Igitabo cya Daniyeli – Ijana na Mirongo Cyenda na Gatandatu

Mu gice cya cumi cy’Ibyahishuwe, aho amateka y’ubutumwa bw’abamarayika ba mbere n’uwa kabiri agaragazwa, Yohana, nk’ikimenyetso cy’ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka, yabwiwe mbere y’igihe ko mu mateka yagereranyaga mu buryo bw’ikigereranyo hari kuzabamo ugutenguha, kandi uko gutenguha kwari igice cyo mu mateka y’abamarayika ba mbere n’uwa kabiri cyari cyarahishwe ubwenge bw’Abamileriti, kugira ngo ukwizera kwabo kugeragezwe.

Mu murongo wa cumi, Yohana ahagarariye amateka atangiriye ku wa 11 Kanama 1840, igihe wa mumarayika ukomeye yamanukanaga agatabo gatoya agafite mu ntoki ze, kugeza ku Gucika Intege Gukomeye ko ku wa 22 Ukwakira 1844. Mbere y’uko ahagararira ayo mateka mu buryo bw’ikimenyetso, abwirwa n’“ijwi” “yumvise rivuye mu ijuru” rimumenyesha ko, naramuka ariye ako gatabo gato, “kazakurura inda yawe, ariko mu kanwa kawe kazaba garyoshye nk’ubuki.” Uko gucika intege gukaze ni ko kwagerageje kwizera kw’Abamilerite, kandi ntibyari byiza ko bamenya ibyerekeye uko gucika intege mbere y’uko kubageraho; ariko Yohana ahagarariye abantu bo mu minsi y’imperuka basabwa kumenya iby’ukuri bifitanye isano n’igaragazwa ry’ibyabaye, ari byo mateka y’ubutumwa bwa marayika wa mbere n’uwa kabiri.

Iyo mateka yera agaragaza ko abantu bo mu minsi y’imperuka bazagerwaho n’ikigeragezo, kandi ko icyo kigeragezo cyari gishingiye ku kintu kitari cyiza ko bakimenya mbere y’uko ikigeragezo kiza, nyamara nticyari uburambe nyir’izina bw’Abamilerite, nubwo cyahuzaga rwose n’urutonde rw’ibyabaye ruhagarariwe n’umumarayika wa mbere n’uwa kabiri, kuko n’inkuba ndwi na zo zigereranya “ibizaba mu gihe kizaza bizahishurwa mu rukurikirane rwabyo.”

Nubwo byari ngombwa ko bamenya amateka y’ishingiro y’Abamilerite, ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka bwari kuzasohora urukurikirane rw’ibyabaye nk’urw’Abamilerite; ariko ikigeragezo cyagerageje Abamilerite, kandi cyari cyiza kuri bo ko batakimenya mbere y’igihe, bo bari kuzageragezwa n’ikindi kigeragezo, cyatewe n’isingiro ryari ryarashyizweho ikimenyetso kugeza igihe cyegereje ngo Intare yo mu muryango wa Yuda ikureho ikimenyetso ku Ibyahishuwe bya Yesu Kristo, ibyo bikaba biboneka mu mateka ahishwe y’umurongo wa mirongo ine wa Daniyeli cumi n’umwe.

Icyari cyashyizweho ikimenyetso cyari kigenewe kugerageza ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka, kandi icyo kigeragezo cyajyanaga n’ikimenyetso cy’inzira aho Abamillerite bageragerejwe, kuko haba mu isohozwa rya mbere mu mateka y’Abamillerite cyangwa mu isohozwa rya nyuma ryo mu minsi y’imperuka, inkuba ndwi zari “isobanuramatwara ry’ibyabaye” “byari kuzahishurwa mu rukurikirane rwabyo.”

Ikitamenyekanye cyane ni uko nk’uko Yohana ahagarariye amateka yo kumanuka kwa Kristo afite agatabo gatoya ku wa 11 Kanama 1840 kugeza ku Guhungabana Gukomeye kwo ku wa 22 Ukwakira 1844, ayo mateka nyine na yo yongeye kugaragazwa no kumanuka kwa marayika wa kabiri ku wa 19 Mata 1844. Guhungabana kwa mbere gushobora gusobanurwa nk’uguhungabana kwa Yohana, we wari umaze kurya agatabo gatoya ku wa 11 Kanama 1840, maze agahura n’uguhungabana ku wa 19 Mata 1844. Igihe uko guhungabana kwageraga, marayika wa kabiri yaramanutse afite “inyandiko” mu kuboko kwe.

Amateka y’Abamillerite Yohana ahagarariye mu gice cya cumi, ni amateka y’umumarayika wa mbere kandi n’ay’umumarayika wa kabiri. Kumanuka kw’umumarayika wa mbere azanye ubutumwa, no kumanuka kw’umumarayika wa kabiri azanye ubutumwa, ni byo biranga itangiriro ry’amateka ya buri wese muri ayo, ayo yombi yarangiranye no gucika intege, nubwo Yohana arimo kwerekana mu buryo busobanutse kurushaho amateka yose y’abo bamarayika bombi. Ndetse na nyuma ya tariki ya 22 Ukwakira 1844, ubwo umumarayika wa gatatu yazaga azanye ubutumwa, ugucika intege kw’ubwigomeke bwo mu 1863 gutanga umuhamya wa gatatu w’igihe gitangirana n’ubutumwa kigasozwa no gucika intege.

Ugucika intege kwa mbere kw’umuryango w’umumarayika wa gatatu ku wa 18 Nyakanga 2020 kwari kugereranywa n’ugucika intege kwa mbere kw’Abamilerite. Ukuri kwari kwarashyizweho ikimenyetso, nk’uko ukuri kwa 1844 kwashyizweho ikimenyetso n’Umwami ubwo yatwikizaga ikiganza cye ikosa ryari mu mibare imwe n’imwe, iryo kosa rikaba ryarateje ugucika intege kwa mbere kw’Abamilerite. Igihe iryo kosa ryaje gusobanuka nyuma, iryo kosa ryari rivanyweho ikimenyetso, nk’uko Intare yo mu muryango wa Yuda yari yakuyemo ikiganza cyayo. Ikosa ryo ku wa 18 Nyakanga 2020 ryatewe no kwanga kwemera ko ikiganza cye cyari cyakuweho ku wa 22 Ukwakira 1844, mu gihe yatangazaga ko “igihe kitazaba kikiriho ukundi.”

Yaba yari urugendo rw’i Filadelifiya rwo mu gucika intege kwa mbere kw’umumarayika wa mbere, cyangwa gucika intege kwa mbere k’urugendo rw’i Lawodikiya rw’umumarayika wa gatatu, ukuboko Kwe kugereranya ikimenyetso cy’inzira. Ku wa 19 Mata 1844 no ku wa 18 Nyakanga 2020, uko gucika intege kwabyaye igihe cyo gutatanywa. Abari barakusanyijwe ku wa 11 Kanama 1840 cyangwa ku wa 11 Nzeri 2001 baratatanyijwe, hanyuma nyuma y’ibyo Kristo atangira kongera gukoranyiriza abantu Be ubwa kabiri.

Yari yarakoranyije abantu uhereye ku wa 11 Nzeri 2001, kuko nk’uko bigaragazwa n’umubatizo wa Kristo, ni igihe ikimenyetso cy’Ubumana kimanuka ko atangira gukoranya abigishwa be, si mbere yaho. Hanyuma, nyuma yo gutatanywa, Kristo yongera gukoranya abantu be ubwa kabiri. Kristo yakoranyije abigishwa be atangiriye ku mubatizo we, kandi nyuma yo gutatanywa kwatewe n’umusaraba, yatangiye kongera gukoranya abigishwa be ubwa kabiri. Ukuri kw’ubuhanuzi kw’ikorwa ry’ikoranywa rya kabiri ryatangiye muri Nyakanga 2023, kwari kimwe mu byari byarafunzwe ku wa 18 Nyakanga 2020, nubwo byari, mu buryo bugaragara, kimwe mu bigize amateka y’Abamilerite.

Mu murongo wa mirongo ine wa Daniyeli cumi n’umwe, ya nyamaswa yavuye ikuzimu irahaguruka yica amahembe yombi ya ya nyamaswa y’isi mu mwaka wa 2020. Muri Nyakanga 2023, Umwami yatangiye kongera guteranya ubwoko Bwe bwo mu minsi ya nyuma ubwa kabiri. Uko guteranya kugereranywa mu mateka yera y’Abamileri, kandi muri ayo mateka harimo abahamya babiri b’amateka bemeza guteranya ubwoko Bwe ubwa kabiri. Igikorwa cyo guteranya ni ingingo y’ubuhanuzi yari yarashyizweho ikimenyetso kugeza muri Nyakanga 2023. Umurimo wo kongera guteranya ubwoko Bwe ubwa kabiri usohorera mu mateka y’Intambara ya Ukraine, mbere gato y’itora rya kabiri rya perezida wa munani, ukomoka muri ba barindwi.

Ku wa 11 Kanama 1840, Umwami yakoranyije umuryango w’Aba-Millerite, kandi yerekana iryo koranira mu gutangizwa kw’ikarita ya 1843, yasohowe muri Gicurasi 1842. Iyo karita yagereranyaga ubutumwa bw’ifatizo, kuko icyo gihe yari arimo ashyiraho urufatiro rw’urusengero rw’Aba-Millerite. Kumanuka kw’umumarayika wo mu Ibyahishuwe igice cya cumi, ku wa 11 Kanama 1840, kugereranywa n’umubatizo wa Kristo, ari na wo, mu bindi, waranze itangiriro ry’uko Kristo atoranya abigishwa be.

Umurimo wa William Miller, uhereye mu gihe cy’imperuka mu 1798 kugeza ku wa 11 Kanama 1840, wagereranyaga umurimo wa Yohana Umubatiza; ariko ubwo marayika wo mu Byahishuwe igice cya cumi yamanukaga, nk’uko byashushanyijwe n’imanuka ya Mwuka Muziranenge mu mubatizo wa Kristo, Uwiteka “yakoranyije” abigishwa Be b’ishingiro. Aba bagabo babiri b’abahamya bagaragaza yuko Kristo yakoranyije abantu Be bo mu minsi ya nyuma ku wa 11 Nzeri 2001, igihe marayika wo mu Byahishuwe igice cya cumi n’umunani yamanukaga; ariko nk’uko byagendekeye aba-Millerite, bagombaga kugeragerezwa n’igice kimwe cyo mu nkuba ndwi zari zarahishwe, hanyuma Uwiteka akazongera gukoranya abantu Be ubwa kabiri.

Igiterane rya kabiri ry’ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka ryatangiye mu mateka ashyikirijwe ku iherezo nyakuri ry’umurongo wa cumi n’umwe, w’igice cya cumi na kimwe cya Daniyeli, mbere gato y’intsinzi ya Putin kuri Ukraine, kandi mbere gato y’umurongo wa cumi na kabiri aho ubuhamya bw’ubuhanuzi bwa Russia na Putin burangirira. Bityo rero, Daniyeli igice cya cumi na kimwe, umurongo wa cumi n’umwe, bihura n’Ibyahishuwe igice cya cumi na kimwe, umurongo wa cumi n’umwe, kuko ari ho abahamya babiri bongeye kuzurwa bakagarurwa mu bugingo.

Mu mateka yera y’Abamileriti, Uwiteka yatangiye kongera gukoranya ubwoko Bwe ubwa kabiri nyuma yo gutenguhwa ko ku wa 19 Mata 1844, kandi icyakoreshejwe n’Uwiteka mu gukoranya ubwoko Bwe muri icyo gihe ni uko bamenye ko barimo gusohoza igihe cyo gutinda kivugwa mu mugani w’abakobwa cumi bo muri Matayo igice cya makumyabiri na gatanu, ndetse no muri Habakuki igice cya kabiri. Kugira ngo Abamileriti bamenye imimerere yabo kandi bagaruke, byabaga ngombwa ko bamenya ko ari bo bagaragajwe mu Ijambo ry’ubuhanuzi ry’Imana. Byari ngombwa ko babona ko ari bo bwoko bw’Imana, mu buryo bunyuranye n’abiyitaga ko ari ubwoko Bwayo. Mu gukoranya ubwoko Bwe bwari bwaratengushywe, Yatangaga urugero rw’ibendera rishyirirwa hejuru amahanga, bityo ashimangira itandukaniro riri hagati y’ubwoko Bwe nyakuri ariko bwatengushywe, n’ubwoko Bwe bwari ubw’abiyitaga gusa ko ari ubwe.

Ubwo umuhanuzi Yeremiya ahagarariye abacitse intege ku wa 19 Mata 1844, yagaragaje ko atakigifatanya n’“ikoraniro ry’abakobanyi,” bakoreshaga ubuhanuzi butasohoye bwo mu 1843 nk’igihamya cy’uko abahagarariwe na Yeremiya bari abahanuzi b’ibinyoma.

“Iteraniro ry’abakobanyi” ryari ryarirukanye abagereranyijwe na Yeremiya.

Iyo Uwiteka azamura ibendera ku mahanga, bizabaho igihe azarambura ukuboko kwe ubwa kabiri kugira ngo akoranye abasigaye bo mu bwoko bwe, ari bo abirukanywe bo muri Isirayeli. Abo ni bo batakicara mu “iteraniro ry’abakobanyi.”

“Igishyitsi cya Yesayi” ni ikimenyetso cy’imirongo ibiri y’amaraso: umwe ukomoka mu Buyuda uhujwe n’umurongo w’amaraso ukomoka hanze y’Abayuda; kandi ntigishushanya gusa umurongo w’amaraso wa Yesu, ahubwo nanone ni ikimenyetso cy’uguhuza Ubumana n’ubumuntu, kuko ibendera rishyizwe hejuru rihagarariye abantu bashyizweho ikimenyetso cy’iteka ryose mu mimerere no mu bunararibonye bw’uguhuza Ubumana n’ubumuntu; ari byo kandi bishushanywa mu murongo wa cumi w’igice cya cumi na kimwe cya Daniyeli n’ikimenyetso cy’“igihome”. Mu murongo wa cumi, igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bane gisobanurwa mu buryo bwumvikanisha ubuhanuzi bw’icyo gihome, ari cyo mutwe. Mu mateka y’umurongo wa cumi na umwe no mu Ntambara yo muri Ukraine, Uwiteka arambura ukuboko kwe ubwa kabiri kugira ngo akoranye abirukanywe bacitse intege.

Ni yo mpamvu, dushingiye ku buhamya bwa Daniyeli cumi na rimwe nk’imiterere fatizo, twamenye kwinjira kw’ubupapa mu mateka y’ubuhanuzi, mbere gato y’itegeko ryo ku Cyumweru. Twabonye umurimo w’ihembe rya Repubulikani rihagarariwe na Trump ubwo ahinduka uwa munani ukomoka kuri barindwi, kandi agatangira umurimo wo guhuza itorero na leta. Dufite umurongo w’ihembe ry’ubuhakanyi bwa Porotesitanti, nk’uko rihagarariwe n’Abamakabeyi. Muri ayo mateka amwe ahagarariwe n’iyo mirongo, dukoresha umurongo w’inkuba ndwi, ari na wo kandi murongo w’umugani w’abakobwa icumi, tumenya ubunararibonye bw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine, kimwe n’umurongo w’abamarayika batatu ugaragaza umurimo w’ihembe nyakuri rya Porotesitanti. Kimwe mu byabaye ku ihembe nyakuri rya Porotesitanti muri ayo mateka ni iteraniro rya kabiri.

Igiterane rya kabiri ryabayeho mu mateka y’ubutumwa bw’umumarayika wa kabiri, kandi ryabereye no mu mateka y’umumarayika wa gatatu kuva mu 1844 kugeza mu 1863, rishyiraho abahamya babiri bo mu mateka y’Abamileri bemeza ko Uwiteka yarambuye ukuboko Kwe ubwa kabiri kugira ngo akoranye umukumbi We watatanye.

Mu mugereka w’igitabo cya Early Writings, Mushiki wa White asobanura icyo gitekerezo kimaze kuvugwa:

Amateka yera y’inkuba ndwi yera agereranya igihe cyo ku wa 11 Kanama 1840 kugeza ku wa 22 Ukwakira 1844, yabaye ikigereranyo cy’amateka yera yo ku wa 22 Ukwakira 1844 kugeza ku bugome bwo kwigomeka bwo mu 1863. Umurongo ku wundi murongo, amateka ya mbere yagereranyaga urugero rw’abakobwa b’abanyabwenge, naho umurongo wa kabiri watangaga urugero rw’abakobwa b’abapfapfa. Ayo mateka yombi yatangiye igihe marayika yamanukanye ubutumwa bwagombaga kuribwa. Ukuza kwa marayika muri ayo mateka yombi kwatangiye igikorwa cy’igeragezwa cyateje gutatanywa, maze bitarenze 1849, Mushiki wacu White yeretswe ko Uwiteka yongeye kurambura ukuboko Kwe ubwa kabiri, muri uwo mwanya kugira ngo akoranye hamwe abari baratatanyijwe ku wa 22 Ukwakira 1844.

Bari baratatanyijwe n’Ihungabana Rikomeye, nk’uko abanyabwenge ku wa 19 Mata 1844 bari baratatanyijwe n’ugucika intege kwabo kwa mbere. Ikoraniro rya kabiri ryerekanye ko Umwami “yari atangiye kongera guhuza no kongera guhagurutsa ubwoko Bwe.” Muri iryo koraniro rya kabiri umurimo w’Umwami urimo kuzamura ibendera, ryunze ubumwe hagati yaryo ubwaryo ku butumwa, kandi kamere-muntu yako yunze ubumwe n’Ubumana Bwe. Intego y’iryo bendera ni uguhamagara izindi ntama z’Imana ngo zisohoke i Babuloni, kandi ibyo bikorwa n’uko abagabo n’abagore babona iryo bendera.

Ikimenyetso ni ingabo y’abahuza ubumuntu bwabo n’Ubumana bwa Kristo mu gihe cy’ikigeragezo cy’itegeko ryo ku Cyumweru. Bityo rero, guteranywa kwa kabiri kugaragaza ko “umuzi wa Yesayi” uzamurwa hejuru, utwaye ikimenyetso cy’ubuhanuzi gifite impande ebyiri cya Rusi, umunyamahanga uteranywa n’ikimenyetso ubwo yifatanya na Bowazi, ikimenyetso cy’abihumbi ijana na mirongo ine na bine, kandi nanone ikimenyetso cy’Umucunguzi, wishyuye igiciro cya Rusi, kandi wari umuvandimwe wa hafi we. Mu kwigira umuntu kwa kamere y’Ubumana bwa Kristo yifatanyije n’umubiri waguye wa kamere-muntu, yahindutse umuvandimwe wacu wa hafi. Ikimenyetso kizamurwa hejuru ni abahujwe n’ubutumwa, basoza umurimo wo guhuza ubumuntu bwabo n’Ubumana bwa Kristo mbere y’itegeko ryo ku Cyumweru.

Tuzakomeza iki cyigisho mu ngingo ikurikira.