Panium - Kimsa Yupayniyuq

Qhawariyniy patapi sayasqaypi sayasaq, torreman churakuspa suyasqaypi qawasaq, imatataq pay niwanqa chayta rikunaypaq, hinaspa imatataq kutichisaq allinchasqa kachkaptíy chayta yachanaypaq. Hinaptinmi Señor kutichiwarqan, nispa: Qillqay kay rikuchisqanta, tablakunapi sut’ita qillqay, ñawirispaqa kallpananpaq. Kay rikuchisqaqa churasqa pachapaqraqmi kachkan, ichaqa tukukuyninpi rimanqa, manataq llullakunqachu. Unaychaspaqa, suyapay; cheqaqtapuni hamunqa, manataq qhipanqachu. Qhawariy, hatunchakusqa sonqoyoq runaqa manam cheqanchu ukhupi; ichaqa chanin runaqa iñiyninwanmi kawsanqa. Habakkuk 2:1–4.

Kay iskaynin reykunapa sonqonkuna mana allinta rurayllapi kanqa, hinaspa huk mesa patapi llullakuykunata rimarinqaku; ichaqa chayqa manam allinpaq lluqsinqachu, imaraykuchus tukukuyninqa aswanpas señalasqa pachallapim kanqa. Daniel 11:27.

A, Señor, qam yachankim: yuyariway, watukaway, hinaspa qatikamaqniykunamanta chaninchaway; ama qechuwaychu qanpa unay-suyakuyniykipi: yachay, qanraykum k’aminakuyta muchurqani. Simiynikikuna tariq karqan, hinaspa mikhurqani; simiynikitaq sonqoypa kusikuyninman, anchata kusikuyninman tukurqan: imaraykuchus sutiykiwan sutichasqa kani, A, Señor Dios de los ejércitos. Manam tiyaykurqanichu burlakuqkunapa huñunakuyninpi, nitaq kusikurqanichu; sapallaymi tiyaykurqani makiykirayku: phiñakuymi hunt’achiwanki. Imaraykutaq nanaynīy wiñaypaq, hinaspa ch’akiy incurable, hampiyta mana munaspa? ¿Llullaq hinachu noqapaq kanki, chinkaq unu hina? Chayrayku kayhinam Señor nin: Sichus kutirimunki, chayqa kutichisqayki, ñawpaqniypi sayanki; hinaspa allinchanata mana allinmanta hurqunki chayqa, simiy hina kanki: paykuna qamman kutirimuchunku; qamqa ama paykunaman kutiriychu. Hinaspa kay llaqtapaq broncemanta muyurisqa perqa hinam rurasaqki: paykuna maqanakusunkim, ichaqa manam atipaykusunkichu: noqam qanwan kani qespichisunaypaq hinaspa lluqsichisunaypaq, nispa Señor. Hinaspa mana allinkunapa makinkumanta qespichisqayki, manchakuypaqkunapa makinkumantataq rantisqayki. Jeremías 15:15–21.

Hinaspan ñawpaq p’unchawpi hamurqanku wawakta circuncidarqanankupaq; hinaspataq suticharqanku Zacarías nispa, taytanpa sutinta qatipaspanku. Chaymi maman kutichispa nirqan: Mana chaynaqa; aswanpas Juan sutiyoq kanqa. Paykunataq nirqanku: Manam aylluykimantachu pipas kay sutiwan sutichasqa kan. Chaymantataq señasta ruwarqanku taytanman, imayna sutichayta munasqanta yachanankupaq. Paytaq qillqana tablata mañakuspa, qillqarqan: Sutinqa Juanmi. Llapa runataq admirakurqanku. Chaylla ratopi simin kicharikurqan, qalluntaq paskarikurqan, rimarqantaq, Diosta hatunchaspa. Lucas 1:59–64.

Chay p’unchaykunapiqa achkakuna hatarinqaku uray llaqtapa reyninpa contranpi; hinallataq llaqtaykipa qhichuq runakunaqa hatarinqaku musquy rikuyta sayachinankupaq; ichaqa urmanqaku. Daniel 11:14.

Chay pacha mantaraqmi Jesusqa qallarirqan disipulonkuman rikuchiyta, imaynatas Jerusalénman rina kasqanta, kurakuna, hatun sacerdotekuna, hinaspa qillqakuna rayku achka ñak'ariykunata muchunanta, wañuchisqa kananpaq, hinaspa kinsa punchawpi kawsarimunanta. Mateo 16:21.

Romanismoqa kunanqa protestantekunapaq ñawpaq watakunamanta aswan hatun alli rikuywanmi qhawasqa kachkan. Chay suyukunapi maypichus catolicismo mana kamachiq kasqachu, hinaspa papakuna atiyniyoq kayta chaskinankupaq allinnaq rimanakuy ñanta hap’ishaqtin, askhaqtawanmi mana allin yuyayqa wiñashan, chay reformasqa iglesiakunata papal jerarquiamanta t’aqanakuchkan doctrinakuna nisqakunamanta. Hinaspapas astawan kallpachakuchkan kay yuyayqa: tukuypi qhawaspaqa, mana ancha hatunmi huknirayku kawsanchik kawsaypaq ancha allin kaq puntokunapi, imaynachus ñawpaqta yuyasqa karqa hinaqa; hinaspa huk pisilla saqiy ruwayninchikwanqa Roma llaqtawan aswan allin hamut’anakuyta tarisunchik. Huk tiempo karqan, maypachachus protestantekuna yuyayllapa qispikuyninta ancha hatun yupaychaywan qhawariqku, chay qispikuyqa ancha chanin chaninwan rantisqa kasqanrayku. Wawankunata yachachiqku papismota millayninta rikunankupaq, hinaspa Roma llaqtawan tinkunakuy maskhayqa Diosman mana cheqaq kasqanta hap’iqku. Ichaqa, ¡may jinataq kunan rimakusqanku yuyaykunaqa chaymanta anchata t’aqasqa kachkan!

“Papapa amachaqkunaqa ninaku that churkha millay simikunawan waqllichisqa kasqanta, hinaspa protestante pacha runakunaqa chay nisqanta chaskiyta munanku. Achkha runakunaqa kallpachanku, kay p’unchaykunapi kaq iglesiataqa mana allinchu juzgayninpaq chay millay ruwaykunawan, mana yuyayniyuq kaywan hinaspa tutayay pacha watakunapi kamachisqan tiemponpi riqsisqa karqan chay mana allin ruwaykunawan. Paykunaqa chay manchay millay sinchi wañuchiykunata disculpanku chay pacha barbarie kasqanrayku, hinaspa mañakunku nispa kunan pacha civilización modernaq influencianninqa sonqon yuyayninkunata tikrasqanta.”

“¿Kay runakuna qonqarqunchikchu pusaq pachak watakunapi kay hatunchakuq kamachiq atipayninmanta mana pantayniyuq kasqanta nisqanta? Manam saqesqachu karqan; aswanpas chunka isqunniyuq pachak watakunapi ñawpaqmanta aswan sinch’ita nirqanku. Roma nisqan hina, ‘iglesiaqa manam hayk’aqpas pantarqanchu; nitaq Qelqakuna hinaqa hayk’aqpas pantanqachu’ (John L. von Mosheim, Institutes of Ecclesiastical History, book 3, century II, part 2, chapter 2, section 9, note 17), chayhinaqa, ¿imaynataq ñawpaq pacha-kunapi puriyninta kamachiq principiosninkunata saqiyta atinman?”

Iglesia papalqa mana hayk’aqpas pantaymana kayninmanta mañakusqanta saqenqachu. Tukuy imatapas ruwarqan, paypa dogmakunata mana chaskiqkunata qatiykachaspanta, chaytaqa chiqap kasqantam hap’in; hinaspachu manachu kikillantataq chay ruraykunata yapamanta ruwanman, sapa kuti chaypaq atiy rikurichisqa kaptin? Kunan pacha secular gobiernoykuna churashqan hark’aykuna qichusqa kachun, Roma-taq ñawpaq kallpaman kutichisqa kachun, chayqa utqayllataqmi paypa sinchi munayninwan ñak’arichiyninpas kawsarimunman.

“Hun riqsisqa qillqaqa kayhinam rimarin papal jerarquíapa yuyayninmanta, conciencia-pa qispikayninman hina, hinallataq imaymana manchakuykunaqa aswanraq Estados Unidos-ta ameaçanman warmi política-npa allin lluqsisqanrayku: ‘Achka runakunaqa wakinkuna kayman yuyaykunku Estados Unidos-pi romano catolicismo-manta manchakuyqa cheqaqa llullakuy utaq wawa-hina mana yuyayniyuq kaymanta hamusqanta. Chayhina qhawariqkunaqa mana imatapas rikunkuchu Romanismo-pa kasqanpi hinallataq sayayninpi ñuqanchikpa qispisqa institucionkuna contra awqan kananmanta, nitaq wiñayninpi ima hatun señal-tapas tarinkuchu. Chayrayku, ñawpaqtaqa ñuqanchik gobierno-pa wakin saphi kamachikuykunata Iglesia Católica-pa kaqkunawan tupachisun.’”

“Estados Unidos Suyukuna Hatun Kamachikuynin yuyaychaypaq llakiy mana hark’asqa kachun nispa qhispichakuyta garantizan. Mana imapas aswan munasqa, nitaq aswan saphi kasqachu. Papa Pío IX, 1854 wata Agosto killapi 15 p’unchawpa Encíclica Cartanpi, nirqa: ‘yuyaychaypaq llakiy mana hark’asqa kananrayku amachaypi nisqa mana allin, pantasqa yachachikuykuna utaq musphay rimaykunaqa sinchi onqoy hina pantasqa kasqanmi — llapa onqoykunamanta aswan manchakuypaq onqoy, huk estado ukhupi,’ nispa. Chayllataq kaq papa, 1864 wata Diciembre killapi 8 p’unchawpa Encíclica Cartanpi, “yuyaychaypaq llakiy mana hark’asqa kayta, hinallataq religioso yupaychaypaq qhispikayta” nispallaqkunaq nisqankuta anatematizarqa; chaymantaq “iglesiaqa kallpata mana llamk’achiy atinqachu” nispa takyachiqkunatapas.”

«“Estados Unidos nacionpi Romaq sapaq tononqa manam sonqon tikrasqa kasqanta niychu. Payqa mana atisqanmanta qispisqa kaptinmi muchuchakuywan sayan. Obispo O’Connor nisqan hina: ‘Religiónpi qispikuyqa sapallam muchusqa kachkan, hukninman tikray mana imamanta sasachakuywan católicokuna pachaqqa mana waqlliykuspa rurayta atinkukama.’… St. Louis llaqtapa arzobispun huk kuti nirqan: ‘Heresíapas mana iñiypas huchakunan; cristiano suyuakunapi, Italiawan España hina, maypichus llapa runakuna católicokuna kanku, chaypi católica religiónqa suyup kamachikuyninpa ancha allin kaqninqa kasqanrayku, huk huchakuna hina castigachisqa kanku.’…»

“‘Iglesia Católica nisqapi sapa cardenal, arzobispo, hinaspa obispoqa Papaman yupaychasqa kasqanta juramentu ruranku, chay juramentopi kay simikuna rikhurin: “Herejeskuna, cismáticoskuna, hinaspa ñuqanchik nisqa señorninchikman (Papaman), utaq paypa ñawpaqpi nisqa sucesorninkunaman contra hatarikuqkunaqa, atisqayman hina qatikachasaq hinaspa hark’asqayta rurasaq.”’—Josiah Strong, Our Country, cap. 5, párrs. 2–4.

Cheqanmi Roma Católicapa huñunakuyninpi cheqaq cristianokuna kasqanku. Waranqakuna chay iglesiapi Diosta servishanku paykunaqa imaynam aswan allin k’anchayta chaskirqanku hina. Manam saqisqachu Kikinpa Simiyman yaykunankupaq, chayraykum manaraq cheqaq kayta reqsinkuchu. Mana hayk’aqpas rikurqankuchu kawsayniyuq sonqowan sirvinakuywan, mana imapas kasqan muyuyllapi ruwaykunawan ceremoniakunawan contrasteta. Diosqa kay almaskunata khuyapayakuq llamp’u sonqowan qhawarimun, llullachiq mana saqsachiq iñiypi yachasqasqa kasqankurayku. Paymi k’anchaypa rayokunata rikhurichinqa paykunata muyuriq ñak’aq tutayayman yaykunankupaq. Paymi paykunaman cheqaq kayta rikuchinqa imayna Jesúspi kasqan hina, askhakunataqraq Kikinpa llaqtanwan kuska sayarinqaku.

“Romanismoqa huk sistema hinaqa, kunanpas mana aswanqa Cristoq evangelionninwan allin tinkusqachu, imaynachus ñawpaq pacha historiapi karqan chay hina. Protestante iglesiakunaqa ancha tutayaypi kashanku, mana chayqa pachaq señalkunata reqsiyta atinmanchikchu. Iglesia Romanaqa karu mast’arisqa yuyayniyoqmi planonkunapi, hinallataq ruwanakuykuna patapi. Llapan imaymana yachaykunata llamk’achishan influyunnta mast’ariypaq, atiyninta yapaypaq, wakichikuspataq sinchi, mana qechuy atina maqanakuyta, kay pachata kutin kamachiyta hap’iykunanpaq, qatiykachayta kutichinapaq, hinallataq llapan Protestantismo ruwasqanta t’unichinapaq. Catolicismoqa llapa ladomanta allpata ganashan. Qhawariy iglesiankunap, capillankunap ima askhayasqanta protestante llaqtakunapi. Qhawariy collegiokunap, seminariokunap ima Amerikapi ancha reqsisqa kasqanta, may hina protestantekunawan yanapasqa kasqanta. Qhawariy Inglaterra llaqtapi ritualismo wiñashasqanta, hinallataq sapa kutilla askha runakuna catolicoq filankunaman kutirisqankuta. Kaykunan llapallan evangelioq chuyma principiosninkunata ancha yupaychaqkunapa sonqonpi llakikuyta rikch’arichinman.”

“Protestantekunaqa papakunapa yachachikuyninta waqllichispa yanapashqankum; chay hinallataq arreglokunata, saqeykunata ruwarqankum, chaykunata rikuspataq papakuna kikinpas admirakuspa mana entiendeyta atinkuchu. Runakunaqa ñawinkuta wichq’akuspa kachkan Romanismopa cheqaq kayninta, hinallataq paypa kamachikuyninmanta hamuq anchata manchakuykunata mana rikunaypaq. Llaqtaqa rikch’achisqa kanan tiyan, civil hinallataq religioso libertadpaq kay aswan manchay atiy awqapa ñawpaqman hamusqankunata hark’anankupaq.”

Achka Protestantekuna yuyanku católica religión mana munayniyuq kasqanta, hinaspa yupaychayninqa llakisqa, mana ima niyniyuq ceremonia muyuymi kasqanta. Kaypi pantanku. Romanismo engañollapi sayasqa kaptinpas, manan qhachwa, ch’ullallaña llullakuychu. Iglesia Romana-pa religioso servicio-ninqa ancha sonqota ch’allchaykuq ceremonia-mi. Sumaj qhawariyninwan, chaninchasqa rito-kunawan ima, runakuna-pa yachayninkuta aycha munayninkuman hap’iykun, hinaspa razonpa, concienciapa siminta upallachin. Ñawiqa kusichisqa kananpaqmi apachin. Hatun, sumaq iglesia-kuna, kallpachakuq procesión-kuna, qurita altar-kuna, rumi allin kuyuchisqawan santuariokuna, akllasqa pintura-kuna, ancha sumaq esculturas ima, sumaq kayta munayman waqyaykunku. Rinripas hapiykusqa kan. Takiyqa mana pipas aswan allinchasqachu. Ukhuyniyuq órgano-pa qhapaq sonidonkuna, achka simikunapa melodíanwan huñusqa, hatun catedralninkunapa hanaq bóveda-kunapi, pilarkuna chawpin purina-kunapi wiñarispan, manan saqeyta atinkuchu yuyayta manchakuywan, yupaychaywan hunt’achiyta.

Kay hawaq k’anchay, alhaja, hinaspa ruwanakunaqa, huchawan onqosqa almaq munayninkunata asipaylla qhawachiqkuna, ukhu ismuy-mana allin kasqapa sut’i rikuchiqninmi. Cristoq religionninqa manam chayhina aysayninkunata munanchu payta allin yuyachinapaq. Chakataqmanta lloqsiq k’anchaypi, cheqaq cristianismuqa anchataq ch’uya, sumaq hinam rikurin, chayrayku manam ima hawaq adornokunapas cheqaq chaninta aswan yapayta atinkuchu. Diospaq ancha chaninniyoqqa santidadpa suma kayninmi, llamp’u hinaspa upallalla espiritum.

“Qillqaypa sumaq kachayninqa mana sapa kuti ch’uya, hatunchaq yuyaykunapa rikuchiqninchu. Artepa hatun yuyaychasqankuna, sumaq allinchayniyuq munaypa ñañanchayninpas, achka kuti kay pachallapi kasqa hinaspa aychapa munayninwan kamachisqa umakunapim kanku. Chaykunataqa achka kuti Satanásmi runakunata pusananpaq llamk’achin, almaqpa munasqan ancha necesariokunata qunqachinankupaq, hamuq mana wañuq kawsaymanta mana qhawarinankupaq, mana tukukuq yanapaqniqninmanta kutirikunankupaq, hinaspa kay pachallapaq sapallan kawsanankupaq.”

“Huk llaqtapi rikusqa hawkalla ruwaykunallam mana mushuqchasqa sunqupaq allin rikurin. Katulikokuna yupaychayninpa sumaq lliphipi kayninwan, raymikuna hinantinwanpas, llullachiq, musphachiq atiyniyuqmi; chayraykun askha runakuna pantachisqa kanku, hinaspan Roma Iglesiata hanaq pacha punkun hinallataq qhawanku. Mana pipas, aswanqa chaykunalla, cheqaq kaypa cimientonpi chakinkuta sinchita sayachispa, Diospa Espiritunwan sonqonkuta mushuqchasqakunaqa, paypa llallinchasqanman mana urmaykuchu. Waranqa runakuna, Cristomanta kawsaypi mallkusqa reqsiyta mana charispa, Diosta manchakuypa rikchayninkunallata atiyninnaqta qispichispa chaskinqaku. Chayna rikchakuq religionmi achka runakunapa munasqan hinallataq kachkan.

“Iglesiapa pampachayta qunaypaq derecho nisqanmi romanista runata huchallinapaq libre kasqanta yuyachin; hinaspa confesión nisqa kamachikuypas, mana chaywanqa pampachaynin qusqachu kasqanrayku, millayman licencia qunallatataqmi. Pipas urmaykusqa runapa ñawpaqninpi qonqorikuspá, sonqonpa pakasqa yuyayninkunata, musyayninkunatapas confesiónpi kicharispá, qarin kayninta uraykachan, alma-ninpa llapa allin instintunkunatataq pisiyachin. Kawsayninpa huchankunata sacerdote-man willakuspanqa,—pantayniyuq, huchasapa wañuq runaman, achka kuti vinowan hinaspa qhelli munaywan ismaysapa kasqanmanpas,—carácter-ninpa tupuynin urayman urman, chayraykutaq qanrachakun. Diosmanta yuyayninpas urmaykusqa runakuna rikch’ayninman uraykachisqa kachkan, imaraykuchus sacerdoteqa Diospa rantinchasqan hinam sayan. Kay runamanta runaman pisiyachiq confesiónmi chay pakasqa pukyumanta achka millaykuna lloqsisqa, kay pachata qanrachaspa, tukuyninpi chinkachisqa kananpaq wakichisqa. Ichaqa kikin munayninman qhawarikuyta munakumanqa, aswan kuskan fellow mortal-man confesakuspaqa Diosman alma-ta kichariymanta. Runa kaypaqqa aswan mikhuynin hina allinmi penitencia ruwayqa huchata saqeymanta; aswan sasaqta atipay hinallataqmi aychata wakha p’achawan, itapawan, nanachiq cadenakunawan ñak’arichiyqa aycha munaykunata chakatarichiy-manta. Llasaqmi chay yugota aycha sonqo apayta munan, Cristopa yugonman kumuyta mana munaspá.”

“Roma Iglesiapaqpas, Cristo hamuq ñawpaq kutipi judiokunapa iglesianwanpas, hatun rikch’ayninmi kachkan. Judiokuna pakallapi Diospa kamachikuyninpa sapa prinsipionninta saruchkaptinkupas, hawapiqa ancha sinch’ita kasukuyta rikuchirqanku chay kamachikuykunapa nisqankunata waqaychaspa, hinaspa aswan yapaspa mañakuykunawan, traditionkunawan ima, kasukuyta nanaywan hunt’aq, llasa apariyoqta ruwaspa. Imaynan judiokuna kamachikuyta yupaychasqankuta rimarqanku, chayhinallataq romanistakuna cruzta yupaychasqankuta ninku. Paykunaqa Cristopa ñak’ariyninpa unanchanta hatunchanku, ichaqa kawsayninkupiqa chay unanchasqan runataqmi ñiqinku.”

Papakunakqa iglesiankunapi, altarniykunapi, p’achankunapipas chakata churanku. Maypinpas chakatapa unanchan rikuyta atin. Maypinpas hawkallapi yupaychasqa hinallataq hatunchasqa kachkan. Ichaqa Cristopa yachachikuyninkuna mana yuyayniyuq kawsaymanta hamuq ruwanakunapa, llulla qhawariykunapa, sinchi mañakuykunapa achka qutupi pampachasqa kachkan. Qespichiqpa siminkuna, ch’ulla yuyayniyuq judíokunamanta nisqan, aswan kallpawanmi Roma Católicapa Iglesianpa umalliqninkunaman chayan: “Llasaq q’epikunata, apay sasa ñak’ariykunata watanku, hinaspa runakunapa rikrankunaman churanku; paykunaqa huk ruk’anillankuwanpas mana kuyuchiyta munankuchu.” Mateo 23:4. Concienciani yuyaq almaskunaqa wiñay manchakuyllapi waqaychasqa kanku, phiñachisqa Diospa piñakuyninta manchakuspa, ichaqa iglesiapa achka hatun kamachiqninkunaqa qhapaq kawsaypi hinaspa aychapa munayninkunapi kawsachkanku.

Wakinakunatawan reliquiakunata yupaychay, santokunata qayay, hinaspa papata hatunchayqa Satanaspa yachaysapa lulayninkuna kanku, runakunapa yuyayninkuta Diosmanta hinaspa Churinmantapas sutinutamanta karunchanankupaq. Chinkachiyñinkuta hunt’achinampaq, payqa kallpanchakun paymanta yuyayninkuta t’ikrananpaq, pimanta sapallan qespichikuyta tariyta atinku chaymanta. Payqa paykunata pusanqa ima imamanpas, chay Nisqapa rantinpi churakuspa kayta niqpa: “Hamuychis ñuqaman, llapa qankuna llamk’aqkuna hinaspa llasasaq apaqkuna, hinaspa ñuqaqa samayta qosqaykichis” nispa. Mateo 11:28.

“Satanaq sapa kuti kallpanchakusqanmi Diospa kasqanta pantachinapaq, huchapa kayninta, hinallataq hatun ch’aqwaypi chiqap tapukuykunata. Paypa llullakuy yachachisqanqa Diospa kamachikuyninman kasukuyta pisiyachin, runakunatataq huchallinankupaq saqisqa hina rikuchin. Chay pacha kikinpiqa Diosmanta llulla yuyaykunata uywaykuchin, chayrayku runakuna payta manchaywan cheqnikuywan qhawanku, mana munakuywanchu. Paypa kikimpa kasqanpi kaq sinchi q’arichayqa Kamaqman tumpasqa kachkan; chayqa religionkunapa sistemankunapi rikurichisqa, yupaychay ruwanankunapitaq willasqa kachkan. Chayhinataq runakunapa yuyayninku ñawsaqyasqa kanku, hinaspan Satanás paykunata kikinpa yanapakuqnin hina hap’in Diospa contranpi maqanakunankupaq. Diospa kayninkunamanta q’iwisqa yuyaykuna rayku, gentil llaqtakuna yachasqaku runa haywanakuykuna Diospa munayninta tarinankupaq necesarius kasqanta; hinallataq manchay millay q’arichaykuna imaymana idolatría nisqapa rikch’ayninkuna ukhupi ruwasqa kanku.

“Iglesia Católica Romanaqa, paganismopa imayna rikch’ayninkunatawan Cristianismopa rikch’ayninkunatawan huñuspa, hinaspa, paganismohina Diospa kayninta mana cheqanta qhawachispa, mana pisichu sinchi qhillqayman chaylla manchay millay ruwaykunaman churakapun. Romaq hatun kamachikuynin p’unchaykunapiqa, doctrinankunaman ari nisqanta atichinapaq ñak’arichiy imakuna karqan. Chaypiqa k’aspi rupachina karqan, mañakusqankunata mana qochikukkunapaq. Hatun wañuchiykuna karqan, chay hatun tupuqa hayk’aqpas mana yachasqachu kanqa, taripaypi rikuchisqa kaman. Iglesiapa hatun apuqninkunaqa, Satanás sutiyuq amonkupa uranpi yachachikuspanku, aswan atiykama ñak’arichiyta ruranapaq ñankunata maskharqanku, mana ñawpaqmantachu víctimapa kawsayninta tukuchispa. Achka kutipiqa chay supaymanta lloqsisqa ruwayqa runapa muchuyta atina tukuy sayayninkama kutichisqa karqan, tukuy imapas manaña atipaspa chinkariptin, ñak’arikuqqa wañuyta misk’i qespichikuy hina rimarqan.”

Chhayna karqan Romaq contrankunapa kawsay tukukuynin. Ichaqa paypa qatiqninmanqa karqan azotepa kamachikuy, yarpay wañuchiq yarqaypa ñak’ariy, hinallataq cuerpota sinchita muchuchiy tukuy sonqota nanachiq imaymana rikch’ayninkunapi. Hanaq Pachaq munayninta tariqpaqmi, huchallikuqkuna Diospa kamachikuyninkunata p’akirqaku naturalezapa kamachikuyninkunatapas p’akispalla. Yachachisqa karqanku runaq kay pachapi puriyninta samariychispa kusichinapaq Pay rurasqan watakunata t’aqanakunankupaq. Iglesiapa pampanpi kashan waranqa waranqa víctima-kuna, paykunaqa kawsayninkuta usuchirqaku yanqalla kallpachakuspa naturalezankumanta munakuyninkuta atipanakuyta, hinallataq runa masinkuwan llakikuq munakuyninpa tukuy yuyaykunatawan sonqomanta kuyaykunata Diospaq millayhina kasqanta hina ñit’ispa wañuchiyta.

“Supaypa churasqa mana kuyapayakuyninta unanchananchispaq, pachak watakuna rikuchisqanman hina, mana Diosmanta mana hayk’aq uyarisqaku ukhupiqa, aswanpas Cristiandadpa sunqunpi, tukuy mast’ariyninpipas, Romanismopa historianta qhawanallanchismi. Kay hatun llullakuy sistema nisqawanmi mana allinpa kamachiqnin Diosman p’enqay apamun chay munasqanta hunt’an, runamanpas llakiyta churan. Hinaspataq, imaynatachus pay atipan pakanakuyta, iglesiapa umalliqninkuna chawpinpi llamk’aspa rurayninta hunt’ayta qhawaspa, aswan allinta entiendenchis imaraykutaq Bibliamanta sinchi cheqnikuywan kashan. Sichus chay Qillqa ñawiriykuyta tarin, Diospa kuyapayakuyninwan munakuyninwan rikuchisqa kanqa; rikuchisqataq kanqa payqa mana mayqin runakunamanpas kay llasa q’epikuna hinata churanchu nispa. Llapan mañakusqanqa p’akisqa hinaspa llakikuywan huch’uyachasqa sunqu, llamp’u hinaspa kasukuq espiritullam.”

Cristoqa kawsayninpiqa mana ima ejemplotapas qonchu qhari warmikunata monasteriokunapi wisq’akuyta, hanaq pachapaq allichasqa kanankupaq. Payqa hayk’aqpas mana yachachirqanchu munakuywan khuyapayakuypas ñit’iychasqa kananpaq. Salvadorpa sonqonqa munakuywan hunt’asqa phawaykurqan. Imanan runaqa aswan qayllaykuchkan allin kawsaypa hunt’ayninman chayhinataqmi yuyayninkuna aswan sinchi kan, huchata qhawariyninqa aswan sut’i kan, ñak’ariqkunapaq khuyapayninqa aswan ukhu kan. Papaqa ninmi payqa Cristopa rantin kasqanta; ichaqa, imaynataq paypa kawsaynin tupachikunman Salvadorniypaq kawsayninwan? ¿Cristotaqa hayk’aqpas reqsirqankuchu runakunata karcelman otaq ñak’ariy pataman apachisqanta, hanaq pachapa Reyninman hina mana yupaychasqanrayku? ¿Uyarikurqanchu paypa simin wañuyman huchachashaqta mana chaskiqkunata? Samaria llaqtapi huk ayllu runakuna payta pisipaq qhawarisqankuta, apostol Juanqa phiñakuywan hunt’asqa kaspa tapurqan: “Señor, ¿munankichu ñoqayku kamachiyta nina hanaq pachamanta uraykamuspa paykunata tukuchinanpaq, Elías rurasqann hina?” Jesusqa discípulonta khuyaywan qhawarispa, sinchi saminmanta piñakurqan, nispa: “Runaq Churinqa mana hamunchu runakunapa kawsayninkuta chinkachinapaqchu, aswanqa salvananpaqmi.” Lucas 9:54, 56. Ancha karupi kashan Cristopa espiritunmanta, chaymantaqa paypa rantin kasqanta nikuqpa espiritun.

“Kunan pacha Iglesia Romanaqa allin rikch’ayniyoqmi kay pachaman rikuchikun, manchay millay qhari warmi mana kuyapayniyoq rurayninkunapa willakuyninta disculpakunawan pakaspa. Payqa Cristopi hina p’achallikusqam; ichaqa manam hukman tukusqachu. Papadopaq llapa prinsipionninmi ñawpaq pachakunapi kaq, kunan p’unchawpas kachkan. Aswan tutayaq pachakunapi kamasqa doctrinakunaqa kunankamapas hap’isqallam kachkan. Ama pipas kikinta engañachunchu. Protestantekuna kunan ancha usqhaylla yupaychanankupaq wakichisqa papadoqa chayllataqmi Reformación p’unchawkunapi pachata kamachiq karqa, maypichus Diospa runankuna kawsayninkuta chinkachiy atiy ukhupi sayarirqanku, paypa mana alli rurayninkunata rikuchinankupaq. Payqa hinallataqmi kapun hatun tukuy, mana allin atrevimienton, reykunatawan príncipekunata munayninman churayta munaspa, Diospa sapallan kananpaq atiyninkunata mañakuspa. Paypa espírituyninqa manam pisiyachkasqachu mana kuyapayniyoq, despóticopi kasqanmanta; kunankamapas hinallataqmi kachkan, runapa libertadninta ñit’iykuspa chinkachirqan hina, ancha hanaq kaqpa santokunatapas wañuchispa.”

Papakunaqa kamachikuyninqa ima hinalla profecía nisqanman hina kananpaq willakusqa karqan chaylla, qhepa p’unchaykunapi hatun saqesqa. 2 Tesalonicenses 2:3, 4. Paypa siyasanninmanta hukninmi kay: munayninta aswan allinta hunt’achinampaq mayqan rikch’aynintachus hap’inan; ichaqa camaleónpa tikrakuq rikch’aynin urapi, mach’aqwaypa mana tikraqqa venenonta pakakun. “Herejekunawanqa iñiyta mana waqaychanachu, nitaq herejía nisqawan sospechasqa runakunawanpas,” nispa willakun (Lenfant, volumen 1, página 516). Kay atiyniyuq, waranqa watakunaq historianninqa santokunaq yawarninwan qelqasqa kashaqtin, kunanqa Cristoq iglesianmanta huk partennin hina reqsichisqachu kanman?

“Manam yanqañachu Protestante suyu-kunapi nisqankuqa Catolicismoqa manam ñawpaq p’unchaykunapi hina Protestantis-manta anchata karunchasqa kasqanta. Huk tikraymi karqan; ichaqa chay tikrayqa manam papado-pi kanchu. Catolicismoqa cheqaqtapuni kunan kaq achka Protestantis-manta rikch’akun, imaraykuchus Protestantisqa allinta urmaykusqa Reformador-kunap p’unchayninkumanta pacha.

“Protestante iglesiakunaqa kay pachapa allin rikuyta maskhashaspa, llulla kuyaymi ñawinkuta qhuyarichirqan. Manam rikunkuchu ichaqa llapa mana allinmanta allinta yuyayqa chiqap kasqanta; chaymanta mana ayqekuy atisqa ruwayninpaqmi tukuypi llapa allinmanta mana allinta yuyankaku. Santokunaman huk kuti entregasqa iñiyta amachananmantaqa, kunanqa, hina kaspa, Romaman pampachakuyta rimashankaku paymanta mana kuyakuq yuyayninkurayku, hinaspa mañakushankaku pampachayta kikinkupa hatun mana toleraq kayninkumanta.”

Hatun achka runakuna, Romanismo nisqapaq mana allin rikch’akuqkunapas, paypa atiyninmanta hinaspa llank’ayninmanta pisillataqmi manchakunku. Achkakuna rimanku, Chawpi Pacha watakunapi yuyay hinaspa allin kawsay tutayay kasqanmi paypa yachachikuyninkuna, umallaykuna, hinaspa ñak’ariychakuynin mast’arikunanpaq yanaparqun; kunan pacha aswan hatun yachayniyuq kay, yachaypa llapa runakunaman mast’arikusqan, hinaspa religionmanta imakunapipas aswan qhispichasqa sunqu kay, mana saqesqa ñak’ariychakuywan hinaspa sinchi kamachiywan kutimunanta hark’anmi nispa. Chayna kaq imakuna kay k’anchasqa pacha wiñayniykunapi kanman nisqallaqa asikuywan qhawasqañam. Cheqaqmi hatun k’anchay, yuyaypi, allin kawsaypi, hinaspa religionpi, kay mirayman achikyashan. Diospa Santu Simi qillqasqan kicharisqa p’anqakunamanta hanaq pachamanta k’anchayqa kay pachaman uraykachasqa kashan. Ichaqa yuyarina kanman: astawan achka k’anchay qusqa kaptinqa, chayta waqllichiqq hinaspa chaskinanta mana munakkuqkunapa tutayayninpas astawan hatunmi.

Bibliaq mañakuywan yuyaykuspa yachayqa protestantekunaman papakuna kamachikuyninpa cheqaq kayninta rikuchinman, chaymantaqa paykunaqa chayta millaychaspa karunchakunankupaqmi kanman. Ichaqa askha runakunaqa kikinkupaq yachaysapa kasqankumanta hatunchakuspa, mana ima necesitaytapas sientenchu Diosman llamp’u sonqowan maskhaspa risaq cheqaqman pusasqa kanankupaq. K’anchasqa kasqankumanta hatunchakuspankupas, qelqakunaq nisqanmanta hinallataq Diospa atiyninmantapas mana yachaqchu kanku. Sonqonkuta upallachinankupaq imallatapas hap’ipunayankum; chayraykutaq maskhanku aswan mana espirituyniyuqta, aswan p’enqayman urmachiqta. Munasqankuqa Diosmanta qonqayta atisqanku ñanmi, ichaqa Diosta yuyarinapaq ñan hina rikurinanpaq. Papakuna kamachikuyninqa allinmi wakichisqa kaykunapa llapa necesitayninkuta hunt’ananpaq. Ishkay runa clasepaqmi wakichisqa kachkan, casi llapa pachata ukhunpi hap’iq: kikinkupa allin rurasqankuwan salvasqa kayta munakuqkuna, hinallataq huchankupi salvasqa kayta munakuqkuna. Kaypim kachkan atiyninpa pakasqa yachaynin.

“Yachaypi hatun tutayay p’unchawqa papapa munaynin allin purinampaq yanapakuq kasqanmi rikuchisqa karqa. Chay hinallataqraqmi qhawachisqa kanqa, hatun yachay k’anchay p’unchawpas paypa allin purinampaq kikillan yanapakuq kasqanta. Ñawpaq pachakunapi, runakuna Diospa Siminmanta mana kaptinqa, cheqaq kaqta reqsiytapas mana kaptinqa, ñawinkuta watasqa hina karqanku, waranqa waranqakunaq chaqinkupaq mast’asqa llika mana rikuspanku pantachisqa karqanku. Kay miraypiqa achka runakunaq ñawinkunaqa runa yuyaymanakuykunaq lliphipi qhapaqsasqa rikurinku, ‘ciencia falsamente llamada’ nisqapaq; llikaqa mana reqsinku, hinaspan ñawinkuta watasqa hina kaspa aswan usqhaylla chayman purinku. Diosqa munarqanmi runaq yachay atiyninkuna Ruraqninpa qosqan q’apaq regalo hina hap’isqa kananpaq, cheqaq kaypa hinaspa chanin kaypa servicionninpi llamk’achisqa kananpaq; ichaqa hatunchakuy hinaspa munaychasqaykiyta waqaychaspa, runakuna kikinkupa yuyayninkuta Diospa Siminmanta aswan hanaqman churaptinkuqa, yachayqa mana yachaymanta aswan hatun mana allinta rurayta atinqa. Chay hinaqa, kunan p’unchawkunaq llulla ciencian, Bibliapi iñiyninta urmachiq, papapa chaskisqa kananpaq ñanta waqichanapi allin puriqmi kanqa, kusikuq rikch’ayninkunawan, imaynatachus Yana Tutayay Pachakunapi yachayta hark’aspa paypa hatunyachisqa kananpaq ñanta kicharisqanku, chay hinata.”

“Kay pachakuna kunan Estados Unidos nisqapi purisqankupi, iglesiapa kurumkuna chaymanta llamk’anankunapa usunkuna estadopa yanapayninta hap’inankupaq, protestantekuna papakuna rurasqanta qatishanku. Manan chayllachu; paykuna punkuta kicharishanku papadoman, protestante América nisqapi kutimunanpaq chay ancha kamachikuyninta, Machu Pacha nisqapi chinkachisqanta. Kay kuyuyta astawan ancha ima niyniyuqta ruranqa kay factom: yuyasqa hatun munasqanqa domingo p’unchaw waqaychanata kamachiy kasqanmanta—huk ruwaymi Roma llaqtamanta qallarisqa, chaytaq paya kikillanpa kamachikuyninpa señalan nispa mañakun. Papadopa espiritunmi—kay pachapa costumbrekunaman hina kaspa puriypa espiritun, runakunapa yachachisqankunata Diospa kamachikuyninkunamanta aswan hatun yupaychaymi—protestante iglesiakunapi yaykushpa junt’achkan, paykunataq ñawpaqninpi papadopa rurasqan hina domingo p’unchawta hatunchay llamk’ayta ruranankupaq pusachkan.”

“Ñawiriqqa hamuq pisi p’unchawkunapi maqanakuypi ima kamachikuq atiykunachus llamk’achisqa kanqa chayta entiendenanpaq, ñawpaq watakunapi Romaqa chaylla munaypaq ima ruraykunatachus llamk’achirqan, chay qillqasqata qatipunanmi. Papakunapa qatipaqkuna Protestantekunawan hukllachasqa imayna ruwanqaku chay dogmakunata mana chaskiqkunawan, chayta yachanaypaqqa, qhawachun ima espiritutachus Romaqa sábado nisqaman hinallataq chayta hark’aqkunaman rikuchirqan.”

“Reypa kamachikuyninkuna, hatun tantanakuykuna, hinallataq secular atiyninwan kallpachasqa iglesiapa kamachikuyninkunaqa, chay ñanmi karqan pagano raymi cristiano pacha ukhupi yupaychasqa kasqan t’ikariyninman chayananpaq. Inti punchawta waqaychayta kallpachaq ñawpaq llapa runakunapaq rikuchisqa kamachiyqa Constantinoq kamachisqan leymi karqan. (A.D. 321) Kay kamachiyqa llaqtapi tiyakuq runakunata “intip venerable punchawninpi” samananpaq mañarqan, ichaqa chakra llamk’aykunapi puriq runakunataq yapuy llamk’ayninkunata qatiyninkupaq saqerqan. Kayqa, chiqaptaqa, pagano ley hina kaptinpas, emperadormi chayta kallpacharqan, cristianismo nisqata sutillapi chaskisqan qhepaman.”

“Qhapaq kamachiy mana Diospa atiniyninpa hunt’asqa rantin kananpaq aypaq kasqanta rikuspa, Eusebio, huk obispo, qhapaqkunapa allin munasqan kayta maskaq, hinaspa Constantinoq sut’inchasqa amigon hinaspa llunk’un, Cristo sábado p’unchayta domingo p’unchayman trasferisqanta nispa rimarirqan. Mana hukllaqpas Qelqasqa Simiq testimoniunta apamurqankuchu musuq yachachikuyta chiqanchananpaq. Eusebio kikinmi mana yuyaykuspa llullaq kasqanta reqsichin hinaspa mayqin runakunas chay tikraypa cheqaq ruwayninkuna kasqankuta rikuchin. ‘Llapa imakunapas,’ nispa nin, ‘imatachus sábado p’unchaypi ruranapaq deber kasqa, chaykunatan Señorpa p’unchayninman transferirqayku.’—Robert Cox, Sabbath Laws and Sabbath Duties, página 538. Ichaqa domingo nisqapa argumento, mana ima sayayninyoq kaptinpas, runakunata kallpacharqun Señorpa sábado p’unchayninta saruch’anankupaq. Llapa pacha kay pachapa yupaychasqa kanan munasqakunaqa chay llapa runakunaq munasqan fiestatan chaskirqanku.”

“Hinallata papadukuna allinta sayariptinku, domingo p’unchayta hatunchay llamk’ayqa qatiqlla karqa. Huk tiempoqa runakuna yapu llamk’aykunapi llamk’arqanku iglesiaman mana riptinkuqa, qanchis ñiqin p’unchaytaq sámadu kasqanta hina qhawasqalla karqa. Ichaqa pisiy-pisiylla huk t’ikray rurakurqa. Santo cargopi kaqkunamanqa domingo p’unchaypi ima civil ch’aqwaypipas mana juzganankupaq kamachisqa karqa. Chaymanta manaraq unayllataq llapa runakunapas, ima rangoyuq kasqankumanta mana qhawaykuspa, sapa p’unchay llamk’aymanta samaykunankupaq kamachisqa karqanku, mana kasukuspaqa libre runakunapaq qolqe multa, yanapakukkunapaqtaq aswanqa maqay. Qhipamantaqa kamachisqa karqa qhapaq runakuna imankutaq kasqanmanta kuskanta qichuspa muchuchisqa kananpaq; tukukuypitaq, sapaqlla sinchi mana kasukuq kashaqtinku, watasqa uywa runa hina rurachasqa kananpaq. Uray clase runakunaqa wiñaypaq qarqusqaña muchuyta muchunankupaq karqanku.

“Milagrukunapas manam waqyasqa karqanku. Huk admirakuyninkunamanta willakusqa karqa, huk yapuq runa, Inti punchawpi chakra llaqtanman yapuyta qallarinanpaq kashaqtin, yapuna herramintanta fierrowan pichaspa, chay fierromakiwan sinchita hap’isqa qhiparirqan; iskay wata-kama apaspa purirqan, ‘ancha hatun nanayninwan p’enqayninwanpas.’—Francis West, Historical and Practical Discourse on the Lord’s Day, página 174.”

Qhepamanmi papakuna kamachirqan parruqupi kuraqqa domingo p’akisqakunata anyanankupaq, iglesiaman rinankupaq munachinankupaq hinaspa mañakuyninkuta rimarinankupaq, ama kikinkumanpas hinaspa runa masinkumanpas hatun llaquyta apamunankupaq. Huk concilio eclesiásticoqa ñawpaqman apamurqan chay yuyayta, may llapa hina apaykachasqa, protestantekunapaqpas, kayhina nispa: domingo punchawpi llamk’ashaqtin runakuna illapawan wañuchisqa kasqankurayku, chaymi sábado kanman. “Sut’inmi rikukun,” nisqaku preladokuna, “imaynan Diospa mana kusisqan ancha hatun karqan kay punchawta saqesqankumanta.” Chaymantataq waqyasqa karqan kurakuna hinaspa ministrokuna, reykuna hinaspa príncipekuna, hinallataq llapa iñiq runakuna “tukuy atisqankuwan hinaspa llapa cuidakuywan llamk’anankupaq, kay punchawqa yupaychasqa kananman kutichisqa kananpaq, hinaspa cristianismopa allin sutinta qhispichinankupaq, qhipa p’unchawkama aswan sonqowan yupaychasqa waqaychasqa kananpaq.”—Thomas Morer, Discourse in Six Dialogues on the Name, Notion, and Observation of the Lord’s Day, página 271.

“Concilio-kunapa kamachikuyninkuna mana aypaq kaptin, kay pachapi kamachiq atiykunata mañakurqanku huk edicto nisqata lluqsichinankupaq, chaymi runakunapa sonqonkuman manchayta haykuchinman hinaspa domingo p’unchawpi llamk’anankumanta hark’anman. Roma llaqtapi ruwasqa huk sínodo-pi, ñawpaq kamachiykuna llapanmi aswan kallpawan hinaspa aswan hatun solemnidadwan kutin takyachisqa karqanku. Chay kamachiykunataqa iglesia-pa kamachikuyninmanpas yaykuchirqanku, hinaspa civil autoridadkunaq kamachiyninwan kasukuchisqa karqanku casi llapa Cristiandadpi. (Qhaway Heylyn, History of the Sabbath, pt. 2, ch. 5, sec. 7.)”

“Chaynapas Qillqasqa Simiq kamachikuynin mana kasqan rayku domingo p’unchayta waqaychaspa yupaychayqa manam pisillachu p’enqayman churarqun. Runakuna tapukurqanku yachachiqninkuq atinakuyninta, Jehovápa sut’in willakuyninta qichuspa—‘Qanchis kaq p’unchayqa Tayta Diosniykipa samana p’unchayninmi’—inti p’unchayta hatunchanankupaq. Bibliamanta willakuq testimoniokuna pisi kasqan waqaychananpaq, huk ñankunata mast’arayqa sasachakuy karqan. Domingo p’unchaypa huk sinchi amachaqnin, chunka iskayniyuq pachak watakuna tukukuyninman qayllapi Inglaterra iglesiakunaman hamuspa, cheqaq kaypaq hunt’asqa testigokunawan hark’asqa karqan; hinaspapas chaypaq rurayninkuna manam imatapas allinmanta rurarquchu, chaymi huk tiempo llaqtamanta ripurqan, yachachikuyninkunata kallpachanampaq ima ñanta tariyta mask’aspa. Kutimuspaqa, chay pisi kasqan hunt’asqaña karqan, qhepaman rurasqan llamk’ayninkupipas aswan achka allin ruraywan tinkurqan. Paywan kuska apamurqan huk qillqa k’ipita, Dios kikinmanta kasqanta nispa rikuchisqa, maypin kasqanta domingo p’unchayta waqaychanapaq munasqa kamachikuy tarikusqa karqan, mana kasukkunata mancharichinapaq manchay hatun amenaçakunakunawan. Kay ancha chanin qillqa—yanqa ruray hina p’enqaylla llullakuy, imatachus yanapasharqan chay institucion hina—sielomanta urayamusqanta nisqaku, Jerusalén llaqtapipas tarisqanta, San Simeonpa altarninpi, Gólgota nisqapi. Ichaqa cheqaqpiqa, Roma llaqtapi pontifical palaciom karqan maymantachus lluqsimurqan. Engañokuna hinaspa llulla qillqakuna Iglesiapa atiyninta, qapaq kayninta, allin kawsaynintawan wiñachinapaqqa, llapa pacha papal jerarquíapiqa allinnaq qhawasqa kasharqan.”

“Qillqasqa rollukamqa sábado p’unchay chawpi tuta qhepanpi, qanchis p’unchaypa isqon hora-manta, kinsa horakama, lunes p’unchay inti lloqsimuykama llamk’ayta hark’arqan; hinaspapas nisqa karqan atiyñinqa achka milagrokunawan takyachisqa kasqanta. Willakusqa karqan churasqa horamanta aswan qhipaman llamk’aq runakuna such’uy onqoywan maqasqa kasqankuta. Huk molinerotaq, sarañta kutayta munaspa, harina rikhurinanpa rantinpi, yawarpa mayuta lluqsimuqta rikurqan, hinaspapas molino ruedaqa sinchi unu phaway kasqanmanta mana kuyurqanchu. Huk warmitaq, tanta ruranapaq masata hornoman churaykuspa, orqomusqanmantaqa mana wayk’usqa tarirqan, may q’uñi horno kasqanrayku. Hukñataq, isqon horapi wayk’unapaq masa wakichisqa kaptiypas, luneskama waqaychayta yuyaykuspa, qayantin p’unchaypi tarirqan chay masa t’antakunaman tukusqa, hinaspa Diospa atiyninwan wayk’usqa kasqanta. Huk qhariqa sábado p’unchay isqon horamanta qhipaman t’anta wayk’urqan; paqarin tutataq, p’akispa, yawar chaymantam lluqsimurqan. Chhayna mana allin yuyayniyuq, superstición nisqawan hunt’asqa rurasqakunawanmi domingo p’unchaypa qatipaykunaqa chay p’unchaypa sagrados kayninta takyachiyta munarqanku. (Qhawariy Roger de Hoveden, Annals, vol. 2, pp. 526–530.)”

“Escocia llajtapi, Inglaterra llajtapi hina, Domingo p’unchawpaq astawan hatun yupaychayqa chaskisqa karqan, ñawpa Sabadomanta huk ch’ulla kuskata paywan huñuspa. Ichaqa, hayka pacha ch’uya kaspa waqaychasqa kananpaq munasqaqa hukniray karqan. Escocia suyupa qhapaq kamachiqninmanta lluqsisqa huk kamachiy ninmi: ‘Sábado p’unchaw chawpi punchawmanta pacha ch’uyapuni yupasqa kanan’ nispa, hinaspataq mana pipas, chay pachamanta lunes paqarinkama, kay pachapa ruwanakunapi llamk’ananchu karqan.—Morer, páginas 290, 291.”

Ichaqa domingo p’unchayta sagrado kasqanman sayachiypaq llapa kallpanchakuykuna kashaqtinpas, papakuna kikinkupuni llaqtapa ñawpaqenpi willakurqanku sábado p’unchaypa Diosmanta hamuq kamachiy atiyta, hinallataq chay rantisqa kamachiypa runakunaq paqarichiynin kasqanta. Chunka suqta watakuna pachapi, huk papal consejomi sut’ita nirqan: “Llapa cristianokuna yuyarichun qanchis kaq p’unchayqa Diospa t’aqasqan kasqanta, chaskisqa hinaspa waqaychasqa kasqanta, mana judíokunallapaqchu, aswanpas llapa Diosta yupaychayta munasqankunapaq; ichaqa noqayku cristianokunaqa paykunaq sábado ninku p’unchayta Señorpa p’unchayninman tikrarachirqayku.” —Ibid., páginas 281, 282. Diospa kamachinwan pukllaqkunaqa ruwasqankupa ima kasqanmantaqa manam mana yachaqchu karqanku. Munayninkuwanmi Diospa patanman churakuyta ruwarqanku.

“Roma llaqtapa mana paywan hina yuyayniyuqkunapa contranpi imayna rurayninta sut’ita ricuchirqan Waldensekuna contra unay, yawar hunt’a qatiykunapi; wakinkunaqa samana p’unchaw waqaychaqkuna karqanku. Hukkunapas chay hinallataq ñak’arirqanku tawa kamachikuyman cheqap kasqankurayku. Etiopía hinaspa Abisinia iglesiakunapa willakuyninqa ancha reqsichiqmi. Ch’isiy Pachaq watakuna tutayay ukunpi, África chawpi kaq cristianokunaqa pachapa qhawariyninmanta chinkachisqa, qonqasqa karqanku, askha pachakunataq iñiyninkuta ruraypi kacharisqa kasqankupi kuskaq kawsarqanku. Ichaqa qhipamantaraq Romaqa paykunapa kasqankuta yacharqan, hinaspan Abisinia nacionpa emperadorninta utqayllam llullachirqan papata Cristo pa rantin vicarion nispa reqsichinanpaq. Chaymantaqa huk qochuykunapas qatirqanku.

Huk kamachisqa karqan sábado p’unchaw waqaychayta mana rurachinapaq, aswan sinchi muchuykunawan. (Qhawariy Michael Geddes, Church History of Ethiopia, páginas 311, 312.) Ichaqa papakunaq tiranianku utqaylla tukurqan hina llakikuywan apret’asqa yugoman, chaymi Abisiniakunaka munarqanku chayta kunkankumanta p’itiyta. Manchay atipanakuy qhepanpi, Romanistakunata kamachikuyninkumanta qarqorqanku, ñawpaq iñiytaq kutichisqa karqan. Iglesiakuna kusikurqanku libertadninkupi, manataq hayk’aqpas qonqarqankuchu chay yachachikuyta yachakusqankuta Romaq llullakuyninmanta, fanatismonmanta, hinaspa déspota atiyninmanta. Sapallan suyunkupi, chaypi qhipakuyllapi kusisqa karqanku, waq Cristiandadpaq mana reqsisqa.

Áfricapi iglesiakunamantaqa Sábado p’unchayta waqaycharqanku, imaynatas papal iglesiapis hunt’asqa apostasiaman manaraq llapan chayaspa waqaychasqankuman hina. Diospa kamachisqanman kasukuspa qanchis ñiqin p’unchayta waqaychaspaqa, domingo p’unchaypim llamk’aymanta karunchakurqanku iglesiapa ruwayninman hina. Hatun kamachiyta hap’ispaqa, Romaqa Diospa Sábado p’unchayninta saruch’arqan, kikinpa kaqta hatunchanapaq; ichaqa Áfricapi iglesiakuna, waranqa wataman qayllaqpak pakasqa kaspanku, manam kay apostasiapiqa chayarqankuchu. Romaq munaynin uraman apasqa kaspankuqa, cheqaq sábadota saqerparispa llullaq sábadota hatunchanankupaqmi kallpachasqa karqanku; ichaqa independencia-ninkuta yapamanta tarispaqa, tawa ñiqin kamachiman kasukuymanmi kutirirqanku.

“Kay ñawpaq pacha qillqasqa willakuykuna sut’ita rikuchinku Romaq chiqap samana p’unchaypa contranpi cheqnikusqanta, hinaspa payta amachaqkunapa contranpipas, chaymanta imayna yänakuykunata llamk’achisqantapas pay kikin rurasqan kamachiyta hatunchanampaq. Diospa simin yachachin kay rikuchisqa kaqkuna yapamanta ruwasqa kananpaq, Romanokatolikkuna protestantekunawan huñunakuptinku domingo p’unchayta hatunchanankupaq.

Apocalipsis 13 nisqaq willakuyninmi willan, cordero-hina waqrayuq uywawan rikuchisqa atiyniqa “kay pachata hinallataq chaypi tiyaqkunata” papadoman yupaychanankupaq churanqa; chaymantaqa “leopardo-hina” uywawanmi unanchasqa kachkan. Iskay waqrayuq uywataqmi kay pachapi tiyaqkunaman ninan karqan: “uywapaq rikch’ayninta rurachunku;” chaymantaqa, astawanpas, llapa runakunata kamachinanmi, “huch’uyta hatunta, qhapaqta wakchata, libreta watasqata,” uywapa unanchanta chaskinankupaq. Apocalipsis 13:11–16. Rikuchisqañam Estados Unidos nisqaqa cordero-hina waqrayuq uywawan rikuchisqa atiyniyuq kasqanta, hinallataq kay willakuy hunt’akunqa Estados Unidos domingo p’unchaw waqaychayta kamachiptin, chayta Romaqa paypa kamachikuynin aswan hatun kasqanta riqsichiq hina mañakun. Ichaqa kay papadoman yupaychaypiqa Estados Unidos sapallanñachu kanqa. Romaq kallpanqa, ñawpaqta paypa kamachiyninta riqsisqa llaqtakunapi, manaraqmi tukusqa chinkachisqa kachkanchu. Hinallataq willakuyqa paypa atiynin kutirimusqanta ñawpaqman rimarin. “Umasninmanta hukninta wañuyman hina k’iriykusqata rikurqani; ichaqa wañuchiq k’iriykusqan allinyasqañam karqa; hinaspan llapa pacha uywapa qhepanta admirakuspa purirqan.” Verso 3. Chay wañuchiq k’iriyta churayqa papadoq urmayninta 1798 watapi rikuchin. Chaymanta qhipamanmi profeta nin: “wañuchiq k’iriykusqan allinyasqañam karqa; hinaspan llapa pacha uywapa qhepanta admirakuspa purirqan.” Pabloqa sut’ita nin “hucha runa” iskay kaq hamuykama kananpaqmi. 2 Tesalonicenses 2:3–8. Pacha tukukuyninkama payqa pantachiy ruwayta apaqtinraqmi purichinqa. Hinallataq Apocalipsis qillqaqpas, papadomanta rimarispa, nin: “Kay pachapi llapa tiyaqkunaqa payta yupaychanqaku, pichus sutin kawsay libropi mana qillqasqa kaqkuna.” Apocalipsis 13:8. Ñawpaq Pachapipas Musuq Pachapipas, papadoqa domingo institucionman qusqa hatunchaypi yupaychasqa kanqa, chaytaqa Roma Iglesiapa sapallan atiyninmi sayachin.

“Chunka 1800 watakuna chawpi p’unchaymanta pacha, Estados Unidos llaqtapi profecíamanta yachaqkuna kay testimoniota kay pachaman rikuchirqanku. Kunan p’unchaykunapi pasashaq ruwaykunapiqa rikuyta atincheq usqhaylla ñawpaqman puriyta, rimarisqa willakuy hunt’akunankama. Protestante yachachiqkunawanqa kikinmi kachkan domingo p’unchay waqaychanapaq Diosmanta atiyniyuq kasqanmanta nisqanku, hinallataq Sagradas Escrituraspi mana ima qhawayniyoq kasqanku, imayna papal umalliqkuna milagrokunata rurapuspa Diosmanta huk kamachiypa rantinpi churarqunku chayhinata. Nisqankuqa, domingo-sábado nisqata p’akispanku rayku Diospa juiciokuna runakunaman hamun, yapamanta nisqa kanqa; ñanña qallarinña chayta kallpachay. Hinaspataq huk kuyuy domingo p’unchay waqaychanata kamachinapaqqa, usqhayllamanta allinta mast’arikushan.”

“Admirablemi sagacidadninta hinaspa astucianta qispichisqa kachkan Iglesia Romanaqa. Payqa hamuq imakunata leeyiyta atinqa. Payqa pacha chayanankama suyan, rikuspataq iglesiakuna protestantekuna payman yupaychayta qusankuta llulla sábado chaskisqankurayku, hinallataq chayta kallpachaspa hunt’achiyta wakichikusqankuta, kikillan ñawpaq p’unchaykunapi pay kikin llamk’achisqan medioswan. Cheqaq kaypa k’anchayninta mana chaskiqkunaqa qhipamanraq mask’anqaku yanapayninta kay kikinpa mana pantay atisqanta sutichakuq atiyniyuqman, paymanta paqarisqa huk institucionta hatarichinankupaq. Imanan usqhaylla protestantekunaman yanapakuyman kay llamk’aypi chayamunqa, chayta yuyaymanayqa mana sasachu. Pitaq aswan allinta entienden Papa pusaqkuna iglesiaman mana kasukuqkunawan imayna rurana kasqanta?”

Iglesia Católica Romana, llapan mundopi mast’arikusqan llika-rikch’ayninkunawan kuska, huk hatun tantanakuytam ruranku, papal see nisqapa kamachiynin urapi kachkaspa, hinaspa chaypa interesninkunata sirvinanpaq wakichisqa. Millones comunicantinkuna, kay pachapi sapa llaqtapi kawsak, yachachisqankum kanku kikinkuta papapaq yupaychaypi watasqa hina hap’inankupaq. Ima nacionalidadniyoq kaspankuman, utaq ima gobiernota suyachkaspankumanpas, Iglesiapa autoridadninta llapa huk autoridadkunamanta aswan hanaqpi qawanankum. Estado-man fidelidadninkuta prometispa juramentota ruwankuman chaypas, chay qhepapi Roma-man kasukuy vowmi kachkan, chaymi paykunata llapa compromiso, paypa interesninkunapaq awqaq, chaymanta qispichin.

“Willakuy qhiparichin paypa yachaywan, mana samaspa ruwasqanwanpas, llaqtakunapa asuntosninkuman isqaychasqa hina yaykunanpaq kallpachasqanta; chaypi huk sayayta hap’ispaqa, kikillan munasqankunata ñawpaqman apananpaq, kamachiqkunapa chaymanta runakunapa chinkachisqa kayninkama chayaspapas. Wata 1204pi, Papa Inocencio IIIqa Pedro II, Aragónpa reyninmanta, kay musphaychaq juramentota orqorqa: ‘Ñuqa, Pedro, Aragoneskunapa rey, willakuni hinaspa prometini wiñaypaq cheqaq kasqayta hinaspa kasukuyta señorniy Papa Inocencio-man, paypa católico qatiqkuna-man, Romanapa Iglesiamanpas, hinaspa cheqaq sonqowan waqaychasaq qhapaq suyuyta paypa kasukuyninpi, católica iñiyniyta amachaspa, hinaspa herejía millay mana allin kayta qatiykachaspa.’—John Dowling, The History of Romanism, b. 5, ch. 6, sec. 55.”

“55. Kayqa allin tinkun Roman pontíficepa atiyninmanta nisqankunawan, ‘paypaq allinmi emperadorkunata uraykachiy’ nisqawan, hinaspa ‘mana chanin kamachiqkunaman kasukuyta runakunamanta pampachayta atin’ nisqawan.” —Mosheim, b. 3, cent. 11, pt. 2, ch. 2, sec. 9, note 17.

“Hinallataq yuyaypi hap’ikunqa, Romaqa mana hayk’aqpas tikranmanta hatun rimayniyuqmi. Gregorio VII nisqap, Inocencio III nisqap kamachikuyninkunaqa kunankamapas Iglesia Católica Romanapa kamachikuyninkunallataqmi. Hina kaptinqa atiyta hap’ispanqa, ñawpaq pachakunapi hina kallpawanmi chaykunata rurayman churaykunman karqan, kunanpas. Protestantekunaqa ancha pisim yachanku imatachus rurashanku, Domingo hatarichiy llamk’aypi Romaq yanapayninta chaskiyta yuyarispa. Paykuna munayninkuta hunt’achiyllapi sonqonkuta churashaqtin, Romaqa kallpanta kutichiyta, chinkachisqa qhapaqsuyunta kutirichiyta maskhashan. Huk kutillam Estados Unidos llaqtapi chay kamachikuy sayachisqa kaptinqa iglesiqa estadopa atiyninta llamk’achiyta utaq kamachiyta atinman; religiopi uyariykunaqa secular leykunawan kallpachasqa kananman; qispi simipi nispaqa, iglesiawan estadoq kamachikuyninqa conciencia-ta munayninman hap’inanpaqmi, chayqa kay suyupi Romaq atipakuyninqa mana iskayrayaypaqmi.”

“Diospa siminmi jamuq p'eligrota willakuyta qorqa; kayta mana kasuspankuqa, protestante pacha runakunaqa Romaq cheqaq munayninkunata imataq kasqanta yachankuq, toqllamanta lluqsiy mana atisqaña kaptinqa chayraq. Payqa upallalla atiyniyuqman wiñashan. Yachachikuyninkunaqa kamachiy wasikunapi, iglesiakunapi, runakunap sunqunkunapipis kallpachakushan. Hatun, sinchi ruwasqan wasinkunata huñuchkushan, pakasqa ukhunkunapitaq ñawpaq ñak'arichisqankuna yapamanta rurakusqanku. Pakallamanta, mana reparakusqalla, kallpankunata kallpachakushan kikinpa munayninta hunt'achinampaq, maqanakunampaq p'unchay chayamunan kama. Tukuy munasqanqa allin sayanakuyllan, chaytaq ñam qosqasñan payman. Manas unaychu rikusun, musyapusuntaq imata Roma llaqtapa unsurun munashan. Pipas Diospa siminta creenqa, kasukunqataq, chayrayku k'amisqa, ñak'arichisqataq kanqa.” The Great Controversy, 563–581.