Igitabo cya Daniyeli - Ijana na Mirongo Ine na Kabiri

Ikigeragezo gikomeye ubwoko bw’Imana bugomba gutsinda mbere y’uko bushyirwaho ikimenyetso ni ugushyirwaho kw’igishushanyo cy’inyamaswa. Uko gushyirwaho gutangira ku wa 11 Nzeri 2001 kugeza ku itegeko ry’Icyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Icyo gihe cy’ubuhanuzi kigereranya igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bane, kandi kikaba n’igihe buri yerekwa rya Bibiliya ribonamo isohozwa ryarwo ritunganye rwose. Muri icyo gihe, ihembe ry’Abaporotesitanti b’ukuri rizezwa kandi iteka ryose rizagaragaza ishusho ya Kristo, kuko Kristo ari Umuporotesitanti.

Mu gihe cyo gushyirwaho ikimenyetso, ihembe ry’Abaporotesitanti riratunganywa kandi rigasukurwa. Muri icyo gihe nyine, ihembe ry’Abarepubulikani bayobye ryifatanya n’Abaporotesitanti bayobye, bityo rigakora ihembe ry’ububasha rihuranyije itorero na Leta. Bityo amahembe abiri y’inyamaswa y’isi ahinduka ishusho y’inyamaswa n’ishusho ya Kristo. Ihembe ry’ubuyobe ni isano ibiri y’itorero ryanduye na Leta yanduye, naho ihembe ryo gukiranuka ni isano ibiri y’Ubumana n’ubumuntu.

Hanyuma ishusho cy’inyamaswa gishyirwaho mu isi, kandi ni inyamaswa y’uburyo bubiri ihagarariwe na Leta (Umuryango w’Abibumbye), yemeye Ubuporotesitanti bw’ubuhakanyi bw’inyamaswa yo ku isi nk’umutwe wayo uyoboye mu mitwe icumi. Kuri iyo nyamaswa ni ho wa mugore, nyina w’indaya, ategekera inyamaswa y’abami icumi. Inyamaswa ayicayeho ni uruvange rw’Itorero na Leta, nk’uko bigaragazwa n’ubusambanyi bw’umwuka bw’urukozasoni rwa Herode na Salome umukobwa wa Herodiya. Kandi isano iri hagati y’uwo mugore utegeka inyamaswa na yo ni uruvange rw’Itorero na Leta, aho ubusambanyi butemewe n’amategeko bw’indaya y’i Roma n’abami bagize inyamaswa y’isi yose, bihagarariye Umuryango w’Abibumbye. Muri icyo gishusho cy’inyamaswa gihatiwe isi yose, buri gihugu kizabigiramo uruhare, kandi imbaraga zose zononekaye zizishyira hamwe.

Ukuba ukwigomeka gufitanye isano n’ishusho y’inyamaswa yo ku isi yose ari “ukw’isi yose,” kandi kukaba kugereranya “imbaraga zose zononekaye zagomeye ubudahemuka ku mategeko ya Yehova,” byerekana ko kubumbwa kw’ishusho y’inyamaswa muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika kugaragaza ukwihuza kw’imbaraga zose zononekaye zagomeye. Abaporotesitanti bo muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika bagomeye igihe banze ubutumwa bw’umumarayika wa mbere mu 1844, kandi Ubadiventisime bwa Lawodikiya bwagomeye mu 1863. Ubuporotesitanti bw’ubuhakanyi n’Ubadiventisime bwa Lawodikiya bizashyiraho “umugozi w’ubumwe,” hamwe n’imitwe ya politiki iri mu ihembe rya Repubulikani, yashutswe n’umuhanuzi w’ibinyoma, kugira ngo irekure kimwe cya kabiri cy’ubwami bwayo.

Ku bijyanye n’igishushanyo cy’inyamaswa cyo mu isi, ni umuhanuzi w’ibinyoma ushuka abatuye isi. Mu gishushanyo cy’inyamaswa kiri muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, umuhanuzi w’ibinyoma ubyara ubwo “bufatanye bw’imbaraga za Satani” butari ubwera, ariko bwunze ubumwe, na we agomba kuba ari “umuhanuzi w’ibinyoma”. Igishushanyo cy’inyamaswa cyo mu isi gifite impande ebyiri, ariko kandi ni ubumwe bw’impande eshatu. Uwo mubano w’impande eshatu w’igisato, inyamaswa, n’umuhanuzi w’ibinyoma ni wo uyobora isi ku Arumagedoni. Mu gishushanyo cy’inyamaswa kibanza gushingwa muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, hagomba kubamo ubumwe bw’impande eshatu, na bwo bukaba ari inyamaswa ifite impande ebyiri. Muri ibyo bishushanyo byombi by’inyamaswa, kamere y’impande ebyiri ni ihuriro ry’Itorero na Leta, itorero rikaba ari ryo rigenzura uwo mubano.

Ubumwe bw’impande eshatu bugomba kugaragazwa muri ayo mashusho yombi y’inyamaswa, ariko mu gitabo cy’Ibyahishuwe habonekamo uburyo bubiri bwo kwigaragaza kw’ikiyoka, bw’inyamaswa n’ubw’umuhanuzi w’ibinyoma. Imiterere y’impande eshatu y’ishusho y’inyamaswa yo ku rwego rw’isi yose igaragazwa n’ubupfumu bw’imyuka (ikiyoka), Gatolika (inyamaswa), n’Abaporotesitanti bayobye (umuhanuzi w’ibinyoma). Buri kimwe muri ibyo bitatu ntikigira gusa igice cy’idini (ubupfumu bw’imyuka, Gatolika n’Abaporotesitanti bayobye), ahubwo gifite n’igice cya politiki. Ikiyoka (sosiyalisimu mu buryo bwayo bunyuranye), inyamaswa (ubwami), n’umuhanuzi w’ibinyoma (itangira ari repubulika, ikarangira ari demokarasi).

Ubumwe bw’ibice bitatu buhurira hamwe muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika buhurizwa hamwe ku ngufu (bushutswe) n’umuhanuzi w’ibinyoma, nk’uko bimeze no ku ishusho y’inyamaswa yo ku isi yose. Mu gitabo cy’Ibyahishuwe harimo ubundi bumwe bw’ibice bitatu bugaragazwa n’ubutware butatu bw’ubuhakanyi buzamuka buvuye ikuzimu. Gatolika izamuka ivuye ikuzimu mu gice cya cumi na karindwi, kandi ni yo nyamaswa yo muri ubwo bumwe bw’ibice bitatu bwo mu kuzimu.

Imbaraga z’ikiyoka z’ubuhakanyi buhakana ko Imana iriho zivuka ziturutse mu rwobo rutagira epfo na ruguru mu gice cya cumi na kimwe.

Umuhanuzi w’ibinyoma wa Isilamu azamuka ava ikuzimu ritagira epfo na ruguru mu gice cya cyenda.

Inyenyeri yaguye iva mu ijuru, ikingura ikuzimu ritagira epfo na ruguru, yari umuhanuzi w’ibinyoma Mohammed; maze igihe yakinguraga iryo kuzimu, yinjije abarwanyi b’Abayisilamu, bagaragajwe nk’“inzige”, mu nkuru y’ubuhanuzi bw’iminsi y’imperuka. Ubumwe bw’impande eshatu bw’iry o kuzimu ritagira epfo na ruguru bufite ikiyoka (ukutemera ko Imana iriho), n’inyamaswa (Gatolika), n’umuhanuzi w’ibinyoma (Ubuyisilamu). Mu ishusho y’inyamaswa y’isi yose, umuhanuzi w’ibinyoma ni Uprotestanti bwahakanye ukuri. Uwo muhanuzi w’ibinyoma uyobya isi yose, abinyujije mu mbyino z’ubushukanyi za Salome, cyangwa mu mbyino z’abahanuzi ba Bayali ku Musozi wa Karumeli. Mu Byahishuwe igice cya cumi na gatatu, ayobya isi akoresheje ibitangaza akorera imbere y’inyamaswa. Ibyo bishushanyo by’ikigereranyo by’ubuyobe, bigaragaza imbaraga z’igitugu cy’ubukungu n’ubushobozi bw’igisirikare.

Ubushukanyi n’ibitangaza bifitanye isano n’umuhanuzi w’ibinyoma mu by’ukuri bishushanya imbaraga zizanwa n’ubukungu (“nta muntu washoboraga kugura cyangwa kugurisha”), n’ubushobozi bwa gisirikare (“akwiriye kwicwa”). Umuhanuzi w’ibinyoma wa Isilamu muri Bibiliya ahagarariye umurimo wa Isilamu mu kurakaza no guteza umubabaro amahanga. Basohoza umurimo wabo wo kurakaza no guteza umubabaro binyuze ku ntambara, kandi Bibiliya igaragaza ko intambara yabo na yo itera ishyano ry’ubukungu. Intambara ya Isilamu n’ingaruka z’ubukungu ziyikurikiraho ni yo ngingo ihuza hamwe “ububasha bwose bwononekaye bwateshutse ku kuyobokera amategeko ya Yehova” muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika.

Ku musaraba, Abasadukayo n’Abafarisayo “bateshutse rwose ku budahemuka bwo kugandukira amategeko ya Yehova,” ubwo bahuriraga hamwe kugira ngo babambe ihembe ry’ukuri ry’Abaporotesitanti. Mu kwanga Kristo, bahisemo Baraba, ushushanya kristo w’ikinyoma. “Bar” bisobanura umwana, kandi “Abba” bisobanura se. Baraba bisobanura “Umwana wa Se”. Kristo yari uruta abahanuzi bose, kandi Baraba yari ikimenyetso cy’umuhanuzi w’ikinyoma.

Mu gihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kwa ba bihumbi ijana na mirongo ine na bine, amahembe abiri y’inyamaswa iva mu isi agera ku rwego rw’ukugaragara kwayo kwa nyuma kw’ubuhanuzi. Ihembe rimwe rihagarariye ishusho ya Kristo, irindi rihagarariye ishusho y’inyamaswa. Mu mateka ayo mahembe abiri yigaragazamo, Ubuporotesitanti bw’ubuhakanyi bwatangiye urugendo rwabwo rugana ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, binyuze mu Patriot Act mu mwaka wa 2001. Icyo kimenyetso cy’inzira gihura n’Itangazo ry’Ubwigenge, ari ryo mu ntangiriro yaryo ryavuze nk’umwana w’intama, kuko ryagaragaje imyigaragambyo y’Ubuporotesitanti irwanya ubutegetsi bw’abami n’ubutegetsi bwa gipapa. Icyo kimenyetso cy’inzira gihura na ryo ku iherezo ryaryo (Patriot Act) kigaragaza guhagarikwa kw’Ubuporotesitanti.

Ikimenyetso cya kabiri ku rugendo rw’amahembe abiri mu gihe cyo gushyirwaho ikimenyetso cyari cyaraganyijwe mu ntangiriro n’Itegeko Nshinga, ryashyize mu nyandiko ihame ryo gutandukanya ubwo butegetsi bubiri, ari bwo mbaraga z’inyamaswa yo mu isi. Icyo kimenyetso cyageze ku gihwanye na cyo ku iherezo, binyuze mu “Kangaroo Court” y’iburanisha ryo ku wa 6 Mutarama 2021, aho uburenganzira bw’ibanze bw’Itegeko Nshinga bwashyizwe ku ruhande kubera korohereza inyungu za politiki.

Ikimenyetso cya nyuma cy’inzira isoza y’amahembe abiri ni itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, ryashushanyijwe mbere y’igihe mu ntangiriro yaryo n’Amategeko y’Abanyamahanga n’Ay’Ubwigomeke. Bityo, ibimenyetso bitatu byo mu mateka y’intangiriro byagaragaje inzibacyuho iva ku bwigenge no ku mudendezo bishushanywa n’Umwana w’Intama (1776), ari bwo buryo bwonyine bwo kuba umuntu afite umudendezo nyakuri, igana ku bubata bw’ikiyoka (1798).

Ibimenyetso bitatu by’ibihe byo gushyirwaho ikimenyetso bigaragaza urugendo rwa nyuma rw’inyamaswa yo mu isi, ari yo muhanuzi w’ibinyoma. Urwo rugendo rurangirira i Yerusalemu, igihe ibendera rishyizwe hejuru, kandi ubwo benshi bazahita bavuga bati: “Nimuze, tuzamuke tujye ku musozi w’Uwiteka, ku nzu y’Imana ya Yakobo; kandi izatwigisha inzira zayo, natwe tuzagendera mu nzira zayo: kuko muri Siyoni ari ho amategeko azaturuka, n’ijambo ry’Uwiteka rikava i Yerusalemu.”

Urugendo rwa nyuma rw’intambwe eshatu rw’inyamaswa yo ku isi, ni urugendo rw’umuhanuzi w’ibinyoma ari mu nzira ajya i Yerusalemu. Igihe Umuhanuzi w’ukuri yazaga maze akinjira i Yerusalemu, yabikoze ahetse indogobe. Inyamaswa yo ku isi na yo ihetsa “indogobe” yinjira i Yerusalemu, kuko nk’umuhanuzi w’ibinyoma (inyamaswa yo ku isi), ihagararirwa na Balamu. Balamu, mu gushaka icyubahiro n’ubutunzi, yateshutse ku muhamagaro wo kuba umuhanuzi w’ukuri, maze “agwa mu buhakanyi bwo kuva ku kwiyegurira amategeko ya Yehova.” Yiyemeje kwifatanya mu kuvuma ubwoko bw’Imana, nk’uko Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zizabigenza mu itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.

Urugendo rwa Balamu rwakozwe agenda ku ndogobe, kandi muri urwo rugendo hagaragajwe incuro eshatu ko indogobe ya Balamu yamuteje umubabaro. Ubwa mbere, iyo ndogobe yateshutse inzira.

Ku wa 11 Nzeri 2001, Isilamu y’ishyano rya gatatu, indogobe y’ishyamba y’Abarabu yo mu buhanuzi bwa Bibiliya, yahinduye Balamu ikamukura mu nzira, kuko ubwo inyubako nini z’i New York City zasenyukaga zikagwa, byabaye “ingingo yo guhindukira” mu mateka y’amahanga n’itorero. Marayika wari uhagaze mu nzira yari wa marayika ukomeye wamanutse icyo gihe kugira ngo amurikishe isi ikuzo rye. Iyo ndogobe yari kongera guteza Balamu agahinda.

Nyuma y’itariki ya 11 Nzeri 2001, ubwoko bw’Imana bwagombaga kuririmba ubutumwa bw’indirimbo y’uruzabibu (Yesaya igice cya makumyabiri na karindwi), ari ho Balamu ari ubu, hari “urukuta” kuri uru ruhande, n’“urukuta” kuri ruriya ruhande. Urukuta rwo ku mupaka wo mu majyepfo ya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika ni cyo kibazo kibanziriza kugwa kw’“urukuta rutandukanya Itorero na Leta” ku kimenyetso cya gatatu kandi cya nyuma. Ikibazo cy’“urukuta” rwo ku mupaka wo mu majyepfo ni ho “ikirenge” cya Balamu gihonyorerwa, uko intambara yo mu gihugu imbere ishingiye ku kibazo cy’abimukira itangira kugabanyamo inyamaswa yo ku isi mo amashyaka abiri ahanganye mbere y’isubirwamo ry’Intambara y’Abanyagihugu.

Amateka ari hagati y’inkuta ebyiri ni amateka agaragazwa n’ikimenyetso cy’inzira cy’Itegekonshinga kuva mu 1789 kugeza mu 1798, cyashushanyaga amateka yo mu 2015, ubwo Trump yatangazaga kwiyamamariza umwanya wa perezida ashimangira “kubaka urukuta”, kugeza ubwo vuba aha itegeko ryo ku Cyumweru rizakuraho urukuta rw’itandukaniro hagati y’Itorero na Leta.

Nyuma ya ku wa 11 Nzeri 2001, inyamaswa yo mu isi, ishushanywa na Balamu, yatangiye kwicamo ibice. Ukwigabanyamo kw’inkuta ebyiri za Balamu kugereranya itandukanywa ry’ibyiciro bibiri biri mu mahembe yombi y’inyamaswa yo mu isi, kugaragazwa n’itorwa rya Trump mu 2016, urupfu rw’abahamya babiri mu 2020, ibigeragezo bya Pelosi byo ku wa 6 Mutarama 2021, kongera kuzuka kw’abahamya babiri mu 2023, n’indogobe imugaza Balamu ku wa 7 Ukwakira 2023.

Ikimenyetso cya nyuma cy’urugendo rwa Balamu ni igihe indogobe “ivuga”, kandi ni ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba aho Leta Zunze Ubumwe za Amerika zivuga nk’igisato, aho marayika wo mu Byahishuwe cumi n’umunani avugira ubwa kabiri, kandi aho iyerekwa rya Habakuki ryakererewe rivuga. Iyerekwa ryakererewe ryari iyerekwa rya Isilamu ry’akaga ka gatatu, kandi rivuga nk’indogobe y’ishyamba binyuze mu bikorwa byayo by’ishyamba ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.

Leta Zunze Ubumwe za Amerika ni zo muhanuzi w’ibinyoma uyobya isi kugira ngo ishyireho ishusho y’inyamaswa ku rwego rw’isi yose. Mu gihe cy’igihe ari cyo gihe cyo kuremwa kw’ishusho y’inyamaswa muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Leta Zunze Ubumwe za Amerika zitwarwa n’umuhanuzi w’ibinyoma, ushushanywa n’indogobe ya Balamu. Umuhanuzi w’ibinyoma mu gihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine, uhatira ayo mabasha yose yononekaye muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika guhurira hamwe mu isano ry’itorero na leta, ni Isilamu y’ishyano rya gatatu.

Isohoza umurimo wayo ikoresheje intambara, n’ihungabana ry’ubukungu rizanwa n’iyo ntambara. Ibyo biranga byombi ni byo mbaraga za wa muhanuzi w’ibinyoma wo muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika akoresha mu guhatira isi yose igihe asubiramo umurimo wakozwe muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika n’umuhanuzi w’ibinyoma wo mu rwobo rutagira epfo na ruguru.

Leta Zunze Ubumwe za Amerika ubu ziri hagati y’ikibazo cy’urukuta (abinjira n’abasohoka) cyari umutima w’Amategeko y’Abanyamahanga n’Ay’Ubwigomeke yo mu 1798, n’urukuta rw’itandukanywa ry’itorero na Leta ruzakurwaho burundu mu itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Leta Zunze Ubumwe za Amerika zamaze kuba ikirema mu by’imari, kuko umwenda wayo w’igihugu urenze uko wakosorwa. Ubu imbaraga z’ikiyoka ni zo zishyigikiye ihanurwa ry’ibinyoma ry’ubukungu, ariko ni ikinyoma kivuga ko ubutunzi bukorwa n’imashini icapa amafaranga; ariko se ubundi, ikiyoka ni umubeshyi uvugwa mu buhanuzi bwa Bibiliya. Gikwirakwiza ikinyoma cyacyo binyuze mu ishusho ya none y’imashini yamamaye ya Hitler y’icengezamatwara, bityo kigatanga ishingiro ry’uko ingingo ya kane y’Amategeko y’Abanyamahanga n’Ay’Ubwigomeke yasubirwamo, ari yo yahaga perezida ububasha bwo gufunga urwego urwo ari rwo rwose rw’itangazamakuru rwahakanaga ibitekerezo bye.

Yesu buri gihe agaragaza iherezo ry’ikintu akoresheje intangiriro y’ikintu. Ishusho y’inyamaswa yo muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika igomba kugira ibiranga by’ubuhanuzi bimwe n’iby’ishusho y’inyamaswa y’isi yose, kandi ni ko biri, ariko uburiganya butuma habaho ubufatanye bwononekaye buri mu muhanuzi w’ibinyoma w’inyamaswa yo ku isi ni umuhanuzi w’ibinyoma wa Isilamu. Balaamu n’indogobe bombi ni ibimenyetso by’abahanuzi b’ibinyoma. Amateka yo gushyirwaho ikimenyetso cy’abihumbi ijana na mirongo ine na bine ni amateka y’ubushobozi butatu bw’ikuzimu ritagira epfo na ruguru. Isilamu ikomoka mu kizimu kitagira epfo na ruguru ni ikimenyetso cya mbere cya tariki ya 11 Nzeri 2001. Uguhakana Imana gukomoka mu kizimu kitagira epfo na ruguru kuzahaguruka kwica abagabo babiri b’abahamya mu mwaka wa 2020, kandi Gatolika ikomoka mu kizimu kitagira epfo na ruguru izahaguruka ivuye mu rupfu rwayo igihe cy’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.

Tuzakomeza iki cyigisho mu ngingo ikurikira.