Igitabo cya Daniyeli – Umubare w’ijana na mirongo inani na kabiri

Umurongo wa cumi na gatatu n’uwa cumi na kane, ugaragaza amateka aho Seleucus na Filipi w’i Makedoniya barimo bagirana ubumwe, kandi bagereranya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, ari zo ngabo za mbere z’intumwa za Roma, naho Makedoniya (Ubugiriki) kikaba ikimenyetso cy’Umuryango w’Abibumbye. Muri ayo mateka ya mbere, ubumwe bw’umwami w’amajyaruguru (Seleucus) na Filipi (Ubugiriki), bugereranya amateka ayobora ku Rugamba rwa Panium, ari rwo, nyuma y’ibinyejana bibiri, rwatumye izina ry’uwo mujyi rihindurwa riva kuri Panium rihinduka umujyi wa Kayisariya Filipi. Izina ry’uwo mujyi rifite ibice bibiri ntiryari irwibutso rw’ubumwe bwa Seleucus na Filipi w’i Makedoniya.

Izina “Kayisariya ya Filipi” rikomoka ku ihinduka ryabaye mu mateka y’umujyi wa kera wari uzwi nka Paneasi cyangwa Paniumi. Uwo mujyi wabanje kwitwa Paneasi bitewe n’uko wari wegereye isoko ikomeye yari yaragenewe ikigirwamana cy’Abagiriki kitwaga Pani. Iryo soko, ryari ahantu h’ingenzi ho gusengera mu bihe bya kera, ryasukaga amazi yaryo mu ruzi rwa Yorodani.

Mu gihe cy’ingoma y’Umwami Herode Mukuru, ahagana mu kinyejana cya 1 mbere ya Kristo, uwo mujyi wavuguruwe ku buryo bukomeye, uragurwa kandi urimbishwa. Kayizariya Filipi yiswe iri zina na Herode Filipo, umwe mu bahungu ba Herode Mukuru. Yise uwo mujyi Kayizariya mu guha icyubahiro Umwami w’Abami w’Abaroma Kayizari Awugusito, maze yongeraho Filipi yitiriye, bityo uba Kayizariya Filipi. Nuko rero, “Kayizariya Filipi” ni ihuriro rya “Kayizariya,” rigaragaza icyubahiro Herode yahaye Kayizari Awugusito, na “Filipi,” rihesha icyubahiro Herode Filipo.

Mu buryo bw’ubuhanuzi, Panium ihuzwa n’ishyirahamwe ry’ubumwe hagati ya Seleucus na Filipo w’i Makedoniya, kandi n’ubusabane hagati ya Kayisari na Herode Filipo. Ayo mahuriro yombi yerekeza ku bumwe hagati ya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika n’Umuryango w’Abibumbye bukurikiraho nyuma yo gusenyuka kw’Uburusiya bwa Putin, nk’uko bigaragazwa na Seleucus na Filipo. Kandi anagereranya ubumwe hagati y’Ubusaseridoti bw’i Roma, ari bwo nyina, na Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, ari bwo umukobwa, nk’uko bigaragazwa na Kayisari na Filipo, bombi bakaba bari abahagarariye Roma. Bihurije hamwe, byerekana Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zirambura “hakurya y’umworera kugira ngo zifate ukuboko k’ubutegetsi bwa Roma,” kandi zirambura “hejuru y’ikuzimu kugira ngo zifatanye ibiganza n’Ubupfumu.” Mbere y’itegeko ryo ku Cyumweru ryo mu murongo wa cumi na gatandatu, ubumwe bw’impande eshatu buba bwamaze gushyirwaho.

Paniyumu ihagarariye ikigo cy’ukuramirizamo cy’Abagiriki cy’imana Pan. Isōko ryari ryarweguriwe imana y’Abagiriki Pan na ryo kandi ryari rizwi muri icyo gihe nk’“Amarembo y’i Kuzimu”; kandi ubwo Yesu yahasuraga, amagambo Ye yerekeye “Amarembo y’i Kuzimu” agaragaza intambara iri hagati y’imiterere ya politiki n’iy’iyobokamana by’Ubugiriki (ubw’isi yose), n’Uprotestanti bw’ubuhakanyi ibaho mu minsi y’imperuka. Ni yo ntambara yabanje gutangizwa n’Umukuru w’Igihugu w’umukire wakanguye ubwami bw’Ubugiriki mu murongo wa kabiri. Ni intambara yo hanze ibera ku rwego rw’isi yose, kandi ni na yo ntambara yo imbere ibera muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika.

Idini ya globalizimu ni yo dini y’igisato, kandi mu miterere yacu ya none ni yo dini ya woke-isme. Mu mwaka wa 2020, ya nyamaswa yavuye mu rwobo rutagira epfo na ruguru, ivugwa mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kimwe, yagaragaje ububasha bwayo bwa politiki n’ubw’idini, maze yica amahembe yombi ya ya nyamaswa yo ku isi. Uwo mwobo utagira epfo na ruguru, mu bindi, ugereranywa n’“Isoko rya Pan,” ryagaburiraga Uruzi Yorodani.

Mu migani y’Abagiriki, Pan yari afitanye isano na kamere, ubutayu, n’umuziki wo mu cyaro, kandi kuba hari isoko ryari ryaramweguriwe byari bifite akamaro k’idini ku bamuramya. Imana Pan ikunze kugaragazwa ifite amaguru, amahembe, n’amatwi by’ihene. Pan yafatwaga nk’imana y’abashumba n’imikumbi, kandi kenshi yagereranywaga nk’ikigirwamana gikunda gukina no gukora amayeri, cyidagadurira mu mashyamba no mu misozi. Ishusho ya Pan nk’ikigirwamana gifite amaguru y’ihene ihura na Daniyeli igice cya munani, aho Ubugiriki bugereranywa n’isekurume. Ihene ni itungo risanzwe ryo mu rugo mu Bugiriki bwa kera, kandi akenshi zabonekaga mu turere tw’imisozi aho Pan yizerwaga ko azerera. Iri gereranywa ryabaye ikimenyetso gikomeye kiranga ishusho ya Pan kandi ryakomeje kuboneka mu buhanzi no mu nyandiko by’Abagiriki byagaragazaga iyo mana, harimo n’ifaranga ry’igihugu.

Igihe Yesu yasuraga i Kayisariya ya Filipo, yagaragaje ko “amarembo y’i Kuzimu” atazashobora gutsinda Itorero. Ibyo Petero yari yavuze asubiza ikibazo cya Yesu byumvikana mu mateka no mu muco wa gikristo nk’“Icyatura cya Gikristo.”

Iki gice cy’Ibyanditswe gifite akamaro gakomeye kuko kigaragaza umwanya w’ingenzi cyane mu murimo wa Yesu no mu iterambere rya tewolojiya ya Gikristo. Ukwatura kwa Petero ko Yesu ari Mesiya, Umwana w’Imana ihoraho, kubonwa nk’urufatiro rw’ukwizera kwa Gikristo n’ibuye rikomeza imfuruka itorero ryubakiyeho. Imvugo ngo “kuri iri buye nzubakaho itorero ryanjye” isobanurwa mu muco wa Gatolika nk’iyerekeza kuri Petero ubwe, uwo Yesu agaragaza ko ari “ibuye” itorero rizubakwaho. Iyi nsobanuro ni yo shingiro ry’ubusumbane bwa papa n’ububasha bwe muri tewolojiya ya Gatolika.

Muri tewoloji y’Abaporotesitanti, “urutare” ntirusobanurwa ko rwerekeza kuri Petero ubwe, ahubwo rwerekeza ku byo Petero yatuye byo kwizera Yesu ko ari Mesiya kandi ko ari Umwana w’Imana. Muri iyi myumvire, urufatiro rw’itorero si Petero, ahubwo ni ukwatura ko Yesu ari Kristo kandi ko ari Umwana w’Imana. Uko byagenda kose mu isobanura rya tewoloji, Ukwatura kwa Petero muri Matayo 16:13–20 gufatwa nk’igice cy’ingenzi kandi cy’ishingiro mu myizerere ya Gikristo, gishimangira umwirondoro wa Yesu nka Mesiya kandi nk’Umwana w’Imana, kandi kigahamya ubutumwa n’intego by’itorero.

Mu kiganiro cyabanje twatanze igice cyo mu gitabo cyitwa *Uwifuzwa Ibihe Byose*, aho Mushiki wa White agaragaza bimwe mu bibazo bifitanye isano no gusura kwa Kristo i Kayesariya ya Filipo. Kimwe mu byo yerekana ni uko Kristo yari yajyanye abigishwa kure y’ingaruka z’Abayuda kugira ngo abashyire imbere amasomo ya Kayesariya ya Filipo.

Ku wa 18 Nyakanga 2020, Kristo yakuye abigishwa bo ku wa 11 Nzeri 2001 mu buyoboke bw’Adiventisimu y’i Lawodikiya. Gucika intege kwa mbere ko mu mugani w’abakobwa icumi kwabyaye gutandukana kw’uwo mutwe n’iteraniro ry’abakobanyi ryari rigeze igihe cyo kurengerwa. Uku kuri kwasohorejwe mu mateka y’Abamileriti ku wa 19 Mata 1844, kandi kongera gusohora ku wa 18 Nyakanga 2020. Hanyuma amateka y’igihe cyo gutinda atangira, kandi afite ikimenyetso kiranga “Ukuri” haba mu mutwe w’umumarayika wa mbere no mu mutwe w’umumarayika wa gatatu.

Gucika intege kwa mbere ni akambere mu bimenyetso bitatu by’inzira, kandi ayo mateka arangirana n’Igucika Intege Gukomeye ko ku wa 22 Ukwakira 1844, kugaragaza mu kimenyetso “umutingito ukomeye” wo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kimwe. Intangiriro, ari yo nyuguti ya mbere y’inyuguti z’Igiheburayo, igereranya ugucika intege, kandi iherezo, ari yo nyuguti ya makumyabiri na kabiri y’izo nyuguti z’Igiheburayo, na ryo rigereranya ugucika intege. Inyuguti ya cumi na gatatu, igereranya ubugome bwo kwigomeka, igaragaza ugucika intege kw’abakobwa b’abapfu, berekana uko bazimiye igihe ijwi ryo mu Gicuku rigaragaje abateguye n’abatateguye ibihe by’amage. Inyuguti makumyabiri na ebyiri z’Igiheburayo zigereranya ikimenyetso cy’uguhuza Ubumana n’ubumuntu kurangirizwa muri ayo mateka, nubwo amateka y’Abamillerite agereranya Kadeshi ya mbere, naho amateka yacu y’uyu munsi agereranya Kadeshi ya nyuma.

Imirongo yombi irajyana, ariko umwe ugereranya kunanirwa kw’ubwoko bw’Imana, undi na wo ugahagararira gutsinda kw’ubwoko bw’Imana. Mbere gato y’umusaraba, Yesu yajyanye abigishwa Be i Paniumu, nk’uko no mu minsi y’imperuka yajyanye abigishwa Be ba nyuma i Paniumu; kandi kubigenza atyo, yemeye ko ugucika intege gukura abigishwa Be bo mu minsi ya nyuma mu “buyobozi bugenga” bw’Abadivantisiti b’i Lawodikiya, bugereranywa na “Ubuyuda” mu mateka ya Matayo igice cya cumi na gatandatu. Mu kubigenza atyo kandi, icyarimwe yajyanye abigishwa Be mu guhura bya bugufi kurushaho n’ubupagani; bityo agereranya aho abigishwa Be bo mu minsi ya nyuma bakorera, bo ubu bariho mu kugaragara kuzuye kw’imbaraga za Satani kugereranywa n’uburyo bw’itumanaho bwa none buri gukoreshwa kugira ngo isi yose iyoborwe kwakira ikimenyetso cy’inyamaswa.

Amateka ya Kayisariya ya Filipo ahura n’amateka y’Intambara ya Paniyumu, kandi n’imirongo ya cumi na gatatu kugeza ku ya cumi na gatanu. Kristo n’abigishwa Be bari bahagaze mu gicucu cy’umusaraba, bishushanya abigishwa Be b’iminsi y’imperuka bahagaze mu gicucu cy’itegeko ryo ku Cyumweru. Aho, mu mirongo ya cumi na gatatu kugeza ku ya cumi na gatanu, ari ho hari Kayisariya ya Filipo, kandi ari na ho habereye Intambara ya Paniyumu, ari na ho duhagaze uyu munsi, Kristo yatangiye kwigisha abigishwa Be ibyendaga kuba mu murongo wa cumi na gatandatu.

Mbere yuko Kristo abwira abigishwa Be iby’umusaraba, yabanje kugenda, cyangwa agakerereza, bityo agaragaza igihe cyo gutinda kivugwa mu mugani no mu mateka kuva ku wa 18 Nyakanga 2020 kugeza muri Nyakanga 2023.

Muri Nyakanga 2023, Umwami yatangiye gutanga uburyo kugira ngo abari bagize uruhare mu gutenguha bagaragaze ukwizera kwabo. Yabikoze ahishura ubutumwa bwo muri Ezekieli mirongo itatu na karindwi, bwari ukwemeza ubutumwa bwo ku wa 11 Nzeri 2001. Bwari urudodo rwahuza hamwe igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kuva ku wa 11 Nzeri 2001 n’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Ibyo yabikoze ashyira ugutenguha ko ku wa 18 Nyakanga 2020 mu miterere y’ukuri, kuko abari bafite ubushake bwo kubona bashoboraga kumenya ko buri rugendo rw’ivugurura rufite insanganyamatsiko inyura mu mateka yarwo yera yihariye.

Mu minsi y’imperuka, ubutumwa bw’akaga ka gatatu bwaje ku itariki ya 11 Nzeri 2001; hanyuma hatangazwa ubutumwa bw’ibinyoma bw’akaga ka gatatu, butera ugutenguha; ariko ubutumwa bwabasubije mu bugingo nyuma y’iminsi itatu n’igice bari bapfuye, ari amagufwa yumye kandi atatanye, bwari ubutumwa bw’imiyaga ine, na bwo bukaba ari akaga ka gatatu.

Abigishwa b’igihe cy’imperuka bashobora kubona, nibahitamo kubona, yuko ibimenyetso bitatu by’inzira by’ikorwa ryo gushyirwaho ikimenyetso kwa ba bihumbi ijana na mirongo ine na bane ari insanganyamatsiko imwe kuri buri ntambwe, kandi ko ku ntambwe ya kabiri, ubugome bwo kwigomeka bugaragazwa n’inyuguti ya cumi na gatatu y’inyuguti z’igiheburayo bwemeje ubutumwa ko ari “Ukuri.” Ikimenyetso cya kabiri Uwiteka yatanze cyari mu kuri kw’uko ugucika intege kwa mbere kw’imigendekere y’ivugurura ryabanjirijeho kwari gushingiye ku kwigomeka ku bushake bw’Imana bwahishuwe, yaba Mose atarakebye umuhungu we, cyangwa Uza akoze ku isanduku, cyangwa Marita na Mariya bashidikanyije ijambo rya Yesu ryerekeye urupfu rwa Lazaro. Umurongo umwe rukumbi w’ivugurura utashimangiye ukuri k’uko ugucika intege kwa mbere kwari gushingiye ku kutumvira ni umutwe w’ivugurura w’Abamilerite, ariko na bwo icyo gihe herekanywe ko amateka y’Abamilerite yari afite ibimenyetso by’inzira by’imbere bishingiye ku kuri kw’uw’umunani, ukomoka muri ba ndwi.

Ukuri yuko uwa munani akomoka kuri ba ndwi ni ikintu gikomeye cyane mu Ihishurwa rya Yesu Kristo ubu riri gukurwaho ikimenyetso, kandi ihinduka ry’umuryango wa Millerite wo muri Filadelifiya ujya mu itorero ry’i Lawodikiya ryari ikimenyetso cy’inzira cyagaragaje igihe umuryango w’i Lawodikiya w’umumarayika wa gatatu wahindukiraga mu muryango wa Filadelifiya w’abanyagihumbi ijana na mirongo ine na bine. Bityo rero, kuba ugucika intege kwa mbere kw’Abamillerite kwarasohoye bitabaye ngombwa ko umuryango wabo ugaragaza kutumvira, byatanze itandukaniro ku kimenyetso cy’inzira nk’icyo mu minsi y’imperuka aho umuryango w’i Lawodikiya w’umumarayika wa gatatu wari kutumvira maze ugateza ugucika intege, kandi mu kubikora ugahuza n’ikimenyetso cy’inzira cy’Abamillerite, maze ugatanga urujyano rw’ibitekerezo rutuma haboneka ko umuryango w’abanyagihumbi ijana na mirongo ine na bane ari uwa munani, ukomoka kuri ba ndwi.

Muri Nyakanga 2023, Umwami yahagurukije “ijwi rirangurura mu butayu” kugira ngo ategure ubwoko Bwe bwo mu minsi y’imperuka ku ngorane z’itegeko ryo ku Cyumweru, kandi amaze kugaruka aho yari yatindije mu isengesho aza ku bigishwa, abaha umwanya wo kugaragaza ukwizera kwabo. Mu minsi ya Kristo, ubutumwa bwari umubatizo We, ari ho hantu Yesu yahindukiye Yesu Kristo. Icyo kimenyetso cy’inzira gihura na 11 Nzeri 2001, kandi abigishwa Be babajijwe icyo abantu batekerezaga, hanyuma babazwa n’icyo bo ubwabo batekerezaga kuri Kristo.

Abenshi benshi b’Abadiventisiti ntibemeye akaga ka gatatu ko ku wa 11 Nzeri 2001. Bemeye bimwe mu bitangaza by’Ijambo ry’ubuhanuzi byari byaratangajwe muri uwo muryango, kandi bamwe basobanukiwe ko ubutumwa bwo ku wa 11 Nzeri 2001 bwari bufite ibice by’ukuri, ariko ntibigeze bemera by’ukuri ibyo ku wa 11 Nzeri 2001 byavugaga.

Ikirego cyo ku wa 11 Nzeri 2001 cyari cyaragereranyijwe n’icyo ku wa 11 Kanama 1840, kandi icyo kirego cyagaragajwe na Mushiki wacu White igihe yatangaga ibisobanuro ku isohozwa ryo ku wa 11 Kanama 1840. Yavuze ati:

Icyemejwe ku wa 11 Kanama 1840 ni uko ibyerekeye ubuhanuzi bya Miller byari nyakuri, kandi ikivugwa cyo ku wa 11 Nzeri 2001 ni icyemezo cy’uko ibyerekeye ubuhanuzi bya Future for America ari nyakuri. Abantu benshi batihannye bo muri Nyakanga 2023 ntibashoboraga kandi ntibashakaga kwemera ihame rivuga ko uburyo bwateguwe na Kristo, kandi bwashyikirijwe Future for America, ari bwo koko buryo bw’imvura y’itumba. Ariko hanyuma Kristo abaza abigishwa Be icyo bo ubwabo, atari imbaga, batekerezaga.

Kwatura kwa Petero amenya ko Kristo ari Umwana w’Imana, kwasubije mu buryo butaziguye ikibazo cy’igeragezwa cy’ayo mateka. Igihe cyari kigeze ngo Mesiya agaragare, nk’uko byari byarashyizweho n’Ijambo ry’ubuhanuzi ry’Imana, kandi abemeye ukuri uko ni bo bonyine bari kubarirwa mu bahagarariwe n’amagambo ya Petero. Petero ahagarariye abemera ubutumwa bwashinzwe ku wa 11 Nzeri 2001, kandi bakatura ko Yesu ari Umwana w’Imana. “Petero yari yagaragaje ukwizera kwa ba cumi na babiri,” kandi ba cumi na babiri yahagarariye bari ibihumbi ijana na mirongo ine na bine. Ni cyo cyatumye Kristo ahindura izina rya Petero, akava kuri Simoni Bariyona akitwa Petero muri uwo murongo.

“Simoni” bisobanura “uwumva,” kandi “bar” bisobanura “mwene,” naho Yona bisobanura “inuma.” Simoni yashushanyaga abumvise ubutumwa bw’inuma, yashushanyaga ukuri kujyana n’umubatizo wa Yesu, igihe yahindukaga Kristo, asizwe imbaraga, nk’uko byashushanywaga mu kimenyetso no kumanuka kwa Mwuka Wera afite ishusho y’inuma.

Imirongo y’ivugurura irajyana kandi Yohana ahagarariye Abamillerite, bo ku wa 11 Kanama 1840 bariye agatabo gato. Yeremiya ahura n’icyo gikorwa, kandi amaze kurya ako gatabo gato, ahita yitirirwa izina ry’Imana.

Igihe Uwiteka yagiranaga isezerano na Aburamu, yahinduye izina rye rimera Aburahamu, nk’uko yabigenje no kuri Sarayi na Yakobo. Guhindurwa kw’izina kugereranya umubano w’isezerano, kandi kuri ya waymark aho ikimenyetso cy’Ubumana kimanukira, ubwoko bw’Imana bugomba kurya ubwo butumwa, bukinjira mu isezerano, maze izina ryabwo rikabona guhindurwa. Nk’uhagarariye abigishwa bo mu gihe cya Kristo, Simoni Bar-yona yagereranyaga abari “barumvise” ubutumwa bw’“inuma.”

Ubwo yahamya ko yamenye ko kuri iyo ngingo y’igihe Yesu yabaye Kristo, kandi ko yari Umwana w’Imana, n’ibyo byose ibyo bikubiyemo, Kristo yahise ahindura izina rye amwita Petero. Yari yatangaje ubutumwa abantu b’igihango ba Kristo bo muri ayo mateka bemeye, kandi kubigenza atyo yanashushanyaga abantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine bo mu minsi ya nyuma.

Inyuguti “P” ni inyuguti ya cumi na gatandatu mu nyuguti z’Icyongereza, kandi inyuguti “E” ni inyuguti ya gatanu mu nyuguti, kandi inyuguti “T” ni inyuguti ya makumyabiri, inyuguti “E” irongera igasubirwamo, kandi izina rirangirana n’inyuguti “R” ari yo nyuguti ya cumi n’umunani. Cumi na gatandatu “gukuba” gatanu, “gukuba” makumyabiri, “gukuba” gatanu, “gukuba” cumi n’umunani bingana n’ibihumbi ijana na mirongo ine na bine. Umunyandimi w’igitangaza yavuganye na Petero mu Giheburayo, kandi Isezerano Rishya ryanditswe mu Kigiriki, kandi abasobanuzi ba King James Version bashyira ahagaragara Isezerano Rishya mu Cyongereza.

N’ubwo hariho ibyiciro bitatu by’indimi zitandukanye, Kristo, ari we Mwana w’Imana, Umumenyi w’Indimi utangaje, kandi Umubari utangaje, yashyize urugero rw’ishyirwaho ikimenyetso rw’ibihumbi ijana na mirongo ine na bine muri Matayo igice cya cumi na gatandatu, ruhuje n’Intambara ya Panium n’uruzinduko rwe i Kayisariya ya Filipo. Ibyo yabikoze akoresheje ububasha bwe ku rurimi no ku mibare, kuko ari we Palmoni (Umubari utangaje), kandi akaba n’Ijambo (Umumenyi w’Indimi utangaje).

Tuzakomeza iki cyigisho mu ngingo ikurikira.