Igitabo cya Daniyeli - Umubare wa Cumi na Gatandatu

Mbere y’uko dusuzuma igice cya gatatu cya Daniyeli, turabanza kureba ibimenyetso bimwe by’ubuhanuzi bishobora kudufasha kurushaho gusobanukirwa neza icyo gice. Daniyeli, Hananiya, Mishayeli na Azariya bakoreshwa n’Umwuka Wera kugira ngo bahagararire ibimenyetso byihariye by’ubuhanuzi, bishingiye ku rwego rw’aho bakoreshwa. Mu gice cya mbere, bagaragazwa nk’abanyacyubahiro bane, hatabayeho kubatandukanya, kugeza ku mpera y’icyo gice, aho Daniyeli agaragazwa ko afite impano yo “gusobanukirwa n’ibyerekanywe byose n’inzozi.”

Mu gice cya mbere, nk’ikimenyetso cya “bane” bagereranya ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka ku isi yose. “Bane” ni ikimenyetso gihagarariye ibireba isi yose, kandi abahanuzi bose bavuga iby’iminsi y’imperuka. Intwari enye zo mu gice cya mbere zigereranya ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka, kandi ku murongo wa cumi n’irindwi ni ho bwa mbere hatandukanywa Daniyeli n’izo ntwari eshatu, ibyo bikaba bigereranya ikimenyetso cy’“ihuriro rya batatu n’umwe.”

Ikimenyetso cy’“ihuriro ry’itatu-na-rimwe” kiboneka kenshi na kenshi mu Ijambo ryahumetswe. Gishushanya ukuri kwinshi, bitewe n’aho kivugirwa. Gishushanya amateka y’ubutumwa bw’abamarayika batatu bwatangiye mu “gihe cy’imperuka” mu 1798, kandi bukarangira igihe cy’igeragezwa gifunzwe. Ubutumwa uko ari butatu bwose bwashushanyijwe mu murimo w’umumarayika wa mbere, kandi uwo murimo ugakurikirwa n’umumarayika wa kane wo mu Ibyahishuwe igice cya cumi n’umunani, bityo hakabaho ihuriro ry’itatu-na-rimwe.

Mu bihe bimwe, bishobora kugereranya urugendo rw’ubutumwa bw’umumarayika wa mbere bwo mu mateka y’Abamillerite n’umubare umwe, bufatanyije n’urugendo rw’ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu n’umubare gatatu. Bityo rero, “ihuriro rya gatatu-na-rimwe” rishobora no kugereranywa nk’“ihuriro rya rimwe-na-gatatu.” “Ihuriro ry’ikigereranyo rya gatatu-rimwe” rikora nk’ikimenyetso haba igihe rimwe ribanziriza gatatu, cyangwa gatatu ikabanziriza rimwe. Mu itanura rya Nebukadinezari, mu gice cya gatatu cya Daniyeli, tubanza kubona abatoni batatu, hanyuma uwa kane umeze nk’Umwana w’Imana.

Nta gushidikanya ko hari impamvu itunganye rwose y’ubumana, n’ukuri nyakuri kw’amateka, byatumenyesha impamvu Daniyeli atagaragajwe mu murimo wo kuramya igishushanyo cy’izahabu wo mu gice cya gatatu, ariko impamvu imwe y’ubuhanuzi ni uko, iyo Daniyeli aza kuba yari ahari, yari kurimbura ikimenyetso cy’ubuhanuzi cy’ihuriro rya batatu-na-rimwe mu itanura ry’umuriro. Kuri Gideyoni, hari Gideyoni n’imitwe ye itatu y’abagabo ijana ijana. Kristo yakundaga kubana n’abigishwa batatu.

Kimwe-na-bitatu, cyangwa bitatu-na-kimwe; ni ikimenyetso kimwe, kuko byose bishushanya ikintu runaka cy’ubuhanuzi cy’igihe cy’iminsi y’imperuka, kandi iminsi y’imperuka ni iminsi y’urubanza. Iminsi y’urubanza yatangiye mu 1798, hakurikiraho gutangazwa ko urubanza rw’iperereza rwari kuzatangira ku wa 22 Ukwakira 1844. Kandi iminsi y’urubanza ikomeza kugeza igihe igihe cy’igeragezwa cy’umuntu gitangiye kugera ku musozo ku itegeko ryo ku Cyumweru riri hafi kuza, ubwo imanza nyubahirizategeko z’Imana zitangira kandi zikagenda zirushaho gukara buhoro buhoro kugeza igihe cy’igeragezwa gifunze rwose maze ibyago birindwi bya nyuma bikaba. Mu itanura rya Nebukadinezari, ba bagabo batatu b’intwari, nyuma baza kwifatanywaho na Kristo, bashushanya ibendera. Mu gihe cyo gutaha igishushanyo cya zahabu, amahanga yose yari agize ubwami bwa Nebukadinezari yari ahari.

Imyaka mirongo irindwi y’ubuja bwa Daniyeli ni ikindi kimenyetso cy’ingenzi kigomba kumenyekana, kandi kiboneka kenshi mu Ijambo ryahumetswe. Kuva kuri Yehoyakimu kugeza kuri Kuro bishushanya imyaka mirongo irindwi nyakuri y’ubuja bwa Daniyeli. Mu gitabo cya kabiri cy’Ibyo ku Ngoma, iyo myaka mirongo irindwi ishushanya igihe igihugu cyari kuruhuka kandi kikanezererwa amasabato yacyo. Muri Yesaya 23, iyo myaka mirongo irindwi ishushanya amateka ya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika kuva mu 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru, kandi mu kubigenza bityo, inashushanya amateka abangikanye y’ihembe rya Repubulikanisimu n’ihembe ry’Ubuporotesitanti nyakuri. Mushiki wa Kazi White ahuza iyo myaka mirongo irindwi n’imyaka igihumbi na magana abiri na mirongo itandatu y’Ibihe by’Umwijima bya papa.

Iyo bimaze gusobanuka ko, nk’ikimenyetso, imyaka mirongo irindwi na yo igereranya imyaka igihumbi na magana abiri na mirongo itandatu y’Ibihe by’Umwijima, icyo gihe ishusho y’“imyaka itatu n’igice”, cyangwa “amezi mirongo ine n’abiri”, cyangwa “ibihe, n’ibihe, n’igice cy’igihe” mu buryo bw’ikigereranyo igereranya Ibihe by’Umwijima, yagura ubusobanuro n’ishyirwa mu bikorwa ry’iyo myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo.

Mu gitabo cya Daniyeli, imyaka mirongo irindwi igaragazwa nk’igihe gitangira ku guhabwa imbaraga k’ubutumwa bwa mbere kikagera ku rubanza. Icyo gihe kiboneka muri buri rugendo rwera rwo kuvugurura, kandi bityo, iyo myaka mirongo irindwi igahagararira andi marongo y’ukuri adashimangira ingingo y’igihe, ahubwo akavuga ku ntego y’icyo gihe. Urugero, igihe cy’imyaka mirongo irindwi kigaragazwa na Malaki nk’igihe marayika w’isezerano yeza abahungu ba Lewi. Mushiki wacu White yahuje kwezwa kw’Abalewi kuvugwa na Malaki no kwezwa kw’urusengero kwa Kristo incuro ebyiri. Icyo gihe nyine ni cyo gihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kwa ba bantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine. Nanone ni cyo gihe imvura y’itumba isukwa buhoro buhoro. Icyo gihe nyine kandi ni cyo gihe cy’ikigeragezo cy’igishushanyo cy’inyamaswa, kigana ku kimenyetso cy’inyamaswa. Icyo gihe kandi ni cyo “munsi wo kwitegura” w’ubuhanuzi, uganisha ku itegeko ryo ku Cyumweru, ari na wo “munsi w’Isabato.” Icyo gihe kirimo ibihe byo gutatanya n’ibihe byo gukoranya, byombi bikaba ari ibigize bya “ibihe birindwi.”

Mu gitabo cya Daniyeli, Yehoyakimu ni ikimenyetso cy’ugushobozwa kw’ubutumwa bwa mbere. Mu isano afitanye n’abami babiri bamukurikira, ni ukuvuga gusa ko ari uwa mbere mu bamarayika batatu bayobora ku rubanza kandi bakarusorezaho. Kuro ni ikimenyetso kitari gusa cy’itegeko ryo ku Cyumweru, ahubwo ni na “kimenyetso” cy’agakiza. Daniyeli ni igice cy’ihuriro ry’ibintu bitatu n’ikimwe, kandi ni n’umugabane wo mu ishusho y’ine ihagarariye ubwoko bw’Imana ku isi yose. Daniyeli kandi ni ikimenyetso cy’intumwa ya Eliya, kandi nanone ashushanya Yohana mu gitabo cy’Ibyahishuwe. Nanone ni ikimenyetso cy’abakira ikimenyetso cy’Imana. Izina “Daniyeli” risobanura “umucamanza w’Imana”, cyangwa “Imana y’urubanza”; bityo rero ni ikimenyetso cy’urubanza, kandi ni n’ikimenyetso cya Lawodikiya, kuko Lawodikiya bisobanura “ubwoko bwaciriwe urubanza” cyangwa “ubwoko buri munsi y’urubanza”. Urubanza rwa Lawodikiya rushingiye ku iherezo ku kwanga kwabo ubumenyi bwafunguwe mu gitabo cya Daniyeli.

Nebukadinezari ni ikimenyetso cy’amahembe yombi y’Abanyarepubulikani n’iry’Abaporotesitanti b’ukuri yo muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, kandi ni na none ikimenyetso cya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika uhereye ku ntangiriro zayo kugeza ku iherezo ryayo. Nitugerera ku bice bya kane n’icya gatanu bya Daniyeli, tuzasanga Nebukadinezari ahagarariye “igihe cy’imperuka” mu 1798, naho Belushazari agahagararira itegeko ryo ku Cyumweru. Nebukadinezari yabaye, ku iherezo ry’“ibihe birindwi” byo guhanwa, umutware umeze nk’umwana w’intama wahindutse, ariko umuhungu we arangiza avugana nk’ikiyoka, mbere gato yo kurimbuka kwe.

Igice cya mbere cya Daniyeli kigaragaza amateka y’umuryango wa Millerite uhereye ku wa 11 Kanama 1840 ukageza ku wa 22 Ukwakira 1844. Nanone kigaragaza igihe uhereye ku wa 11 Nzeri 2001 ukageza ku itegeko ryo ku cyumweru. Kandi nanone kigaragaza ubutumwa bwa mbere mu butumwa bw’abamarayika batatu, na bwo bukaba bugereranya ikimenyetso cya kabiri cy’ubuhanuzi cy’amateka ya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika uhereye mu 1798 ukageza ku itegeko ryo ku cyumweru.

Ahari ikigereranyo cy’ingenzi kurusha ibindi cyo muri Daniyeli igice cya mbere, ni uko ari cyo kintu cya mbere kivugwa mu gitabo cy’ubuhanuzi kigizwe n’igitabo cya Daniyeli n’igitabo cy’Ibyahishuwe bifatanije. Ni icya mbere mu bigeragezo bitatu by’ubuhanuzi umunyeshuri w’ubuhanuzi agomba gutsinda neza. Ni cyo kigomba “kuribwa” kugira ngo atsinde ibigeragezo bikurikiraho.

Mu nyandiko za Early Writings, nk’uko byamaze kuvugwa incuro zirenze imwe muri izi nyandiko, Mushiki wa White agaragaza mu gika kimwe uburyo bw’ibigeragezo by’ibyiciro bitatu mu mateka ya Kristo, hanyuma mu gika gikurikiyeho akagaragaza uburyo bw’ibigeragezo by’ibyiciro bitatu mu mateka y’Abamillerite. Agaragaza ko abariho mu gihe cya Kristo banze ubutumwa bwa Yohana batashoboraga kugirirwa umumaro n’inyigisho za Yesu. Igika gikurikiyeho gituma ushaka kubona abibona, yuko ikigeragezo cya mbere ku Bamillerite cyari William Miller, uwo Mushiki wa White agaragaza ko yashushanywaga na Yohana Umubatiza ndetse na Eliya. Abo bahamya babiri b’ikigeragezo cya mbere bashimangira ko Daniyeli igice cya mbere ari ubutumwa bwa Eliya. Niba igice cya mbere cyanzwe, ntihashobora kubaho umumaro uwo ari wo wose uturuka ku bice bya kabiri n’icya gatatu.

Yesu n’umumarayika wa kabiri bakurikiye Yohana Umubatiza n’umumarayika wa mbere mu mateka yabo bwite. Nyuma ya Yesu habayeho urubanza rw’umusaraba, kandi umumarayika wa gatatu yaje igihe urubanza rw’igenzura rwatangiraga. Gucika intege kw’abigishwa ku musaraba kugereranya ugucika intege gukomeye kwo ku wa 22 Ukwakira 1844. Daniyeli igice cya mbere ni Eliya, nk’uko ahagarariwe na Yohana Umubatiza na William Miller, ariko ntigishobora gutandukanywa n’ibice bya kabiri n’icya gatatu. Ibyo bice hamwe ni ubutumwa bwiza bw’iteka ryose, kandi buri gihe ni ubutumwa bw’ubuhanuzi bw’igeragezwa bw’intambwe eshatu butuma habaho amatsinda abiri y’abaramya hanyuma bukayatandukanya. Ni cyo gituma, iyo ibyo bice bitatu bitandukanywa, byaba ari ubundi butumwa bwiza.

Igice cya mbere cya Daniyeli gitegura inzira kugira ngo intumwa y’isezerano ize mu rusengero rwayo gitunguranye, kandi kandi kigaragaza ijwi rirangurura mu butayu. Ubutayu bugaragazwa nk’igihe cyo gutatanywa, aho ubuturo bwera n’ingabo birimo gukandagirwa. Mu gice cya mbere cya Daniyeli, Daniyeli ari mu butayu, yatatanyijwe kandi ari mu bucakara. Ubutumwa bw’igice cya mbere butegura inzira y’ubutumwa bw’igice cya kabiri, aho Kristo yeza kandi akagirana isezerano n’abahungu ba Lewi. Abahungu ba Lewi bagaragazwa nk’ikimenyetso cy’ubwoko bwatoranyijwe bw’Imana, kuko bahagaze ari indahemuka hamwe na Mose mu gihe cy’amage y’igishushanyo cya zahabu cya Aroni, kandi igice cya gatatu cya Daniyeli na cyo ni igihe cy’amage y’igishushanyo cya zahabu.

Shaduraki, Meshaki na Abedinego bameze nk’Abalewi bejejwe mbere y’igeragezwa ry’“igishushanyo cy’inyamaswa” ry’igishushanyo cya zahabu. Muri uwo muhango Nebukadinezari atanga orkestre, indaya y’i Tiro iririmba indirimbo, kandi Isirayeli yo mu buryo bw’umwuka yateshutse irunama hanyuma ikinira ubusa ku muziki ikikije icyo gishushanyo cya zahabu.

Ibitabo bya Daniyeli n’Ibyahishuwe ni igitabo kimwe, kandi Kristo nk’Alufa na Omega ubu arimo akuraho ibimenyetso ku gitabo kigereranya Ibyahishuwe bya Yesu Kristo. Ukuri kwa mbere na mbere ashyira muri icyo gitabo ni ubutumwa bw’abamarayika batatu. Ibyanditswe bya mbere bitatu bya Daniyeli ni ubutumwa bw’abamarayika batatu. Ukuri guhuriye kuri ubwo butumwa bw’abamarayika batatu bwo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kane kugera ku butungane bwabwo iyo hamenyekanye ko kwavuzwe bwa mbere mu bice bitatu bya mbere bya Daniyeli. Mu Ibyahishuwe cumi na kane bugaragazwa nk’ubutumwa bwiza bw’iteka ryose, kandi buraguruka mu kirere, bityo bikerekana ubutumwa buhabwa isi yose mu minsi ya nyuma. Mu bice bitatu bya mbere bya Daniyeli, herekanwa ishusho y’uburambe bw’abagabo n’abagore batwara ubwo butumwa bakabugeza ku isi. Ibyahishuwe cumi na kane ni umurongo w’inyuma w’ukuri, ugereranya mu bimenyetso ubutumwa bw’abamarayika batatu. Ubutumwa bwiza bw’iteka ryose, n’ubutumwa bwa buri umwe muri abo bamarayika batatu, bigera ku butungane bwabyo binyuze ku murongo w’imbere w’ukuri ugereranijwe n’ibice bitatu bya mbere bya Daniyeli.

Ibice bitatu bya mbere bihagarariye ukuri kwinshi gutangaje, kandi rumwe muri uko kuri ni uko ubutumwa butatu ari inzira y’igeragezwa y’intambwe eshatu igizwe n’igeragezwa ry’imirire, rigakurikirwa n’igeragezwa ry’amaso, na ryo rikagakurikirwa n’igeragezwa rya litimusi. Nta gushidikanya ko hari ubundi buryo bwo kwita ayo mageragezwa atatu, ariko ayo mazina ashobora kugaragarira byoroshye mu gice cya mbere, kandi ashobora kongera kubonwa mu bice bya mbere kugeza ku bya gatatu. Ibyo bice bitatu bigomba kumenyekana hamwe nk’ikimenyetso kimwe.

Nta cyo bihindura niba hagati y’amateka nyakuri yo mu gice cya kabiri n’icya gatatu harabayeho umunsi umwe gusa, cyangwa icyumweru kimwe, cyangwa imyaka makumyabiri; mu buryo bw’ikigereranyo byerekana isuzumwa rigenda rikurikirana ry’ibigeragezo bitatu. Nebukadinezari yatangajwe kandi arumirwa n’uko Imana, ibinyujije ku muhanuzi Daniyeli, yashoboraga kumenya inzozi ze no gutanga ubusobanuro buhamye bene ako kageni bw’izo nzozi, ku buryo byashoboraga gusa gusobanurwa ko ari ukuri. Nyamara mu gice cya gatatu, Nebukadinezari yananiwe ikigeragezo cya kabiri cyo mu gice cya kabiri, kuko yiyemeje gushyira icyifuzo cye bwite cy’ubwibone bwa kimuntu hejuru y’ihishurwa ritangaje ry’imbaraga z’Imana, ryagaragaje ubusobanuro bw’Imana bw’iyo nzozi y’ibanga.

Mu gushyiraho igishushanyo cya zahabu mu gice cya gatatu, yananiwe ikizamini cya gatatu—ikizamini ndangagaciro. Shaduraki, Meshaki na Abedenego batsinze icyo kizamini ndangagaciro. Nebukadinezari yakiriye ikimenyetso cya ya nyamaswa, naho abo batatu b’intwari bakira ikidodo cy’Imana. Ibyanditswe bitatu bya mbere byo muri Daniyeli bigomba gusobanurwa mu rwego rw’abamarayika batatu bo mu Ibyahishuwe cumi na bine. Nubwo ibyo byanditswe bitatu byoroheje, kuko bisobanutse cyane ku buryo bikunze gukoreshwa nk’inkuru z’abana b’Abakristo, mu by’ukuri bihagarariye, wenda, ibice bitatu byimbitse kurusha ibindi mu Ijambo ry’Imana.

Tuzakomeza na Daniyeli igice cya gatatu mu nyandiko ikurikira.