Igitabo cya Daniyeli — Umubare wa Cumi na Kabiri

Ijambo cyangwa interuro byikubye kabiri mu Ijambo ryahumetswe ni ikimenyetso cy’ubutumwa bw’umumarayika wa kabiri.

Mu “mwijima” w’ijoro, Nebukadinezari yarose igishushanyo, ariko ntiyabasha kwibuka iyo nzozi. Mu nzozi zo mu ijoro, yarose igishushanyo, ariko inzozi z’icyo gishushanyo zari zijimye ku bwenge bwe nk’uko ijoro yarosemo izo nzozi na ryo ryari rijimye.

Ikigeragezo cy’inzozi z’ishusho ya Nebukadinezari cyari ikigeragezo cyagenewe kugaragaza ushobora gutanga ibisobanuro by’ubuhanuzi bikwiye by’ishusho itwikiriwe n’umwijima, hamwe no gusobanura ibikubiye muri iyo nzozi. Ubutumwa bwa marayika wa kabiri bwahujwe n’ubutumwa bw’Induru yo mu Gicuku mu mateka y’Abamilerite, bwari bwarashushanyijwe na Eliya mu mpaka zabereye ku Musozi wa Karumeli. Na bwo kandi, bwari ikigeragezo cyari kugaragaza, atari gusa uwo Imana y’ukuri ari yo, ahubwo n’uwari umuhanuzi w’ukuri. William Miller, uwo Mushiki wa White avuga mu buryo bweruye ko yashushanyijwe na Eliya, yari ahagarariye Eliya kuri Karumeli. Nyamara si William Miller ubwe wari ushushanyirizwa, ahubwo icyarushagaho gushushanyirizwa ni amahame yo gusobanura ubuhanuzi yari yarayobowe gusobanukirwa. Kuri Karumeli, abahanuzi b’imana y’umugabo Bayali n’abahanuzi b’imana y’umugore Ashtaroti bagaragajwe ko ari abahanuzi b’ibinyoma. Mu mateka y’Abamilerite, amatorero y’Abaporotesitanti yagaragajwe ko ari abahanuzi b’ibinyoma nk’uko byashushanyijwe na Karumeli.

Igihe amatorero y’Abaporotesitanti yagaragazaga ko yanze amategeko ya William Miller yerekeye gusobanura ubuhanuzi, yahindutse abakobwa ba Roma. Mu buryo bw’ubuhanuzi, umukobwa ni ishusho ya nyina. Ikigeragezo Abaporotesitanti batsinzwe mu mateka y’Abamillerite ni cyo kigeragezo cyagaragaje kandi kigatanga ishusho (umukobwa) y’inyamaswa. Ni aho ihembe ry’Abaporotesitanti nyakuri ryagaragajwe rihanganye n’ihembe ry’Abaporotesitanti b’ubuhakanyi. Nebukadinezari yashakaga ko hatangwa ubusobanuro, kandi mu kubikora atyo, ku bw’ubuyobozi bw’Imana yagize uruhare mu gutuma habaho ukugaragazwa kw’abahanuzi b’ibinyoma n’abahanuzi b’ukuri.

Ku iherezo ry’ibihe byo kugeragezwa, itandukaniro ryari ryagaragajwe ku Musozi wa Karumeli, no ku wa 22 Ukwakira 1844, ryarongeye ryerekanwa no muri Daniyeli igice cya kabiri. Muri ibyo bishushanyo bitatu by’ubuhanuzi byerekeye Umusozi wa Karumeli, amateka y’Abamillerite n’inzozi za Nebukadinezari z’ishusho, ishimikiro riri ku gusobanura ubuhanuzi uko bikwiye nk’uko bigaragazwa na Eliya, Miller na Daniyeli. Ubusobanuro bw’izo nzozi ni bwo butumwa bukuweho ikimenyetso mu mateka ahagaragaramo ibyiciro bibiri by’abahanuzi.

Ku musozi wa Karumeli, Eliya yatanze ikigeragezo, kandi ikigeragezo yatanze nticyari icyo kugaragaza gusa uwari Imana y’ukuri, ahubwo n’uwari umuhanuzi w’ukuri. Mu gice cya kabiri cya Daniyeli ni Abakaludaya bagaragaza ikigeragezo cyerekanye itandukaniro riri hagati y’ukuri n’ikinyoma. Basobanura ko ubusobanuro Nebukadinezari ashaka bushobora kumenyekana n’Imana yonyine, atari n’abantu. Baninubira kandi ko isano iri hagati ya Nebukadinezari n’abanyabwenge be bo mu by’idini yari isano itari yo, ubwo bavuga bati “icyo umwami asaba ni ikintu kigoye.” Barifuzaga ko umwami, uhagarariye Leta, yakwigumiza kure y’urwego rw’idini, urwego bari basanzwe bumva ko ari bo barufiteho ububasha. Ntabwo barimo barwanya amahame yo guhuza itorero na Leta, ahubwo barimo barwanya ko Nebukadinezari, uhagarariye Leta, asaba kuba ari we ugenzura itorero. Bari kuba bumva bisanzuye mu mubano w’itorero na Leta, iyo abayobozi b’idini baba ari bo bategeka Leta. Ikigeragezo cy’ishusho y’inyamaswa ni ho dufatira icyemezo cy’iherezo ryacu ry’iteka ryose—nk’inzozi za Nebukadinezari z’ishusho—ni ikigeragezo cy’ubuzima cyangwa urupfu.

Iyo Daniyeli ahishuriwe gusobanukirwa n’imimerere y’ubuzima n’urupfu by’iroto ry’icyo gishushanyo cyari kitaramenyekana, aba agaragaza guhabwa umucyo kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bane ku byerekeye ukuri ko bari mu mateka y’ikigeragezo cya kabiri kandi kigaragara cy’inzira y’ibigeragezo bitatu. Ariko Daniyeli ntagaragaza gusa abahisemo kurya indyo ikwiriye, bityo bakaba baratsinze ikigeragezo cya mbere, ahubwo anagaragaza umuhagarariye muntu Imana yari yahaye ubushishozi bwihariye mu buhanuzi bwa Bibiliya.

Nubwo Abaheburayo bane b’indahemuka bose batsinze ikigeragezo cy’ibyokurya, Daniyeli ni we watoranyijwe ngo abe intumwa y’amayerekwa n’inzozi. Daniyeli ahagarariye intumwa y’ubuhanuzi nk’uko ihagarariwe na Eliya, Yohana Umubatiza, Yohana Umuhishuzi, William Miller na Future for America. Intumwa y’ubuhanuzi ntijya itandukanywa n’ikigeragezo cy’ubuhanuzi.

Mu gihe cya Kristo, abanze kwakira ubuhamya bwa Yohana ntibashoboraga kugirirwa umumaro na Yesu. Mu mateka y’Abamillerite, abanze kwakira ubutumwa bwa mbere (bugereranywa na William Miller) ntibashoboraga kugirirwa umumaro n’ubutumwa bwa kabiri. Muri ayo mateka yombi, abizerwa ntibamenye aho inzira y’igeragezwa yari ibagejeje. Abigishwa banze kubona umusaraba, nubwo bari barabibwiwe mu buryo busobanutse ko byari kuzaba. Abamillerite ntibashoboye kubona ugucika intege gukomeye. Daniyeli, igihe Aruyoki yamumenyeshaga iby’imimerere y’ubuzima n’urupfu bifitanye isano n’inzozi z’igishushanyo cya Nebukadinezari, ntiyari azi ibikubiye muri izo nzozi cyangwa aho igeragezwa ry’igishushanyo ryerekezaga. Icyo yari azi gusa ni uko byari ikibazo cy’ubuzima n’urupfu. Ni cyo cyatumye Daniyeli akenera igihe kugira ngo asobanukirwe ubusobanuro bwabyo.

Daniyeli yari yagaragaje ukwizera mu byokurya (uburyo) yari yiyemeje kurya mu kigeragezo cya mbere. Ni cyo cyatumye ahabwa igihe, nk’uko n’abigishwa bahawe igihe mu gihe cya Kristo. Igihe abigishwa bahawe cyari ikiringo cy’urupfu rwa Kristo, ugushyingurwa kwe, ukuzuka kwe no kuzamuka kwe kwa mbere, mbere y’uko ahura n’abigishwa mu nzira ijya Emawusi, hanyuma akongera kubasanga mu cyumba cyo hejuru. Nuko ku iherezo ry’icyo gihe abahuhaho Umwuka Wera.

Ezekiyeli yarahanuriye, kandi ayo magufa yumye arahurizwa hamwe. Hanyuma Ezekiyeli yongera guhanura, maze Mwuka Wera ahumekezwa muri iyo mibiri yari imaze kuremwa bundi bushya, nuko irahaguruka iba ingabo ikomeye cyane. Igihe Kristo yahumekeraga ku bigishwa, yabumbuye ubwenge bwabo.

Abahanuzi bose bavuga iby’imperuka y’isi, kandi Danieli na we si uw’inyuma muri ibyo. Igihe yasabye cyari igihe kugira ngo ahabwe kumurikirwa. Igihe cyo gutegereza ku ba Millerite cyari uhereye ku gutenguha kwa mbere kugeza igihe bamenyeye ko bari mu gihe cyo gutinda, gifitanye isano n’ubuhanuzi bwo muri Matayo igice cya makumyabiri na gatanu n’ubwo muri Habakuki igice cya kabiri. Amateka y’igihe cyo gutinda mu mateka y’Aba-Millerite yasohoye mu gihe cy’ubutumwa bw’umumarayika wa kabiri. Danieli igice cya kabiri ihagarariye ayo mateka nyene, bityo rero ugusaba kwe igihe guhuje mu buryo bw’ubuhanuzi n’igihe cyo gutinda kw’Aba-Millerite. Ni cyo gituma ugusaba kwa Danieli igihe n’igihe cyo gutinda kw’Aba-Millerite bihagarariye igihe cyo gutinda kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bane, cyatangiye ku wa 18 Nyakanga 2020.

Icyifuzo Daniyeli yasabye kugira ngo amenye inzozi z’ishusho ya Nebukadinezari gihagarariwe mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kimwe nk’iminsi itatu n’igice aho abahamya babiri baryamye bapfuye mu muhanda. Mu mateka y’iyo minsi itatu n’igice yo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kimwe, iyo minsi itatu n’igice ihagarariye mu buryo bw’ikigereranyo ubutayu bw’ubuhanuzi, hari ijwi rirangurura. Ijwi rya kimuntu Umufasha akoresha kugira ngo akangure kandi aheshe amagufwa yumye yapfuye kongera kubaho rihagarariwe na Daniyeli, wahawe ihishurirwa ry’ubuhanuzi ry’ibyo inzozi zari byo n’ibyo zashushanyaga. Ijwi rirangururira mu butayu ryahawe gusobanukirwa kw’ubuhanuzi kw’inzozi n’ibyerekwa, nk’uko bihagarariwe na Daniyeli. Iryo jwi rirarangurura, bityo rikagaragaza ko ryahawe ubutumwa bw’Induru yo mu Gicuku, kandi iyo nduru itangwa mu gicuku, kikaba kigereranya umwijima.

Mu mwijima mwinshi wo mu gicuku, ijwi (Daniyeli) ryahawe gusobanukirwa ubutumwa bwari butwikiriwe n’umwijima. Itegeko ijwi (Ezekiyeli) ryahawe ni ukuhanurira amagufa yumye y’abapfuye. Ubwo abikora, Umuhumuriza ahuhwaho ku bapfuye bari mu muhanda, maze “barazurwa.” Ariko uko kuzurwa kugerwaho gusa binyuze mu isengesho. Isengesho ni ikimenyetso cy’inzira mu mateka yo kuzurwa kw’amagufa yumye y’abapfuye bishwe mu muhanda. Daniyeli ahagarariye icyo kimenyetso cy’inzira mu buryo bw’ubuhanuzi, neza rwose aho icyo kimenyetso cy’inzira kigaragazwa.

Hashingiwe ku kwizera yari afite mu mirire Daniyeli yari yaratoranyije kurya, yahise agezwa mu nzira yo kugeragezwa kugaragara n’amaso yasabaga ko akoresha uburyo bwari bwarashushanyijwe n’iyo mirire ye, akabanza gusezeranya ko Imana ye izamenyekanisha kandi igasobanura inzozi, hanyuma nyuma yaho akazishyikiriza umwami. Yari afite indyo ikwiriye, cyangwa uburyo bukwiriye, maze agomba kugaragaza ukwizera kwe mu buryo bugaragara, atanga ubutumwa bw’inzozi z’igishushanyo cya Nebukadinezari bwari mu “mwijima” wuzuye rwose. Igikorwa cye cyakurikiyeho cyari ukugaragaza ukwizera kwe mu buryo bugaragara, kuko icyo gihe yakoresheje ihame ry’Imana ryagenewe ubwoko bwayo igihe bisanze bari mu mwijima.

Kubera ko ibikubiye mu nzozi Nebukadinezari yarose nijoro byari byijimye, Daniyeli yifatanya cyane na bagenzi be batatu, maze basenga.

Nuko Daniyeli aza guhembwa n’Uwo “umenya ibiri mu mwijima.” Gahunda yo gushyiraho amategeko yerekeye ku Cyumweru iri gukorwa mu mwijima, kandi abasahuye bavuga ko bafata indyo mvajuru basabwa kumenya ishyirwaho ry’ishusho y’inyamaswa ritegura urubuga rw’idini n’urwa politiki rwo gushyira mu bikorwa ikimenyetso cy’ubutegetsi bwa gipapa.

Igice cya kabiri cya Daniyeli ntikigaragaza gusa amateka ya marayika wa kabiri mu mateka y’Abamilerite, ahubwo mu buryo bugaragara kurushaho kigaragaza amateka ya marayika wa kabiri mu rugendo rwa marayika wa gatatu. Mu igeragezwa ry’inzozi za Nebukadinezari zerekeye igishushanyo, hageretswe igeragezwa ry’igishushanyo cy’inyamaswa. Intambwe z’ubuhanuzi zigaragaza ubwoko bw’Imana bukangukira imimerere y’ubuzima n’urupfu ijyanye n’itegeko ryo ku Cyumweru riri hafi kuza zirimo zigaragazwa mu buryo bwihariye cyane mu bitabo bya Daniyeli n’Ibyahishuwe.

Daniyeli agereranya n’intumwa y’ayo mateka aho ubutumwa bw’ishusho, buzana ubuzima cyangwa urupfu, busohokera. Ahagarara ku ndyo yaje gusobanukirwa, kandi ku bwo kwizera akavuga ko Imana ishobora kumenyekanisha iyerekwa, ariko agasaba igihe. Icyo gihe ni cyo gihe cyo gutinda. Ku musozo w’igihe cyo gutinda, ahabwa kumenya ibyari mu nzozi zijimye za Nebukadinezari, ariko si ibyo gusa. Ntiyakiriye gusa gusobanukirwa n’inzozi z’ishusho, zigereranya ishusho y’inyamaswa n’ikigeragezo kiyiherekeje, ahubwo no ku musozo w’igihe cyo gutinda ahimbaza Imana kuko “itanga ubwenge ku banyabwenge, n’ubumenyi ku bazi gusobanukirwa: ihishura ibyimbitse n’ibihishwe: izi ibiri mu mwijima, kandi umucyo ubanana na yo.”

Daniyeli aha ashyira ishimwe rye mu rwego rw’uko habayeho “kwiyongera k’ubumenyi”, kuko ari we, mu gice cya cumi na kabiri, ugaragaza ko “abanyabwenge” bazasobanukirwa “ukwiyongera k’ubumenyi”, kandi nanone akaba ari gushima Imana ko yahaye “ubwenge” n’“ubumenyi” “abanyabwenge.” Arimo yerekeza mu buryo butaziguye ku bakobwa b’abanyabwenge, kandi agahuza igihe cye n’igihe cyo gutinda. Arimo ashyira ikigereranyo kiboneka mu gice cya kabiri mu isohozwa nyakuri kandi ryuzuye ry’igihe cyo gutinda cyo muri Matayo makumyabiri n’itanu, mu murimo wa marayika wa gatatu. Icy’ingenzi kurushaho ni uko igitabo cy’Ibyahishuwe kigaragaza ko mbere gato y’isozwa ry’igihe cy’igeragezwa, Yohana yabwiwe kudashyira ikimenyetso ku magambo y’ubuhanuzi bwo mu bitabo bya Daniyeli n’Ibyahishuwe, kuko ari igitabo kimwe.

Igihe ubuhanuzi bwa Daniyeli n’Ibyahishuwe bugomba gukurwaho ikimenyetso ni mu gihe cyo gutinda kw’umugani w’abakobwa cumi b’amasugi, kandi icyo gihe kigereranywa n’ugusaba kwa Daniyeli igihe. Ugusaba kwe igihe kwakurikiwe n’isengesho, rigomba kubanza kuba mbere y’umuzuko w’amagufwa yumye y’abapfuye. Mu gihe ubwo bwiyongere bw’ubumenyi no gusobanukirwa igishushanyo cy’inzozi gitwikiriwe n’umwijima byahishurwaga, Imana yakoreye Daniyeli ikindi kintu. “Ahishura ibikomeye n’ibihishwe.” Ikintu gihishwe cy’amateka y’Induru yo mu Gicuku ni ubuhanuzi bwo mu Byahishuwe bukurwaho ikimenyetso mbere gato y’uko igihe cy’igeragezwa gifungwa. Icyo kintu “cyimbitse kandi gihishwe” ni “ukuri.”

Ukuri buhinduka urufunguzo rw’ubuhanuzi rufungurirwa intumwa ishushanyijwe na Daniyeli, rugatuma amateka ahishwe y’“inkuba ndwi” amenyekana. Ayo mateka ahishwe ni amateka y’ibimenyetso bitatu by’inzira. Icya mbere ni ugucika intege, kandi icya nyuma na cyo ni ugucika intege, nk’uko byagaragajwe mu mateka y’Abamilerite. Ijambo ry’Igiheburayo ryahinduwemo “ukuri” ryaremwe n’“Umuhanga w’Indimi Utangaje,” binyuze mu guhuza inyuguti ya mbere, iya cumi na gatatu, n’iya nyuma y’inyuguti z’Igiheburayo. Yesu ni We wa mbere kandi ni We wa nyuma, kandi ni We “kuri.” Imiterere y’iryo jambo ryaremwe n’“Umuhanga w’Indimi Utangaje” igaragaza ibimenyetso bitatu by’ubuhanuzi by’inzira ari byo mateka ahishwe y’“inkuba ndwi,” byagombaga kudodombwa kugeza ubwo Daniyeli yasabaga “igihe” maze akajya gusenga.

Gucika intege ko ku wa 18 Nyakanga 2020 kwari ikimenyetso cya mbere, kandi kigaragaza gucika intege kujyana n’icya nyuma mu bimenyetso bitatu, ari cyo itegeko ryo ku Cyumweru. Inyuguti yo hagati, ari yo nyuguti ya cumi na gatatu, ni ikimenyetso cy’ubwigomeke, kandi ni ikimenyetso cy’ikimenyetso cyo hagati mu mateka ahishwe y’inkuba ndwi. Ubwigomeke bugereranywa n’abakobwa b’abapfu mu Gutaka kwa Saa Sita z’ijoro, kuko Gutaka kwa Saa Sita z’ijoro ari ikimenyetso cyo hagati cy’amateka y’intambwe eshatu ya 18 Nyakanga 2020, Gutaka kwa Saa Sita z’ijoro, n’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Akimara kuba saa sita z’ijoro, igihe cyinjira mu isaha ya cumi na gatatu, aho ukugaragara kugaragara kw’abakobwa b’abapfu kugaragarizwa no kwemera kwabo ko badafite amavuta ya zahabu.

Mu “butayu” bw’igereranyo bw’“iminsi itatu n’igice” yo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kimwe, ubwoko bw’Imana bugaragazwa nk’aho buri mu mateka y’igereranyo y’umuvumo w’“ibihe birindwi.” Ku iherezo ry’icyo gihe, bagomba kumenya ko batatanyijwe, ko bakoze icyaha, ko ba sekuruza babo bakoze icyaha, ko bagendeye Imana mu buryo bunyuranye na Yo, kandi ko Imana na Yo yabagendeye mu buryo bunyuranye na bo. Uku kumenya kugomba kubageza ku gusenga isengesho ryo muri Abalewi makumyabiri na gatandatu. Uku kumenya ko bagomba gusenga isengesho ryo muri Abalewi makumyabiri na gatandatu guhuza mu buryo bw’ubuhanuzi n’isengesho rya Daniyeli ryo muri Daniyeli igice cya kabiri, kandi kugereranywa n’isengesho rya Daniyeli ryo mu gice cya cyenda. Impamvu Daniyeli yasengeye isengesho ryo muri Abalewi makumyabiri na gatandatu mu gice cya cyenda yari ishingiye ku kumenya kwe ko yari ageze ku iherezo ry’imyaka mirongo irindwi y’ubuhanuzi bwa Yeremiya bw’ubunyage bw’ubwoko bw’Imana.

Iyo myaka mirongo irindwi ni yo igereranya amateka yo gushyirwaho ikimenyetso ku bwoko bw’Imana. Iyo myaka mirongo irindwi igereranya kwezwa kuvugwa muri Malaki igice cya gatatu no kwezwa kw’urusengero kwa Kristo incuro ebyiri. Igereranya amateka y’ikigeragezo cy’ishusho ya ya nyamaswa. Ayo mateka yatangiye ku wa 11 Nzeri 2001, kandi arangira ku itegeko rya vuba ry’Umunsi wa Ku Cyumweru. Ku iherezo ry’icyo gihe cy’ikimenyetso cy’imyaka mirongo irindwi, Daniyeli asaba “igihe cyo gutinda” kugira ngo abashe gusenga. Isengesho rye ryashubijwe ubwo ibanga rya nyuma ry’ubuhanuzi ryamuhishurirwaga. Iryo hishurirwa ryaje mu gihe ubwoko nyakuri bw’Imana bw’Abaporotesitanti bwari bukiri mu “butayu” mu gihe cyo gutatanywa nyuma ya 18 Nyakanga 2020. Muri icyo gihe “ukuri” kwahishuriwe “ijwi rirangurura mu butayu”.

Mu ngingo ikurikira tuzakomeza Daniyeli igice cya kabiri.