Igitabo cya Daniyeli - Ijana na Mirongo Itatu na Gatandatu

Hari ihinduka kw’amahembe yombi y’inyamaswa yo ku isi, ari ryo hembe ry’Abarepubulikani n’ihembe ry’Abaporotesitanti nyakuri, ryatangiye mu mwaka wa 2020. Ihembe ry’Abaporotesitanti nyakuri ryishwe ku wa 18 Nyakanga 2020, kandi ihembe ry’Abarepubulikani ryishwe ku wa 3 Ugushyingo 2020. Dukurikije Ibyahishuwe igice cya cumi na kimwe, nyuma y’iminsi itatu n’igice y’ikigereranyo bazongera guhagarara ku birenge byabo. Nibahagarara, ihembe ry’Abaporotesitanti nyakuri rizahinduka ribe iry’Abalawodikiya rihinduke iry’Abafiladelifiya. Bazaba barakuwe mu itorero, bazanwe mu murimo. Bakuwe mu mibereho y’itorero rya karindwi, binjizwa mu mibereho y’itorero rya gatandatu. Bahindutse aba munani, kandi ni uwo muri ba karindwi.

Urugendo rwari mu ntangiriro y’Abadiventisiti rwari urugendo rwa Filadelifiya, kandi urugendo rwa Filadelifiya rurasubizwaho ku iherezo. Umurimo w’abamarayika batatu bo mu Byahishuwe igice cya cumi na kane watangiye nk’urugendo, kandi uzarangira nk’urugendo. Urugendo rwa Filadelifiya, rugereranywa n’itorero rya gatandatu rya Filadelifiya, rwapfuye mu 1856, kandi guhera ku mpera za Nyakanga 2023, ubu rurimo kuzurwa nk’urwa munani, ari rwo rwo muri ya ndwi.

Mu mateka amwe, ihembe ry’Abarepubulikani ririmo kunyura mu rupfu n’umuzuko bihuje n’ibigereranywa, aho perezida wa gatandatu kuva kuri Reagan wo mu gihe cy’iherezo mu mwaka wa 1989 ahinduka perezida wa munani, ukomoka kuri ba barindwi. Inzira yo kwimuka kw’iri hembe ry’Abarepubulikani igereranywa no kwifatanya kwaryo n’ihembe ry’Ubuporotesitanti bw’ubuhakanyi, ari bwo busambanyi bwo mu mwuka n’ishusho y’inyamaswa. Ihembe ry’Abarepubulikani rihinduka irya munani, rikomoka kuri ba barindwi, kuko rigereranya ishusho y’inyamaswa ya Gatolika, ari ryo mutwe wa munani, ukomoka ku mitwe irindwi, mu Byahishuwe igice cya cumi na karindwi, no muri Daniyeli igice cya kabiri.

Impinduka ya politiki y’ihembe ry’Uburepubulikani ihagarariwe mu gihe cyo kwitegura kuva mu 1776 kugeza mu 1798. Icyo gihe cy’ubuhanuzi ni urufunguzo rukenewe kugira ngo hamenyekane gukurwaho ikimenyetso ku ibanga ryihishwe ry’ishusho ya Nebukadinezari y’inyamaswa. Icyo gihe cyo kwitegura gihagarariwe n’igihe cy’imyaka mirongo itatu yo kwitegura, kuri Kristo no kuri antikristo.

Igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso, uhereye ku wa 11 Nzeri 2001 kugeza ku itegeko ryo ku cyumweru rizaza vuba, ni cyo gihe cy’ubuhanuzi aho ingaruka za buri yerekwa zisohozwa. Kigereranya igihe kirangirana n’uko ubupapa bwongera gusubira ku ntebe y’ubutegetsi bw’isi nk’ubwami bwa munani, bukomoka kuri bwa burindwi, mu isaha y’“umutingito ukomeye” wo mu Byahishuwe igice cya cumi na kimwe. Bityo rero cyagereranyijwe n’igihe cyabanje mbere y’uko ubupapa bwicazwa ku ntebe y’ubutegetsi ku ncuro ya mbere mu 538. Mu 538, ubupapa bwashyizeho itegeko ryo ku cyumweru mu Nama ya Orleans, bugaragaza iherezo ry’imyaka mirongo itatu yo kwitegura, kandi bugereranya itegeko ryo ku cyumweru rizaza vuba. Yesu ntajya ahinduka; bityo rero hagomba kubaho igihe kibanziriza itegeko ryo ku cyumweru, aho igikomere cyica gikira, nk’uko byagenze ku ncuro ya mbere ubupapa bwicazwaga ku ntebe y’ubutegetsi.

Icyo gihe gishushanywa n’amateka ajyanye n’ibimenyetso by’imyaka ya 508, 533 na 538. Mu mwaka wa 508, igihe cyo kwitegura, cyangwa cyo gushyiraho ubupapa, cyaratangiye. Ubwami bwa kane bwa Roma ya gipagani, imbaraga z’ikiyoka, bwari bwaracogojwe, maze mu 533, Yusitiniyani ategeka ko ubupapa ari “umutwe w’amatorero, kandi n’umukosora w’abahakanyi.” Icyari gisigaye gusa kugira ngo ubupapa bufate ubutegetsi mu 538, kwari ugukurwaho kw’Abagoti mu Murwa wa Roma, kandi ibyo byabaye mu mwaka wa 538. Uwo murongo w’imyaka mirongo itatu w’amateka wagendaga ubangikanye n’ivuka rya Kristo, rikurikirwa n’umurimo wa Yohana, ryagejeje ku guhabwa imbaraga kwa Yesu nk’Umusiyiya mu mubatizo We.

Igihe cyo gutegurwa mu mateka ya Kristo kigendera icyarimwe n’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso, kandi kivuga ku murongo w’imbere w’ihembe ry’Abaporotesitanti, naho igihe cyo gutegurirwa antikristo kivuga ku murongo w’inyuma w’ihembe ry’Abaripubulikani. Ibyo bihe byombi bitanga abahamya babiri ba tariki ya 11 Nzeri 2001, 7 Ukwakira 2023, n’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Igihe kimwe gishimangira ubuhamya bw’inyuma, ikindi na cyo bugashimangira ubuhamya bw’imbere bw’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine.

Umurimo wa Yohana, nk’ijwi rirangurura mu butayu ryateguraga inzira y’Intumwa y’Isezerano, wagereranyaga itegeko rya Yusitiniyani ryateguye inzira y’umuntu w’icyaha, ari we ntumwa y’isezerano ry’urupfu. Tariki ya 7 Ukwakira 2023 yari umuburo w’ibizaba igihe itegeko ryo ku Cyumweru rizashyirwa mu bikorwa, nk’uko byagenze mu 538. Tariki ya 7 Ukwakira 2023 igereranywa na 533 mu gihe cyo kwitegura ubwa mbere ubupapa bwashyirwaga ku ntebe y’ubwami bw’isi. Ni umuburo w’uko, mu itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, nk’uko byari bimeze mu 538, papa azongera kuba icyarimwe umutwe w’amatorero, kandi nanone abe n’umukosora w’abahakanyi. Kandi ni n’umuburo w’intambara y’Idini ya Kisilamu yo mu byago bya gatatu irushaho gukara.

Ni umuburo ugaragaza Isilamu (inkuru z’Iburasirazuba), n’umuburo wo kugarurwa kwa papa (inkuru z’Amajyaruguru). Uwo muburo uhura n’umurimo w’intumwa itegura inzira mu minsi y’imperuka, ku bw’Intumwa y’Isezerano, igomba rero kwinjirana isezerano n’abihumbi ijana na mirongo ine na bine.

Ibihe bitatu byo gutegurwa (imyaka mirongo itatu ya Kristo n’umwanzi wa Kristo, n’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso), na byo bishushanywa n’igihe cyo mu 1776 kugeza mu 1798. Iherezo ry’inyamaswa yo ku isi rifite igihe cyihariye kibanziriza iherezo ryayo nk’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya; bityo rero, intangiriro y’inyamaswa yo ku isi nk’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya igomba kugira igihe cy’ubuhanuzi kibanziriza intangiriro y’ubwo bwami. Alufa na Omega buri gihe byerekana iherezo ry’ikintu hamwe n’intangiriro yacyo.

1776, 1789 na 1798 bihagarariye ku itariki ya 11 Nzeri 2001, 7 Ukwakira 2023, ndetse n’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Kuva mu 1776 kugeza mu 1798, gutegurwa k’ubuhanuzi kw’ishyirwaho ry’ubwami bwa gatandatu kwarasohoye, nk’uko imyaka ya 508, 533, na 538 yagereranyaga gutegurwa kw’ishyirwaho ry’ubwami bwa gatanu. Bigomba kugira ibi biranga by’ubuhanuzi bimwe, kuko ubwami bwa gatandatu bugomba kuba ishusho y’ubwami bwa gatanu.

Imyaka mirongo itatu yo kwitegura kwa Kristo yaganishije ku mubatizo We igereranya icyo gihe nyine, kuko igihe Kristo yazaga gukomeza isezerano mu cyumweru kimwe, ahereye ku mubatizo We, yashyiragaho ubwami Bwe bw’ubuntu. Mu gushyiraho ubwami Bwe bw’ubuntu muri iyo myaka irindwi, yamenye amaraso Ye kugira ngo akomeze ubwo bwami, kandi mu kubikora atyo, yasize urugero rw’igihe yari kuzashyiriraho ubwami Bwe bw’ikuzo. Ubwo bwami bw’ikuzo ni ubwami bwo muri Daniyeli 2, bugaragazwa nk’ibuye rikurwa mu musozi ridaciwe n’amaboko. Mushiki wacu White atumenyesha ko ubwo bwami bushyirwaho mu gihe cy’imvura y’itumba ya nyuma, kandi iyo mvura y’itumba ya nyuma yatangiye ku wa 11 Nzeri 2001.

Ku wa 11 Nzeri 2001, ya miyaga ine, ishushanywa nk’ifarasi irakaye (Isilamu), yararekuwe, hanyuma iragenzurwa, mu gihe ibihumbi ijana na mirongo ine na bine bari gushyirwaho ikimenyetso. 1776, 1789 na 1798 bihagarariye igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’ibihumbi ijana na mirongo ine na bine, kandi ayo matariki atatu ahagarariye amategeko yashyizweho yagejeje ku ishyirwaho ry’ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya. Itariki ya kabiri, ari yo 1789, iranga Itegeko Nshinga rya Leta Zunze Ubumwe za Amerika, bityo rero yari ubutumwa bwagaragaje Itegeko Nshinga nk’ububasha bubiri bwagombaga kuza mu 1798, nk’uko 533 yari itangazo ry’ububasha bubiri bwari kuza mu 538, kandi nk’uko Yohana Umubatiza yatangaje ububasha bubiri bwari kuza mu mubatizo wa Kristo.

Imbaraga ebyiri zigize ubushobozi bubiri bwa Kristo zari urugero rwe rw’uko ubumana bwifatanije n’ubumuntu budacumura. Imbaraga ebyiri zigize ubushobozi bubiri bwa antikristo zari ukwimikwa kwe nk’umutwe w’amatorero, no ukwimikwa kwe nk’ukosora abahakanyi. Imbaraga ebyiri zigize ubushobozi bubiri bw’inyamaswa yo mu isi ni amahembe abiri ya Repubulikanisimu na Porotesitantisimu.

1776, 1789 na 1798 bihagarariye amateka atatu ashimangira ko uwa munani, ari uwo muri barindwi. 1776 ihagarariye itangazwa ry’Itangazo ry’Ubwigenge, n’amateka ya Kongere ya Mbere n’iya Kabiri by’Umugabane. 1789 ihagarariye itangazwa ry’Itegeko Nshinga n’amateka y’Ingingo z’Ihuriro. 1798 ihagarariye itangazwa ry’Amategeko y’Abanyamahanga n’Ay’Ubushotoranyi, n’itangiriro ry’inyamaswa yo mu isi nk’ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya.

Kongere y’Umugabane ya Mbere yabayeho mu mwaka wa 1774, kandi yari urwego rw’ingenzi cyane mu mateka ya mbere ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika, ikora nk’urwego ruyobora mu gihe cy’Intambara ya Muvugururwandembe y’Abanyamerika. Za Kongere z’Umugabane zigabanyijemo ibihe bibiri by’ubuhanuzi, ari byo kongere ya mbere n’iya nyuma. Kongere y’Umugabane ya Mbere yagize abaperezida babiri kandi yateraniye i Philadelphia kuva ku wa 5 Nzeri kugeza ku wa 26 Ukwakira 1774. Peyton Randolph ni we wabaye perezida wa mbere w’iyo nama kuva ku wa 5 Nzeri kugeza ku wa 22 Ukwakira, hanyuma Henry Middleton ayobora mu minsi itanu yakurikiyeho kugeza ku wa 26 Ukwakira 1774.

Kongere ya Kabiri Nyafurika y’Umugabane yabayeho kuva mu 1775 kugeza mu 1781. Mu gihe yamaze ibaho, Kongere ya Kabiri Nyafurika y’Umugabane yagize abakuru batandatu. Peyton Randolph yayoboye nka perezida kuva ku wa 10 Gicurasi 1775 kugeza ku wa 24 Gicurasi 1775. Yari perezida wa mbere wa Kongere ya Mbere Nyafurika y’Umugabane ndetse na Kongere ya Kabiri Nyafurika y’Umugabane. Mu mateka ya Kongere ya Mbere n’iya Kabiri Nyafurika y’Umugabane habayeho perezida umunani bose hamwe.

Perezida wa kabiri w’Inteko Nkuru ya kabiri y’Umugabane wa Amerika yari John Hancock, kandi Hancock yayoboye kuva ku wa 24 Gicurasi 1775 kugeza ku wa 31 Ukwakira 1777. Henry Laurens yayoboye kuva ku wa 1 Ugushyingo 1777 kugeza ku wa 9 Ukuboza 1778. John Jay yayoboye kuva ku wa 10 Ukuboza 1778 kugeza ku wa 28 Nzeri 1779. Samuel Huntington yayoboye kuva ku wa 28 Nzeri 1779 kugeza ku wa 9 Nyakanga 1781. Thomas McKean yayoboye kuva ku wa 10 Nyakanga 1781 kugeza ku wa 4 Ugushyingo 1781.

Peyton Randolph yari perezida wa mbere w’Inama Nkuru z’Umugabane zombi, iya Mbere n’iya Kabiri. Ibi bigaragaza ko mu bihe bibiri by’izo Nama Nkuru z’Umugabane habaye perezida umunani, ariko perezida wabaye uwa mbere muri buri gihe muri ibyo byombi yari umuntu umwe. Bityo rero, nubwo habaye manda umunani z’ubuperezida, mu by’ukuri habaye perezida barindwi gusa. Perezida wa mbere yari umwe mu bagabo barindwi babaye ba perezida; ariko kuko Randolph yayoboye incuro ebyiri muri ayo mateka, ni cyo gituma na we ahagararira uwa munani, wari uwo muri ba barindwi.

Mu mateka ya za Kongere zo ku Mugabane, Intambara y’Impinduramatwara yayoborwaga na Kongere. Kubera iyo mpamvu, George Washington ntiyigeze aba perezida muri icyo gihe, kuko yari yarashyizweho nk’Umugaba Mukuru wa mbere w’ingabo.

Kubera perezida wa mbere w’ibi bihe byombi, Randolph ahagarariye abahamya babiri bagereranya perezida wa mbere nyakuri, ari we George Washington. Washington ahagarariwe na Randolph, bityo rero Randolph, nk’ikimenyetso cya Washington, agaragaza icyarimwe imiterere ya gihanuzi ya Randolph perezida wa mbere, ariko kandi n’uko Randolph yari uwa munani, kandi yari uwo muri ba barindwi. Ni cyo gituma George Washington, nk’umukuru wa mbere w’igihugu kandi nk’Umugaba w’Ikirenga wa mbere, na we yari mu buryo bwa gihanuzi uwa munani, kandi yari uwo muri ba barindwi.

Yesu agaragaza iherezo ry’ikintu akoresheje intangiriro yacyo, bityo perezida wa nyuma akaba n’Umugaba Mukuru w’Ingabo azaba uwa munani, ni ukuvuga ukomotse kuri ba barindwi. Uku kuri k’ubuhanuzi gushimangirwa n’amateka y’Amakongere y’Umugabane wa mbere n’uwa kabiri, aserukirwa n’itariki y’ikimenyetso cya mbere cyo mu nzira yo mu mwaka wa 1776, ndetse no gutangazwa kw’Itangazo ry’Ubwigenge.

Ikimenyetso cy’inzira cyo mu 1776 gishushanya Itariki ya 11 Nzeri 2001, n’Itegeko Patriot Act, aho ubwigenge bwa Amerika bwashyizwe munsi y’ubutegetsi bw’amategeko y’Abaroma, bukareka kugengwa n’amategeko y’Abongereza. Kigaragaza intangiriro y’igihe cy’ubuhanuzi gitegura inzira kugira ngo ubupapa bwongere gufata intebe y’ubwami bw’isi ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.

Nk’uko byagenze no ku gihe cy’ubuhanuzi cyagereranywaga na 1776, igihe cy’ubuhanuzi cyagereranyaga amateka kuva ku musozo wa Kongere ya Kabiri y’Ibihugu Byibumbiye Hamwe yo ku Mugabane wa Amerika mu 1781 kugeza mu 1789, ari na yo tariki igaragaza ikimenyetso cy’inzira gifitanye isano no gutangazwa kw’Itegeko Nshinga. Muri ayo mateka na ho habayemo ba perezida umunani. Amateka yo kuva mu 1781 kugeza mu 1789 ni amateka y’Ingingo z’Ihuriro. Ingingo z’Ihuriro zagereranyaga Itegeko Nshinga rya mbere, ariko intege nke z’izo Ngigo z’Ihuriro zatumye risimburwa, maze Itegeko Nshinga ryemezwa burundu mu 1789.

Muri icyo gihe, abo baperezida umunani bari bagizwe n’abaperezida barindwi batari abaperezida mu mateka ya za Kongere ebyiri z’Umugabane, n’umwe wari na we Perezida muri cya gihe cya mbere cy’ubuhanuzi. John Hancock yakoreye muri Kongere ya kabiri y’Umugabane, kandi no mu gihe cyagereranywaga n’Ingingo z’Ubumwe. Ku rwego rw’ubuhanuzi, hari abagabo barindwi gusa babaye Perezida muri za Kongere ebyiri z’Umugabane; bityo rero mu buryo bw’ubuhanuzi John Hancock yari umwe muri ba munani bo mu gihe cy’Ingingo z’Ubumwe, ariko kandi yari umwe mu bagabo barindwi bo mu gihe cyabanje. Ni cyo cyatumye aba uwa munani, kandi yari uwo muri ba barindwi.

Igihe cya kabiri cy’ubuhanuzi, gihagarariwe na 1789, na cyo cyari gifite perezida (Hancock) wari uwa munani, ariko wo muri ba barindwi, nk’uko byari kuri Payton Randolph mu gihe cya mbere cy’ubuhanuzi gihagarariwe na 1776. 1789 ihura kandi igahagararira ibigeragezo bya Pelosi byo ku wa 6 Mutarama 2021.

Ikimenyetso cya kabiri kiri mu gihe cy’ubuhanuzi cy’iteguro gihagarariwe n’Itegeko Nshinga kigaragaza ko Itegeko Nshinga rigomba gukurwaho ku kimenyetso gikurikira. Icyo kimenyetso cya kabiri cyagereranyijwe na Yohana Umubatiza, kandi nanone n’iteka rya Yusitiniyani, byombi byagaragaje kandi bitanga umuburo ujyanye no kuza kw’igikorwa cya nyuma gihagarariwe muri icyo gihe. Kuri Yohana, cyari uguhabwa imbaraga kwa Kristo ubwo yahamishaga isezerano rye ry’ubugingo n’amaraso ye y’igiciro cyinshi; naho kuri Yusitiniyani, cyari uguhabwa imbaraga kwa antikristo, wari kuzemeza isezerano rye ry’urupfu n’amaraso y’abahowe ukwizera.

Itegeko Nshinga mu 1789 ryagaragaje guhabwa ububasha kwa mahembe abiri y’inyamaswa yo mu isi, kandi mu kubigenza gutyo, 1789 ryagaragaje irimbuka rizaza vuba ry’ayo mahembe abiri y’ububasha bw’inyamaswa yo mu isi, nk’uko byashushanyijwe n’Amategeko ya Alien and Sedition yo mu 1798. Igihe abahamya babiri bishwe mu mihanda mu mwaka wa 2020, bagaragaje kandi baburira ku gitero kirambye kigabwa ku Itegeko Nshinga, gishushanywa n’imanza za Pelosi zo ku wa 6 Mutarama 2021.

Tariki ya 6 Mutarama 2021 ni umuburo werekeye guha ubupapa ububasha mu itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, nk’uko byashushanyijwe n’itegeko rya Yusitiniyani mu mwaka wa 533. Tariki ya 6 Mutarama 2021 n’umwaka wa 533, byombi bitanga umuburo w’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, nk’uko byashushanyijwe n’itegeko ryo ku Cyumweru ryo mu 538 mu Nama ya Orléans, ndetse n’Amategeko y’Abanyamahanga n’Ay’Ubwigomeke yo mu 1798, yashushanyaga inyamaswa yo mu isi ivuga nk’ikiyoka mu itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.

Mu gihe cy’itegeko ryo ku Cyumweru, igikomere cyica cy’ubupapa kizakira, kandi umutwe wa munani wo mu Byahishuwe igice cya cumi na karindwi, ari uwo muri ya mitwe irindwi, uzazurwa. Amategeko y’Abanyamahanga n’Ay’Ubwigomeke yo mu 1798, agaragaza inyamaswa yo mu isi ivuga nk’ikiyoka, ubwo itari gusa ishyiraho ugusengwa kw’izuba, ahubwo nyuma yaho igahatira isi yose kwemera ubutware bw’inyamaswa yo mu nyanja yo mu Byahishuwe igice cya cumi na gatatu, nk’umutwe wa munani uri muri ya mitwe irindwi. Ni cyo gituma, muri buri kimwe mu bihe bitatu bigaragarirwa mu gihe cyo kwitegura na 1776, 1789 na 1798, urujijo rw’ubuhanuzi rw’uwa munani, ari uwo muri ba barindwi, rugereranywa mu buryo bw’ubuhanuzi.

Ibimenyetso bibiri bya mbere by’inzira (1776 na 1789), biranga cya gihamya cy’urumuri, byerekeza ku mayobera ari gusohozwa mu mateka y’ubuhanuzi y’inyamaswa yo mu isi, naho ikimenyetso cya gatatu cy’inzira kikagaragaza ayo mayobera ari gusohozwa ku butegetsi bwa gipapa.

Tuzakomeza iki cyigisho mu ngingo ikurikiraho.