Igitabo cya Daniyeli — Ijana na Mirongo Itatu na Kane

Igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso cy’abihumbi ijana na mirongo ine na bine, uhereye ku wa 11 Nzeri 2001 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, ni cyo gihe cy’ubuhanuzi aho iyerekwa ryose ry’Ijambo ry’Imana risohoreramo mu minsi y’imperuka.

Muri uwo murongo, marayika wa gatatu yongeye kuza, kandi muri uko kuza kwe agereranywa no kuza kwa marayika wa gatatu ku wa 22 Ukwakira 1844 kugeza ku bugome bwo kwigomeka bwo mu 1863. Ukwigomeka kwo mu 1863 kwagereranyijwe no kwigomeka kwa mbere kwa Isirayeli ya kera i Kadeshi, bityo kugereranywa n’amateka yose uhereye ku kwambuka Inyanja Itukura kugeza ku kwigomeka kwa mbere i Kadeshi. Ukwigomeka kwa mbere i Kadeshi kwashushanyaga ukwigomeka kwa kabiri i Kadeshi, bityo umurongo uva ku rupfu rwa Aroni ukageza ku kwigomeka kwa kabiri i Kadeshi usubirwamo mu murongo wo gushyirwaho ikimenyetso.

Byongeye kwisubiramo mu mateka y’Abamilerite, kuva mu 1840 kugeza mu 1844, byashushanyijwe n’umubatizo wa Kristo ukageza ku musaraba, kandi byanahagarariye amateka ahera ku musaraba kugeza ku guterwa amabuye kwa Sitefano. Umurongo ku wundi, buri muhanuzi wo mu bihe bya kera yavugaga iby’iki gihe kurusha iminsi yabagamo.

“Igisekuru cya nyuma” ni igisekuru cyatoranijwe cya Petero, ari cyo cya bamwe ibihumbi ijana na mirongo ine na bine, kandi batoranywa uhereye ku wa 11 Nzeri 2001 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, aho bazaherako baterurwa nk’ikimenyetso. “Ibyabaye byose,” si bimwe gusa, ahubwo “ibyabaye byose bikomeye n’ibikorwa byose bikomeye byera” byo mu Ijambo ry’Imana, “birimo kwisubiramo” mu “gisekuru cya nyuma” cy’“itorero” ryo mu “minsi y’imperuka.” Mu murongo wo gushyirwaho ikimenyetso, ibitabo byose bya Bibiliya bihurira hamwe kandi bikarangiriramo.

“Igice cy’ubuhanuzi bwa Daniyeli cyerekeye iminsi y’imperuka,” cyakuwemo ikimenyetso, ni byo byerekanywe Daniyeli hafi y’inzuzi ebyiri zikomeye zo muri Shinari, Ulayi na Hidekeli. Ibyo byerekanywe bihagarariye Daniyeli igice cya munani, umurongo wa cumi na gatatu n’uwa cumi na kane, ndetse n’igice cya cumi na rimwe, umurongo wa mirongo ine kugeza kuri mirongo ine n’itanu. Igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’abanyagihumbi ijana na mirongo ine na bane ni amateka aho Kristo, nk’Umutambyi Mukuru wo mu ijuru, ashyira iteka ikimenyetso ku batowe b’igisekuru cya nyuma, akabashyira mu isano igizwe n’ubumana n’ubumuntu. Umurongo wa mirongo ine wo muri Daniyeli igice cya cumi na rimwe ugaragaza isano iri hagati y’ikiyoka, ya nyamaswa, n’umuhanuzi w’ibinyoma, bo bose hamwe ubu bayobora isi bayerekeza kuri Harumagedoni, nk’uko bigaragazwa n’amateka y’ihembe rya Repubulikanisimu riri kuri ya nyamaswa yo ku isi, itegeka nk’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya mu gihe cy’amateka y’uwo murongo wa mirongo ine. Uwo murongo wa mirongo ine kandi ugaragaza itandukanywa ry’abanyabwenge n’abapfu, risobanura amateka y’ihembe rya Giporotesitantisimu muri ayo mateka nyene, ritangira mu mwaka wa 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.

Ibitabo byose bya Bibiliya “bihurira kandi bikarangirira” mu gitabo cy’Ibyahishuwe, kandi iyo bihuriye hamwe, igitabo cy’Ibyahishuwe “cyuzuza” igitabo cya Daniyeli, kandi ijambo “kuzuza” risobanura kugeza ku butungane bwuzuye. Mu gihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’abo ijana na mirongo ine na bane, nk’uko bigaragazwa mu gitabo cy’Ibyahishuwe, ubuhanuzi bwa Daniyeli bwafunguwe mu minsi y’imperuka bugera ku butungane bwuzuye, igihe buhurizwa hamwe umurongo ku wundi murongo, hejuru y’umurongo w’amateka ugaragazwa mu gice cya cumi n’umunani cy’Ibyahishuwe, utangirana n’ijwi ryo mu mirongo ya mbere kugeza ku wa gatatu, ugasozwa n’ijwi rya kabiri ryo ku murongo wa kane.

Ukutungana kw’iyerekwa ry’ubuhanuzi rihagarariwe n’Umugezi wa Hidekeli mu gitabo cya Daniyeli, guhagarariye ukutungana kw’iyerekwa ryo hanze ry’abanzi b’ubwoko bw’Imana basiribanga ubuturo bwera n’ingabo. Ukutungana kw’iyerekwa ry’ubuhanuzi rihagarariwe n’Umugezi wa Ulayi mu gitabo cya Daniyeli, guhagarariye ukutungana kw’iyerekwa ryo imbere rya Kristo ugaragara mu bwoko Bwe, igihe asohoje isezerano ry’isezerano ryo guhuza ubumana n’ubumuntu ku gisekuru cya nyuma cyatoranyijwe.

Amateka y’ishyirwaho ikimenyetso yibanda ku ihembe rya Repubulika ry’inyamaswa yavuye mu isi, atangirana n’igihe iyo nyamaswa y’isi yavugaga Patriot Act mu mwaka wa 2001, kandi agasozwa no kuvuga kwagereranyijwe n’Amategeko y’Abanyamahanga n’ay’Ubwigomeke yo mu 1798, ayo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na gatatu agereranywa nk’aho inyamaswa y’isi ivuga nk’ikiyoka. Amategeko y’Abanyamahanga n’ay’Ubwigomeke yo mu 1798, agereranya iherezo ry’umurongo watangijwe no kuvuga kw’Itangazo ry’Ubwigenge mu 1776. Hagati muri icyo gihe cy’amateka y’ubuhanuzi, inyamaswa y’isi yavugishije Itegeko Nshinga gutangira gukurikizwa mu 1789.

Ukuvuga kwa 1776 guhuza n’ukuvuga kw’Itegeko rya Patriot Act, kandi Amategeko y’Abanyamahanga n’Ayo Guhana Ibyaha by’Ubushotoranyi agaragaza itegeko ryo ku cyumweru rizaza bidatinze muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Hagati muri ayo mateka hagomba kubonekamo ukundi kuvuga guhuza na 1789. Ijwi rya mbere ryo mu Byahishuwe igice cya cumi n’umunani, umurongo wa mbere kugeza ku wa gatatu, rigaragazwa mu buryo bugaragara ko ryageze igihe inyubako nini z’Umujyi wa New York zasenywaga. Ijwi rya kabiri ryo ku murongo wa kane, na ryo rigaragazwa mu buryo bugaragara ko ari itegeko ryo ku cyumweru rigiye kuza bidatinze. Ayo majwi yombi ni amajwi y’Imana, kuko yombi ari ijwi ry’umumarayika ugomba kumurikisha isi ikuzo rye, uwo Mushiki wa White agaragaza ko ari marayika wa mbere wo mu Byahishuwe cumi na bine. Yesu yari marayika wa mbere, kandi buri gihe yerekana iherezo ry’ikintu akoresheje intangiriro yacyo, bityo akaba ari na marayika wa gatatu, ari we marayika umurikirisha isi ikuzo rye.

Marayika wa mbere agaragazwa no mu Ibyahishuwe igice cya cumi, amanuka ku wa 11 Kanama 1840, bityo agashushanya mbere ukumanuka kwa marayika ku wa 11 Nzeri 2001. Mushiki waacu White avuga mu buryo butaziguye ko marayika wamanutse mu gice cya cumi, yari “utari undi muntu usumba bose keretse Yesu Kristo.” Amajwi ya mbere n’aya kabiri yo mu Ibyahishuwe cumi n’umunani, ni ijwi rya Kristo. Ayo mateka yashushanyijwe mbere na 1776, 1789 na 1798, igihe inyamaswa yo ku isi yavugaga incuro eshatu. Ijwi rya Kristo rivuga hagati y’ayo majwi abiri yo mu Ibyahishuwe cumi n’umunani, ni igihe avugira mu Ibyahishuwe igice cya cumi n’umwe.

Muri Nyakanga 2023, ijwi rivuye mu ijuru (ijwi rya Kristo) ryatangiye kuzura ba batangabuhamya babiri bari bariciwe mu mihanda n’ikiyoka kitemera Imana cyavuye ikuzimu hatagira epfo na ruguru. Muri icyo gihe ni bwo ibibazo bifitanye isano n’Itegeko Nshinga rya Leta Zunze Ubumwe za Amerika byabaye ingingo y’ubuhanuzi, kuko ku ijwi rikurikiyeho, rigereranywa na 1798, Itegeko Nshinga rizakurwaho burundu. Buri kimenyetso muri bitatu byo mu 1776, 1789 na 1798, gihura n’amajwi atatu y’Imana yashyizweho ikimenyetso nka 11 Nzeri 2001, Nyakanga 2023, n’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza bidatinze.

Izo ntambwe eshatu zihura n’intambwe eshatu z’ishyano rya gatatu, rigereranywa na tariki ya 11 Nzeri 2001, iya 7 Ukwakira 2023, n’itegeko ryo ku cyumweru rigiye kuza bidatinze, ubwo impanda ya karindwi, ari yo Shyano rya gatatu, izaza gitunguranye mu isaha y’“umutingito ukomeye”. Mu mwaka wa 2023, ihinduka ry’amahembe yombi y’inyamaswa yo mu isi ryaratangiye, nk’uko byagereranyijwe n’inzozi z’ibanga za Nebukadinezari. Inzozi za Nebukadinezari zo mu gice cya kabiri zari ibanga Imana yonyine yashoboraga guhishura, kandi yarizihishuriye abari batsinze ikigeragezo cya mbere kigereranywa mu gice cya mbere cya Daniyeli.

Daniyeli na ba batatu b’intwari bo mu gice cya mbere batsinze ikigeragezo cya mbere, ni bo bahisemo kurya ibyokurya byo mu ijuru bakanga indyo y’i Babuloni. Ni bo bahagarariwe na Yohana mu Ibyahishuwe igice cya cumi, abafata agatabo gato bakakavana mu kuboko kwa marayika, uwo utari undi muntu uwo ari we wese keretse Yesu Kristo, maze bakarya ubutumwa bukarimo. Ni bo abo muri Yohana igice cya gatandatu, bahisemo kurya umubiri no kunywa amaraso bya manu yo mu ijuru, byo urundi rwego rwanze, maze icyo gihe ruhindukira ruva kuri Kristo ntirwongera kugendana na We ukundi iteka ryose, mu gice cya GATANDATU, umurongo wa MIRONGO ITANDATU N’ITANDATU.

Muri uwo murongo Kristo yigishirizaga i Galilaya, bisobanura “igifashi” cyangwa “aho ibintu bihindukira”. Aho ni ho yagejeje ubutumwa bwa manu yo mu ijuru, iyo abigishwa be bagombaga kurya, nk’uko Yohana yari yarariye mu Ibyahishuwe igice cya cumi, kandi nk’uko Ezekiyeli yari yarariye mu gice cya gatatu, na Yeremiya akarya mu gice cya cumi na gatanu. Amateka yashushanywaga na Yohana mu Ibyahishuwe igice cya cumi, igihe yariye agatabo gato, yashushanyaga amateka y’Abamilerite kuva mu 1840 kugeza mu 1844, ariko arushaho by’umwihariko gushushanya igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’ibihumbi ijana na mirongo ine na bine kurusha amateka y’Abamilerite. Ibi bigaragarira muri icyo gice kubera amabwiriza Yohana yahawe ubwo yabwirwaga kurya agatabo gato.

Muri uwo murongo, Yohana yabwiwe imbere y’igihe c’ukuyakira no kurya agatabu gatoya, ibizoshitswa n’ubutumwa yari agiye kurya. Abamileyeri ntibatahuye imbere y’igihe ivyabaye biryoshe kandi birura vyari kuzana n’isohozwa ry’amateka ry’ico Yohana yariko aragereranya mu murongo wabo w’amateka y’ubuhanuzi. Ariko ibihumbi ijana na mirongo ine na bine bo barabibwiwe imbere y’igihe, kandi basabwa kubimenya. Iyo Yohana ashushanya canke amateka y’umugendo w’umumarayika wa mbere canke amateka y’umumarayika wa gatatu, ubwo butumwa buvyara imigwi ibiri y’abaramyi, hanyuma bugasozwa no gutuntura kurura. Igihe Yeremiya yarira agatabu gatoya, yaciye yanka kwifatanya n’“ikoraniro ry’abashinyaguzi.”

Igihe Ezekiyeli yariye igitabo gito, yabwiwe gutanga ubutumwa ku bagarariji bo mu nzu ya Isirayeli, batari kwumva.

Igihe Kristo yatangaga umutsima wo mu ijuru, wari umubiri We n’amaraso Ye, awuha itorero rye ry’i Galilaya, abari bo mu rwego rw’abamuvuyemo ntibongera kugendana na We ukundi, kandi kuba ibi byarabereye mu gice cya GATANDATU, umurongo wa MIRONGO ITANDATU N’ITANDATU, bigaragaza yuko kurya ari ikigeragezo cya mbere mu nzira y’ibigeragezo bitatu, gitangirana no kumanuka kw’umumarayika. Ikigeragezo cya kabiri ni aho ibyiciro byombi bigaragarizwa, haba mu itandukaniro riri hagati ya Ezekiyeli n’inzu ya Isirayeli ifite umutima unangiye, cyangwa abakobwa b’inkumi b’abanyabwenge n’ab’abapfu bo mu ntangiriro no ku iherezo by’Abadiventisime, cyangwa Yeremiya n’iteraniro ry’abakobanyi, cyangwa Daniyeli na ba bagabo batatu b’intwari mu itandukaniro n’abanyabwenge b’i Babuloni mu gice cya kabiri cya Daniyeli.

Mu murongo wa Yohana igice cya gatandatu, ukugera i Galilaya ni ku wa 11 Nzeri 2001. Ubutumwa bwo kurya umubiri no kunywa amaraso ni amateka amaherezo aganisha ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. “Uri icyo urya,” nk’uko bigaragazwa na Daniyeli na ba bandi batatu b’intwari mu gice cya mbere; kandi no muri Yohana igice cya gatandatu, abahisemo kurya umubiri wa Kristo no kunywa amaraso Ye, bahindutse ishusho y’icyo bariye. Bahindutse ishusho ya Kristo, mu gihe irindi tsinda ryahindukiye rikareka kugendana na Kristo ryagaragaje ishusho y’inyamaswa. Itsinda rimwe ryari ishusho y’Umuremyi, irindi rikaba ishusho y’ibyaremwe. Yohana igice cya gatandatu yongerera ku wa 11 Nzeri 2001 ubusobanuro bwa “Galilaya,” kuko ubusobanuro bwayo ari “igifashi,” bityo hakarangwa ingingo yo guhindukira ku bigishwa. Mbese bari guhindukirira indyo yo mu ijuru cyangwa indyo ya Babuloni? Ni mu bihe by’impinduka z’ubuhanuzi Kristo agaragaza umucyo w’igihe gikurikiraho, nk’uko byagereranyijwe no kumanuka Kwe mu 2001, igihe isi yamurikirwaga n’ubwiza Bwe.

Imana ihora ikorera ku murongo umwe w’amateka ya kera, kandi ntihinduka na rimwe. Hariho “ibihe byo guhindukira” (Galilaya), ari byo “ibihe by’amakuba akomeye,” kandi muri ibyo “bihe byo guhindukira” ni ho “umucyo w’icyo gihe utangirwa.” Umucyo w’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine watanzwe mu gihe cy’amakuba akomeye cyatangiye ku wa 11 Nzeri 2001. Uwo mucyo iyo “wakiriwe, habaho gutera imbere mu by’umwuka; iyo wanze kwakirwa, hakurikiraho gusubira inyuma mu by’umwuka no kurobanuka kw’ubwato.” Umucyo ubyara ibyiciro bibiri by’abaramya. Umucyo ukurikira igihe cyo guhindukira ugereranya ubutumwa butanga ibyiciro bibiri by’abaramya.

Igice cya kabiri cy’Igitabo cya Daniyeli kigaragaza ikigeragezo cya kabiri, ari cyo kigeragezo gikurikira ikigeragezo cy’ibyokurya cyo mu gice cya mbere. Mu murongo wa mbere w’igice cya mbere cya Daniyeli, u Buyuda bwari bumaze kuneshwa na Nebukadinezari, wahise aba ubwami bwa mbere bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya. Icyo cyari igihe gikomeye cyo guhindukira mu mateka y’amahanga no mu mateka y’itorero; cyari ikibazo gikomeye, maze urumuri rw’ikigeragezo cy’ibyokurya ruhita rutangwa. Daniyeli na ba bandi batatu b’intore batsinze icyo kigeragezo, hanyuma mu gice cya kabiri bongeye guhagararira abatsinze ikigeragezo cya kabiri. Ikigeragezo cya kabiri cyari ikigeragezo cyerekeye ibanga ritari rizwi n’umuntu n’umwe, ndetse na Nebukadinezari ubwe ataririzi.

Ikimenyetso cy’igeragezwa cyari ishusho yo mu nzozi za Nebukadinezari. Cyari ikigeragezo cy’ubuzima n’urupfu ku byerekeye ishusho nta muntu n’umwe wari azi. Iyo shusho yagaragazaga ubwami buvugwa mu buhanuzi bwa Bibiliya, kandi mu bice bya karindwi n’icya munani bya Daniyeli, ubwo bwami bumwe bwo muri Daniyeli 2 bugaragazwa nk’inyamaswa. Ikigeragezo cya Nebukadinezari cyari ikigeragezo cy’“ishusho y’inyamaswa”, kizaba mu minsi y’imperuka, mu gihe cy’ishyirwaho ikimenyetso ry’abihumbi ijana na mirongo ine na bine.

Mu minsi y’imperuka, kuremwa kw’ishusho y’inyamaswa ni ikigeragezo gikomeye ku bwoko bw’Imana, bugereranywa na Daniyeli n’abasore batatu b’intwari. Ni cyo kigeragezo bagomba gutsinda mbere y’uko bashyirwaho ikimenyetso, bityo rero ni ubutumwa bw’ikigeragezo cyo gushyirwaho ikimenyetso butuma haboneka itsinda ryakira ikimenyetso cy’Imana kandi rikagaragaza ishusho y’Imana, cyangwa itsinda ryakira ikimenyetso cy’inyamaswa, bityo rikagaragaza ishusho y’inyamaswa. Mu gice cya kabiri cya Daniyeli, ubutumwa bw’ishusho y’inyamaswa bwari bwarashyizweho ikimenyetso kugeza mu gihe cy’amateka ubwo bwabaga ikibazo cy’ubugingo n’urupfu. Ishusho ya Nebukadinezari yasobanuwe neza n’Abamilerite, ariko mu mateka yo gushyirwaho ikimenyetso, ukuri kw’ibanga gufitanye isano n’ishusho ya Nebukadinezari gukurwaho ikimenyetso, ariko ku bayakiriye gusa ubutumwa bwagombaga kuribwa igihe cyo guhindukira cyageraga.

Iyo byokurya ni ubutumwa bw’imvura y’itumba bwatangiye igihe marayika wo mu Ibyahishuwe 18 yamanukaga, kandi ubutumwa bw’imvura y’itumba ni uburyo bw’umurongo ku wundi. Hatabayeho kurya ukwo kuri, ubutumwa bw’ibanga bw’iremwa ry’igishushanyo cy’inyamaswa ntibushobora kubonwa.

Ellen White yeretswe “mu buryo bugaragara, ko ishusho y’inyamaswa izashingwa igihe cy’igeragezwa kitararangira.” Ubutumwa bw’ishingwa ry’ishusho y’inyamaswa muri Daniyeli 2 bugaragaza ishingwa ry’iyo shusho ryagombaga kugaragara gusa mu mateka yakurikiyeho nyuma y’“igihe cy’impinduka”, ubwo umucyo wari kuba umaze gutangwa. Ibyo ubu byumvikana ku byerekeye ishusho ya Nebukadinezari ni uko itagaragaje gusa ubwami bune bwa mbere bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya, ahubwo yagaragaje ubwami umunani bwose, kandi uko gusobanukirwa gutanga ishingwa rishya ry’ishusho-y’inyamaswa.

Ukwo kuri kugaragaza ko ya nyamaswa ya munani, ari umwe muri za ndwi, kandi gukomeza kukagaragaza ko Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, ari zo zibanza kurema ishusho ya ya nyamaswa, hanyuma zigahatira isi yose gukora uko ni ko, zizagira imiterere y’ubuhanuzi ya ya nyamaswa zirema ishusho yayo. Iyo shusho ikubiyemo ko ari iya munani, ikaba ari umwe muri za ndwi, kandi mu mateka y’amajwi atatu ya Kristo, ni yo ishyira ikimenyetso ku mpinduka ikomeye yo ku wa 11 Nzeri 2001, ijwi rya 2023 rihamagarira amagufa y’abapfuye yumye y’abahamya babiri guhaguruka ku birenge byayo, n’ijwi ry’umuhamagaro wo kuva muri Babuloni.

Ijwi ryo mu mwaka wa 2023 ni ijwi rigaragaza ibanga ry’ishusho ya Nebukadinezari n’igihe ivugira.

Ku wa 11 Nzeri 2001 hagereranya igihe gitangirira aho, kikazarangirira ku wa 18 Nyakanga 2020. Igihe cy’ijwi rya kabiri ryo mu gice cya cumi na kimwe, kigereranya igihe kuva ku wa 18 Nyakanga 2020 kugeza ku ijwi rya gatatu ku itegeko rya vuba ryo ku Cyumweru. Igihe cya kabiri gitangirira ku wa 18 Nyakanga 2020, gikubiyemo ikimenyetso cy’igihe cyo ku wa 3 Ugushyingo 2020, n’ikimenyetso cy’igihe cyo ku wa 6 Mutarama 2021, igihe abari bishe abagabo babiri b’abahamya batangiye kwishima no kohererezanya impano, kandi gikubiyemo Nyakanga 2023, igihe ijwi ryo mu butayu ryatangiraga kumvikanisha umuburo w’impanda ya karindwi.

Tuzakomeza iki cyigisho mu ngingo ikurikira.