayku iskayninpi: 1611 watapipas, hinallataq 1831 watapipas. Cristoqa pacha tukukuypi rikurimun Judá ayllupa León hina; hinaspa willakuy hinallataq kamarisqa, qillqasqa, sut’inchasqa kaptinqa, Payqa Alphawan Omegam, Simiwanmi. Millerpa qallariyman tinkusqanqa reqsisqa kachkan, imaraykuchus qallariypas tukukuypas willakuyta ruraspa qillqaypi lluqsichiytaqa sinchita qhawachin. 1776 manta 1996 kama chaynallataq kaq kasqankuta apan, ichaqa hukniraymi.

Hiddekelpa willakuyninqaqa Estados Unidospi domingo p’unchaypa kamachinmanta willakuymi, hina nisqa Daniel chunka hukniyuq qillqapa tawa chunka hukniyuq versículopi. 1776 watapi, Independenciapa Declaración nisqapa rikhurichiyninwan tantasqa qillqasqan, ishkay pachak iskay chunka watayuq pacha qallariyninta rikuchin, chay pacha tukuyninqa providencialmente, mana munasqa sutichasqa hina, Time of the End qillqasqapa rikhurichiyninwan tukurqan. Chaylla watapim, 1996 watapi, Future for America sutiyuq ministerio corporación nisqa ñuqaykuman qusqaku. Hatun allpa willakuynin, chayqa Estados Unidosmi, profecíapa qallariyninwan tukuyninwan chiqap tinkisqa kasqanwan formalizakurqan. Milleritakunapa historiankupi sapa hatun waymark nisqaqa chunkayuq sipaskunapa parábola nisqapa pusaymanta kutipasqa kashan. Iskay pachak iskay chunka watayuq iskaynin pachakunapas qallariyniyuqmi, tukuyniyuqmi, hinaspa iskayninpas huk rikhurichisqa qillqawan señalisqa kanku.

Millerpa willakuyninpas metodologianpas takyachisqa, kallpachasqa karqa Islampa iskay ñiqin ay paqtakusqanwan. Apukunam kay willakuyman kallpachaypaq llamk’achirqanqa Millerpa huk p’unchaw watapaq nisqa kamachiywanmi, chay kamachiytaqmi 9/11-pi willakuyta metodologiantawan kallpachirqan, Apocalipsis chunka pusaqniyuqpa angelnin uraykamuynin Apocalipsis chunkapi rikuchisqa, 1840 wata agosto killapa chunka hukniyuq p’unchawpi pay ruwasqan uraykamuyninta yapamanta rurasqan hina kaptin. Chay iskay angelkunaqa Cristopa profetico rikurimuyninta angel hina sut’inchanku. Chay kamachiy, imaynachus huk p’unchaw watapaq nisqa kamachiy 1840 wata agosto killapa chunka hukniyuq p’unchawpa kuyuyñinpaq ancha saphichasqa karqa, chay hinallataq 9/11-pa kuyuyñinpaq ancha saphichasqa kay kamachiyqa kaymi: Milleritakunapa historiankuqa pachak tawa chunka tawa waranqa runakunapa historiapin yapamanta ruwasqa kachkan.

Islampa kimsasqa qhelqakusqan hunt’akuy, kimsa kaq llaquy-mananman hina, omegaq historiapin chayamurqan, chaymanta kimsa kaq angelpa historiankunawan kuskanchakuspa, hinallataq Islampa huk kaq chaymanta iskay kaq llaquy-manakunamanta willakuy qhelqakusqan hunt’akuyninwan tupaq, alphaq historiapin huk kaq chaymanta iskay kaq angelkunapa pacha-historianpi chayamurqan—Millerite historiapa yapam kutimunan huk pachak tawa chunka tawa waranqa runakunapa historianpi nisqa kamachiyqa, allinta sinch’ita takyachisqa karqan, imaynachus Millerpa p’unchayninpi wata huk p’unchaypaq nisqa kamachiy takyachisqa karqan, Apocalipsis qanchisqon qhelqapi huk kaq chaymanta iskay kaq llaquy-manakunawan tupaspa. Wakinkuna, pacha willakuyta yachaqkuna, kimsa pachak isqun chunka hukniyuq watakuna chaymanta chunka phisqayuq p’unchaykuna, Apocalipsis 9:15 nisqapi churakusqanmanta yachaspapas, ñawpaq rimaynaypa yuyayninta ichapas mana hap’inkumanchu. Saqespa sut’inchasqayki.

Ñawpaq kaq iskay kaq llakikuyqa ñawpaq angelpa iskay kaq angelpa historiankunawan kuska churasqa kanku, hinaspataq kinsa kaq llakikuypa historianninqa kinsa kaq angelpa historianniwantaq kuska churasqa kashan. Kaypi nisqaqa kaymi: iskay kaq llakikuypa historiapin willakusqa kimsa pachak qanchis chunka hukniyuq watakuna, chunka pichqa p’unchawkuna qallariyninqa ñawpaq kaq llakikuypa historianninpim tarikunan. Apocalipsis isqunniyuq ñawpaq kaq llakikuypa historianninpim pachak pichqa chunka watayuq huk willakuy kashan, chay profetiku pacha tukukuq p’unchawpitaq kimsa pachak qanchis chunka hukniyuq watakuna, chunka pichqa p’unchawkuna nisqa willakuy qallarin. Iskay willakuyninkunaqa cheqaqtapuni ñawpaq kaq iskay kaq llakikuykunata tinkuchinku; chayrayku, wata rantin p’unchaw kamachiyman hina Islammanta huk willakuy willakusqa kaptinqa, chay willakuyqa Islampa ñawpaq kaq iskay kaq llakikuykunamanta willakuymi karqan, chaymi Millerpa ruraynin yachayninta, hinaspa mensajenta, ñawpaq kaq iskay kaq angelkunapa historianninpim takyachirqan.

Chay historiata 1844 watapi octubre killapa 22 punchawpi tukukuptinmi qanchis kaq corneta waqyamuyta qallarin, hinaspa qanchis kaq cornetaqa iskay kaq manchachiyllam kinsa kaq manchachiy kasqan, chay hinallataq Diosta yupaychaypa pakasqa misterionmi, chayqa Cristo qankunapi kachkan, hatun k’anchaypa suyayniykichis. Chay cornetaqa hawapiq willakuqman hina huk manchachiy willaymi, ukhunpiq willakuqman hina huk manchachiy willaymi. Chayraykum 2,520 watayuq profecía allpapa qanchis kaq wata samayninwan tinkisqa, chaypin jubileo kasqanpas yaykun. 1844 watapi octubre killapa 22 punchawpin qanchis kaq corneta waqyamuyta qallarin 2,520 watayuq hinaspa 2,300 watayuq profecíakunapa hunt’asqanpi.

1844 wata 22 ñiqin octubre killapi karqa Pampachakuy p’unchaymi, hinaspa jubileo waqrapas Pampachakuy p’unchaypin waqachisqa kanan karqa. Chay pacha qhepamantapacha, kawsashanchik kinsa kaq angelpa historiankunapin, hinaspa kinsa kaq llakikuykunapipas, mayqinchus qanchis kaq waqra kashan. 1840 wata 11 ñiqin agosto p’unchaypi, Apocalipsis chunka ñiqinpi atiyniyuq angel uraykamurqa allpata k’anchachinampaq hatun kayninwan, hinallataq Apocalipsis chunka pusaqniyuqpi angel 9/11 p’unchaypi rurasqan hina.

2012 watapi 2013 watapaq qallarinkama, “Habakkukpa Miskankuna” sutiyuq serie nisqa rurakusqa karqan, hinaspataq 1843 watapi qhapaq ñawpaq runakunaq cuadro-nin 1842 wata mayo killapi rikhurichisqa kasqanwan kuska chaninchasqa karqan. Chaymanta kuyuy paqarinankunapa cimientonkuna churakusqa karqan, ñawpaq chayqa ñawpaq hinaspa iskay angelkunaq alpha kuyuy kasqanmanta, utaq kinsa angelpa kuyuy kasqanmanta, Habakkukpa iskay miskankunaqa historiapiwan willakuyninpiwan awasqa karqan. 2020 wata julio 18 p’unchawpa mana hunt’asqa willakuyqa 1844 wata abril 19 p’unchawwan parallel karqan, hinaspataq yuyayk’achaypi unay suyay pacha ruwasqa ñanpiña karqan.

Huk chunka iskay pachak soqta chunka pichqa p’unchawkuna ch’in pampa tukukapun 2023 watapi diciembre killapa 31 p’unchawpi kichasqa kasqanwan. Allinmi yuyarinapaq, Cristoqa iskay kuti Templonta mayqen sacrilegio profanaciónninmanta picharqan, imaynachus Hermana White sutichan. Chayta ruwarqan ministerionpa qallariyninpi hinallataq tukukuyninpi, iskaynin pichaykunata alpha omega pichayta hina ruwaspa.

Paní White sut’itaqmi qhawachin ñawpaq kaq templopa pichanakuyta 9/11wan chayanakusqata, hinallataq ñawpaq kaq voztawan, chayta pay reqsichin Apocalipsis chunka pusaqniyuq kapitulopa ñawpaq kimsa versículonkuna hina. Chaymantaq reqsichin versículo tawaqpi “huk voztapas” nisqata iskay kaq templopa pichanakuy hina, hinallataq domingo kamachiy hina. Abril 19, 1844 watapiqa Milleritakunapaqmi karqa ñawpaq kaq templopa pichanakuy; octubre 22, 1844 watapitaq iskay kaqnin. 1798 watamanta 1844 watakama tawa chunka suqtayuq watakunapi Milleritakunapa templo oqarisqa karqa, hinaspataq Milleritakunapa templon oqarisqanmanta huk fractal tarikun iskay llakikuykunapa historiankupi, chay iskayninku templopa pichanakuykunata reqsichispa. Chay historiqa templomantam.

2020 watapi qhapaq julio killapi 18 p’unchawmanta 2023 watapi qhapaq diciembre killapi 31 p’unchawkama, ñust’akuna suyarisqa pachapi puñurqanku. Rikch’arimuqtinkuña, rikch’arimunku kamachikuyninkuman, cimientota churayman chaymanta templota sayachinankupaq. Chay pachamantaqa Cristo, Judá ayllumanta Leon hina, profetismoq k’anchayninta kicharispa kachkan, hinaspa profético k’anchay kicharisqa kaspaqa sapa kuti kimsa patapi pruebay ruwayta paqarichin, chayqa tukukun litmus sutiyuq pruebaypi maypichus carácter rikuchisqa kan, ichaqa mana chaypi wiñachisqachu. Litmus pruebaypi cheqap ñust’akuna Santo Espíritu-pa hich’aykusqanman chaskinqaku, mayqencha Diospa atynin Diospa llaqtan ukhupi rikuchisqa kasqanmanta llapan qillqasqakunata aswan atipaq. K’anchay yapakusqa kanqa mana hayk’aqpas rikukuq kasqan hina. Chayta nispaqa, huk historiata rikuchisaq, mayqenchus Millerita historianta pachak tawa chunka tawa waranqa runakunapa historiankuwan parallel kasqanta sayachin.

Kaykunataqa qatiq qillqapiqa qatiqkusunchikmi.

Elon Muskqa 2026 watapi 21 p’unchawpi nirqan: “kunanqa ‘singularidad’-pim kashanchik.”

Tecnologíapa singularidadninqa (achka kutiqa “singularidad”lla nisqa) hamuq pachapi huk yuyaychasqa punto kasqanta rikuchin, maypichus tecnología ñawpaqman puriynin—artificial inteligenciawan aswan hatunta kallpachasqa—hinallataq ancha utqayman, atiyniyuqman tukuspa runapa kamachiyninmanta, unanchayninmantapas lluqsispa, mana ñawpaqmanta yachay atina, ancha hatun tikraykunata runa civilizaciónpi apamun. Kaypa sunqu yuyayqa inteligencia-pa explosiónmi: huk IA sistema ruwasqanchik chay aswan yachaq runakunamanta aswan yachayniyuq kaptin (sapa kuti “Artificial Superintelligence” utaq ASI nisqa), chay sistemaqa kikinta wakmanta diseñayta, allinchaytaqa ima runa ekipopas hayk’aqllapas mana atisqanmantapas aswan utqayllata ruwanman. Chaymi huk recursive self-improvement loop nisqata paqarichin, maypichus atiynin yapamanta yapamanta iskaychakuq hina wiñan ancha pisi pacha ukhupi (p’unchawkunamanta → horaskaman → minutokaman), hinaptin qhipaman wiñariykunaqa explosivo tukuspa, “pre-singularity humans” nisqakunapaqqa allinmanta ñawpaqmanta watukuyta utaq pusayta mana atinaña kan. “Singularidad” sutinqa física, matemática yachaykunamanta mañakusqa kachkan, maypichus “huk yana t’oqopi” singularidadqa chay punto kan, maypichus gravedad mana tukukuqman tukuyninrayku kunan pacha física kamachiykuna p’akikun—mana rikuyta, mana watukuyta atinchikchu ima pasasqanta evento horizonte qhipaman.

Chaynamantaqa, tecnológica singularidad nisqapas historiapi huk “event horizon” hina qhawasqa kachkan: chay punukamaqa tendencias nisqakunata ñawpaqman rikuchiyta atisun, ichaqa chaymanta qhipamanqa hamuq pachaqa mana sut’ichasqachu qillqachisqa mana yanapasqa runa yuyaykunapaq.

1950 watakunapi—Ñawpaq muhu-kuna rikurimun matemátiku John von Neumannpa ruwasqanpi (paymi rimarqan usqhayllamanta mirachkaq tecnológico tikraymanta) hinallataq matemátiku/criptólogo I.J. Goodpa ruwasqanpipas (paymi 1965 watapi willarqan huk “yuyayniyuq kaypa phatariyninta” maypachachus máquina-kuna aswan allin máquina-kunata ruwananpaq diseñanakuptin).

1993 watapi, computadorkunamanta yachaq hinallataq ciencia-ficción qillqaq Vernor Vingeqa kay p’unchawkunapi yuyasqa musuq yuyayta riqsichirqa ensayo-ninpi, The Coming Technological Singularity sutiyuqpi. Payqa willarqa 2005–2030 watakuna chawpipi runamanta aswan hatun yuyayniyuq yachayta rurasunchikman, chaymantaq “runa pacha” tukukunqa (mana yanapakuq runakunaña kamachiq yuyay kasqankumantaña mana aswan hatun yuyayniyuqchu kanqaku nispa).

2005 watapi—ruraq/hamuq pacha qhawariq Ray Kurzweilqa kay yuyayta hatun llapa runakunapa yachayninman apan, *The Singularity Is Near* nisqa qillqaswan. Payqa rimarin kay singularidadqa 2045 watapa muyuriyninpi chayamunanta, yupaychay atiy paqarinaynin mana sayasqa wiñayninrayku (paypa *Law of Accelerating Returns* nisqanman hina), nanoteknología, bioteknología, hinallataq uma-yupaychay makina tinkuchiykunarayku. Payqa sapa kuti kay pacha churayta takyaqta waqaycharqan, qhipa p’unchaykunapipas musuqmanta takyachispa AGI 2029 watapi, singularidadtaq 2045 watapa muyuriyninpi kasqanta.

Qhipa wata watakunapi sut’inchasqakunaqa rikchakuspa llapallanpaq aswan pisiyachisqa karqan hatun simi-modelokunapa, yuyaychanapa sistemakunanpa, hinallataq wiñachiy kamachikunaq ancha utqay ñawpaqman purisqanrayku: Aswan kallpachasqa / qaylla pacha qhawariykuna (2026–2027): Wakin riqsisqa AI umalliqkuna (kayhina, Anthropic-manta Dario Amodei, Elon Musk) llaqtaq ñawpaqenpi willakurqanku superinteligencia utaq imapas chay singularidad nisqa qallarichiqwan rurayninpi kaq hinaqa chayamunmanña 2026 watakama utaq 1–3 watakunapi.

Yachaq kamachiqkunapa maskaykunapi chawpi yupaychayqa llapa superinteligencia/singularidad hunt’asqa kananpaqraqmi 2040–2050 watakunapa muyuriyninpi tantakunraq.

Utopik / allin yuyayniyuq → llapa mana tukukuq allin kaptin, unquykunatawan wakchaytawan chinkachiy, yuyayta apachispa utaq nanomedicinawan hina wañuymanta hina qispisqa kawsay, runakuna AIwan hukllachasqa kanan (transhumanism), ñawpaqpi mana allichay atisqa ciencia sasachakuykunata minutos ukhupi allichay.

Distópico / pesimistamanta → runakunaq rurasqanman hinaspa kamachikuyninman chinkay, mana tupaq kay (IAqa runaq chaninkunaman mana tupaq utaq chiqniq munayninkunata qatiq), qullqiwan llapa runakunapa kawsayninpaq urmay hinaspa thuñiy, utaqraqmi runa kaypaq tukupayman chayanapaq hatun manchakuykuna.

Singularidadqa manam “ancha ñawpaqman purisqa IA”llachu, aswanpas chay pacham kachkan maypachachus tecnológico evoluciónqa biológico/runa utqay constraints-manta lluqsispan huk autónomo, mana sayay atisqa proceso tukupun. Chayqa 2026 watapi, 2030 watapi, 2045 watapi, icha mana hayk’aqpas kanmanchu, chaywanpas kunan pacha runa historiapi huk aswan hatun consecuencianiyuq mana kutichisqa tapuykunamanta hukninmi kachkan.

Lliwt’asqa Pacha qallarin

Sapanmanta computaciónmanta t’inkisqa computaciónman tikray. Tim Berners-Leeqa World Wide Web nisqata CERNpi churarqan (1989). Qhatupaq red neuronal nisqakunamanta mask’ayqa astawan mast’arikun (militar hina akademiku uso), Intel 80486 lloqsimun—sapa runapa computaciónpa atiynin ancha wiñarin, ARPANETqa pisi pisi muyurinqa kunan pacha Internet nisqapaq. Kaymanta ñawpaqtaqa, computaciónqa atiyniyuq karqan ichaqa aswanpis sapanchasqa sistema ukullapi wisq’asqa. 1989 watamanta qhipamanqa, computaciónqa redman qhawarisqa tukupun. 1989 watapi red neuronal nisqakunaqa qallariypi karqanku, hardwarepa pisi atiywan hark’asqa, hinallataq aswan kamachiykunawan yanapasqa rikch’akuq sistema hinalla karqanku—ichaqa militar hinallataq mask’ay laboratorio nisqakunapas yachaq sistema nisqakunataña pruebaykuchkarqanku objetivo churanapaq, pusaypaq, señal nisqakunata clasificacionpaq. Chayqa qhipaman hamuq llapa imapaqpis tiyanan sapi qatapi karqan.

Internetpi Qhatu Qhatu Qallarimuy Hatun T’ikraynin

Web nisqaqa llapa runakunapaq rikuypaq, rantikuypaq, hinallataq llapa pacha mast’arisqa tukurqan. Netscape nisqaqa, browserkunawan kuska, maqanakuykunapi karqan; Amazon hinallataq eBay qhawachirqanku internetpi rantikuy allin llank’asqanta. Google hatarichisqa karqan (Stanfordpi BackRub sutiyuq hina, 1996 watapi), Windows 95 chaskisqa kasqanmi utqayachirqan rantikuq runakunapa computaciónninta. 1996 wataqa chay p’unchawmi Internet manaña yachay wasikunallapapaqchu karqan, aswanpas qullqichakuypaq tukurqan. 1989 watamanta kallpachakuyqa kunanmi rantikuq runakunapa tupuyman chayarqan. Dot-com sutiyuq pachaqa mana web saytukunallamantachu karqan—negociokunata digitalkichiy mantam karqan. Kay pachaqa rantikuyta, willakuywan rantichiyta, willakuy taripayta, hinallataq rimanakuypa nisqankunata tikrarqan.

Qillqakuna puriq + plataforma pacha qallarinña

Willay yachaykunapa digitizaciónnin + ñawpaq p’uyu infraestructura + mana hayk’aqpas chinkaq hatun anchata t’antiyuq tinkuy. Apple iPod nisqata lluqsichin (apanapaq digital ecosistema qallarin), Wikipedia qallarichisqa kachkan (tantalla yachaypa plataforma hinam modelo), Broadband nisqapa chaskisqa kaynin ancha wiñarin, Amazon pakallam ruwapayta qallarin, chaymanta AWS tukunanpaq. 11/9 qhipaman qatipay tecnología nisqa ancha utqaylla wiñachisqa kachkan, datos analíticos infraestructura nisqapas utqaylla hatunyachisqa kachkan. Kaypi p’uyu computaciónpa qallariynin, plataforma ecosistemakuna, digital contenido nisqapa kamachikuynin, sapa kuti tinkisqa infraestructura, hinallataq redes sociales smartphoneswanpaq cimientonkunapas churakusqa kachkan.

Yachaymanaypaq Hatun Paqarina

Kunan Pacha Artificial Intelligence nisqapa Paqarinimpas

Kaymi pachaqa chay t’inkisqa, tukuy imaymana neuronal llikakuna manaña qallarichisqa pruebakuna kasqankumanta lluqsispa, llapaq rikhurikuq kallpayoq práctico hina tukurqan— 2001 watapi “plataforma/nube” nisqa pachawan 2023 watapi “IA generativa” nisqa hatun phutiywan kuska exacto chakatan. 2012 watapi septiembre killapi: AlexNet (huk profundo convolucional neuronal llika) ImageNet competencia nisqapi ancha hatun aswan kayninwan atipan— ñawpaq llapa algoritmo-kunata llump’ayta atipaspataq. Kay sapan ruwaymi AI investigaciónpi llapa runakunaq sutinchasqankuman hina reqsichisqa, maypachachus kunan p’unchay profundo yachayqa paqarirqan chay pacha hina. 2012 watapi: Geoffrey Hintonpa equiponmi rikuchin, GPU-kunapi yachachisqa profundo neuronal llikakunaqa jerárquico rasgo-kunata kikillanmanta yachayta atinkuman. 2013 watapi: Googleqa Hintonpa empresanta (DNNresearch) rantin. Industriaqa usqhaylla profundo yachayman waranqa waranqa millones dolar-kunata churayta qallarin. NVIDIApa GPU ñawpaqman purichiykuna (CUDA) AIpaq estándar hardware hina tukunku. Hatun dato herramientas-kunapas (Spark 1.0, 2013 watapi lluqsichisqa) kaywan kuska puqun, profundo yachaypaq necesitakusqa ancha hatun datos qutukuna atichiq.

IA generativa ukha punkuta chimpan

IAqa yaykunapaqpas aswan chayay atiyoq, llamk’achiy atiyoq, hinallataq qullqi kaypi hatun ch’aqwayta ruraqmi tukuchkan. Mana llallaq “aswan allin red neuronal-kuna”chu. Kaymi pachaqa IA código qillqananpaq, siq’ikuna paqarichinanpaq, yachaymanta oficinapi llamk’aykunata automatizanampaq, yuyaywan tupaq llamk’aykunata mast’arichinanpaq; hinaspan ñawpaq kuti IAqa mana sapaq especializadachu kaspa, tukuy imapaq llamk’aq general yuyay-herramienta tukupun.

Ñawpa puriynin sumaqmi: sapa etapam ñawpaq kaqman tantasqa hina hatuncharin, t’inkisqamanta → qhatunachasqamanta → kawsay muyumanta → yuyayniyuq kaymanta → hamut’aymanta tikraspa.

2012/2013 wata chaymi chay wakin tukuy imakuna kutirinanpaq, chay pacha neuronal llika-kunaqa jerárquico hinalla, kikillanmanta yachayta atisqankuta rikuchirqanku (AlexNet/ImageNet atipaynin, Hintonpa llamk’asqan chiqapchasqa, GPU nisqapa wiñachisqan atichisqa), chaymi 2023 watapi generativo nisqapa hatun phutisqanta mana ayqey atina tukurqan. Mana 2012 watapi arquitectura nisqapi tikrasqa kaptinqa, transformador nisqa modelokuna (2017) hinaspa ancha hatun wiñachiyqa manam ChatGPT hinan llapa imapi yachayniyuq kayta paqarichinmanchu.