Ibitabo bya Daniyeli n’Ibyahishuwe ni igitabo kimwe, nk’uko rwose Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishya ari igitabo kimwe. Mbere gato y’uko igihe cy’igeragezwa gifungwa, Ibyahishuwe bya Yesu Kristo bikurwaho ikimenyetso.
Arambwira ati: “Ntugashyireho ikimenyetso amagambo y’ubuhanuzi bw’iki gitabo, kuko igihe kiri bugufi. Ukiranirwa nakomeze akiranirwe; uwanduye nakomeze yandure; umukiranutsi nakomeze akiranuke; kandi uwera nakomeze yere. Kandi dore, ndaza vuba; kandi ingororano yanjye iri kumwe nanjye, kugira ngo mpe umuntu wese ibikwiriye umurimo we. Ndi Alufa na Omega, intangiriro n’iherezo, uwa mbere n’uwa nyuma.” Ibyahishuwe 22:10–13.
“Itegeko rya mbere rivugwa” ryo muri Bibiliya, rikubiyemo ukuri k’uko iherezo ry’ikintu rigaragazwa n’intangiriro yacyo, rishimangira akamaro k’ibice bitatu bya mbere by’igitabo cya Daniyeli, kuko ari bwo kuri bwa mbere buvugwa mu gitabo ari cyo ibitabo bya Daniyeli n’Ibyahishuwe. Yesu ni Alufa na Omega, bityo rero intangiriro y’igitabo ari cyo ibitabo bya Daniyeli n’Ibyahishuwe igomba gushushanya ukuri kudapfundikiwe ku iherezo. Ku rwego rumwe rero, ukuri kudapfundikiwe ni ubutumwa bwiza bw’iteka ryose bw’abamarayika bo mu Ibyahishuwe cumi na bine.
Ibyahishuwe rya Yesu Kristo ritangizwa mu murongo wa mbere w’igice cya mbere cy’Ibyahishuwe, ni ubutumwa bugomba kugezwa ku matorero igihe “igihe kiri bugufi,” kandi igihe “kiri bugufi” mu gice cya mbere cy’Ibyahishuwe, kigomba kuba ari cyo gihe kimwe “kiri bugufi” mbere gato y’uko igihe cy’imbabazi kirangira mu gice cya makumyabiri na kabiri cy’Ibyahishuwe.
Ibyahishuwe rya Yesu Kristo, iryo Imana yamuhaye kugira ngo yereke abagaragu bayo ibikwiriye kuzabaho bidatinze; iryohereza kandi irimumenyesha biciye ku mumarayika wayo, ngo arimenyeshe umugaragu wayo Yohana: wahamije ijambo ry’Imana n’ubuhamya bwa Yesu Kristo, n’ibyo byose yabonye. Hahirwa usoma, n’abumva amagambo y’ubu buhanuzi, bakitondera ibyanditswemo: kuko igihe kiri bugufi. Ibyahishuwe 1:1-3.
Ubutumwa ari bwo butumwa bwa nyuma, bushyirwa ahagaragara mbere gato y’uko igihe cy’imbabazi gifungwa, igihe “igihe kiri bugufi,” ni ubutumwa bw’imvura y’itumba y’umumarayika wa kabiri n’Impuruza yo mu Gicuku. Ni ukuri gufitanye isano n’“amateka ahishwe” y’Inkuba Ndwi. Ni uguhishurwa kw’“uwa munani ukomoka kuri ba ndwi”, kandi umugozi wa zahabu uboshyanya ibyo bihishurwa by’agaciro byose ukabigira umwambaro mwiza w’ubutungane bwa Kristo ni “incuro ndwi” “z’igiciro cyinshi” zo mu Balewi makumyabiri na gatandatu. Daniyeli igice cya mbere, hanyuma kandi, Daniyeli ibice bya mbere kugeza ku bya gatatu, ni bwo butumwa. “Ibanga” ryo mu gice cya kabiri, na ryo kandi, ni ubwo butumwa.
Igice cya mbere cya Daniyeli gihagarariye ubutumwa bw’umumarayika wa mbere, kandi nk’uko ibimenyetso byose by’inzira z’ubuhanuzi by’ubutumwa bw’abamarayika uko ari batatu bihagarariwe mu butumwa bw’umumarayika wa mbere bwo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kane; ni na ko ibimenyetso byose by’inzira z’ubuhanuzi by’ubutumwa uko ari butatu bihagarariwe mu gice cya mbere cya Daniyeli. Ibyo bintu ni gahunda y’igeragezwa ry’intambwe eshatu, ari yo, muri Daniyeli igice cya mbere, ihagarariye ikigeragezo cy’imirire, gikurikirwa n’ikigeragezo cy’amaso, kikageza ku kigeragezo ndakuka. Igice cya mbere, iyo gifashwe gifitanye isano n’ibice bya kabiri n’icya gatatu, gihagarariye ikigeragezo cy’imirire, maze igice cya kabiri kikaba ikigeragezo cy’amaso, naho igice cya gatatu kikaba ikigeragezo ndakuka. Ubutumwa bw’abamarayika batatu bwo mu Ibyahishuwe cumi na kane, na Daniyeli igice cya mbere kugeza ku cya gatatu, bitanga abagabo bane bo guhamya kuri iyo gahunda y’igeragezwa ry’intambwe eshatu.
Igice cya kane n’icya gatanu by’igitabo cya Daniyeli bigaragaza umurongo w’amateka y’ubuhanuzi ufite ubujyakuzimu bukomeye cyane. Umurongo ukomoka kuri ibyo bice byombi urimo nibura imirongo itandatu itandukanye y’ubuhanuzi. Umwe muri iyo mirongo y’ubuhanuzi utangira mu mwaka wa 723 Mbere ya Kristo, ugakomeza ukageza ku itegeko ryo ku Cyumweru. Undi muri iyo mirongo itandatu ugaragaza amateka yo mu 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru, kandi muri uwo murongo hagaragariramo icyarimwe imirongo itatu y’ubuhanuzi; umurongo w’inyamaswa yo mu isi (Leta Zunze Ubumwe z’Amerika), hanyuma umurongo w’ihembe ry’Abaporotesitanti ndetse n’umurongo w’ihembe ry’Abarepubulikani. Iyo mirongo hamwe ishyiraho umurongo wa gatanu mu itangiriro ry’umurongo w’ubuhanuzi wa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Uwo murongo uranga ihishurwa ry’ibice bya karindwi, icya munani n’icya cyenda bya Daniyeli mu 1798. Ku iherezo ry’umurongo w’ubuhanuzi wa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, havamo umurongo wa gatandatu, uranga ihishurwa ry’ibice bya cumi, cumi na kimwe na cumi na bibiri mu 1989.
Intangiriro y’umurongo w’ubuhanuzi bw’inyamaswa yo mu isi, nk’uko igereranywa muri Daniyeli igice cya kane, irangwa n’ikimenyetso cy’“ibihe birindwi,” kandi iherezo ry’umurongo w’ubuhanuzi bw’inyamaswa yo mu isi na ryo rirangwa n’ikimenyetso cy’“ibihe birindwi.” Intangiriro n’iherezo by’igihe cy’amateka kigereranywa no gusezurirwa kw’ibice bya karindwi, umunani n’icyenda na byo birangwa n’ikimenyetso cy’“ibihe birindwi.” Intangiriro n’iherezo by’igihe cy’amateka kigereranywa no gusezurirwa kwa Daniyeli ibice bya cumi, cumi na kimwe, na cumi na bibiri na byo birangwa n’“ibihe birindwi.”
Iherezo ry’igihe cy’amateka cyatangiye igihe ibice bya Danieli igice cya karindwi, icya munani n’icya cyenda byafungurwaga “mu gihe cy’imperuka” mu 1798, ryabaye 1863. Intangiriro y’igihe cy’amateka cyatangiye igihe ibice bya Danieli igice cya cumi na kimwe, icya cumi na kimwe n’icya cumi na kabiri byafungurwaga “mu gihe cy’imperuka” yabaye 1989. Kuva mu 1863 kugera mu 1989 bingana n’imyaka ijana na makumyabiri n’itandatu. Imyaka ijana na makumyabiri n’itandatu ni kimwe cya cumi, cyangwa kimwe cy’icumi, cy’imyaka igihumbi na magana abiri na mirongo itandatu. Bityo rero, umubare ijana na makumyabiri n’itandatu ni ikimenyetso cy’imyaka igihumbi na magana abiri na mirongo itandatu, igereranya “ubutayu,” na bwo bukaba ikimenyetso cy’imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri y’“ibihe birindwi.”
Uku kuriho kugaragaza yuko mu mateka y’inyamaswa yo ku isi, mu rugendo rw’umumarayika wa mbere ku ntangiriro, hanyuma no mu rugendo rw’umumarayika wa gatatu ku iherezo, byombi bishyiriweho ikimenyetso cy’“ibihe birindwi” ku ntangiriro zabyo no ku iherezo ryabyo. Kandi n’igihe kiri hagati y’izo ngendo zombi kizihuza na cyo kigereranywa n’“ibihe birindwi.”
Hatabayeho gukoresha uburyo bwa Bibiliya bw’“umurongo ku wundi,” ntibishoboka kubona no gusobanukirwa ubu bwoko bw’ihishurirwa; kuko hatari ubwo buryo, igitabo gifatanishijwe ikimenyetso cy’umwihariko cyashoboraga guhabwa umuntu wize ubuhanga bwa tewolojiya, maze agasabwa gusobanura icyo icyo gitabo gifatanishijwe ikimenyetso cy’umwihariko cyasobanuraga. Ubwibone bwe bushingiye ku bitekerezo bye bwamuyobora kugaragaza ko igitabo gifatanishijwe ikimenyetso cy’umwihariko kidashobora gusobanurwa, kuko cyari gifatanishijwe ikimenyetso cy’umwihariko. Hanyuma icyo gitabo gifatanishijwe ikimenyetso cy’umwihariko washoboraga kugiha umwe mu mukumbi ugenzurwa kandi wahinduwe ingumba n’uwo wiyita umunyabwenge; kandi uwo mukumbi umaze kumenyerera kugaburirwa ku masahani y’imigani y’ibihimbano y’uwo munyatewolojiya, wakwanga kugerageza gushyira mu bikorwa iby’icyo gitabo gifatanishijwe ikimenyetso cy’umwihariko, kuko uzi neza rwose ko abari mu bagize Sanhedirini ya tewolojiya ari bo bonyine bashyiriweho kugena icyo ukuri ari cyo.
“‘Mwigumeho, mutangare; mutabaze cyane, mutake; basinze, ariko si divayi; baranyeganyega, ariko si inzoga zikomeye. Kuko Uwiteka yabasutseho umwuka w’isinzi ryinshi, abahuma amaso; abahanuzi n’abatware banyu, n’abareba ibyerekwa, yarabatwikiriye. Kandi iyerekwa ryose ryababereye nk’amagambo y’igitabo gifunze ikimenyetso, abantu bagishyikiriza uwize bavuga bati: Ndakwinginze, soma iki; na we akavuga ati: Sinshobora, kuko gifunze ikimenyetso.’”
“Nuko Uwiteka avuga ati: ‘Kubera ko aba bantu banyegera bakoresheje akanwa kabo, bakanyubahisha iminwa yabo, ariko imitima yabo bakayindembuza kure yanjye, kandi kunyubaha kwabo kukaba kwigishijwe n’amategeko y’abantu; ni cyo gituma, dore, nzakomeza gukora umurimo utangaje n’igitangaza; kuko ubwenge bw’abanyabwenge babo buzarimbuka, kandi gusobanukirwa kw’abajijutse babo kuzahishwa. Baragowe abashaka guhisha inama zabo kure y’Uwiteka, kandi imirimo yabo ikorerwa mu mwijima, bakavuga bati: Ni nde utubona? Kandi ni nde utuzi? Ni ukuri, guhindura kwanyu ibintu mukabicurika bizagereranywa n’ibumba ry’umubumbyi; mbese igikorwa cyabwira uwagikoze kiti: Ntiyandemye? Cyangwa ikibumbwe cyabwira uwakibumbye kiti: Nta bwenge yari afite?’”
“Buri jambo ry’ibi rizasohora. Hari abataracisha bugufi imitima yabo imbere y’Imana, kandi batemera kugendera mu butungane. Bahisha imigambi yabo nyakuri, kandi bagakomeza ubusabane n’umumarayika waguye, ukunda kandi ugakora ibinyoma. Umwanzi ashyira umwuka ku bantu ashobora gukoresha kugira ngo bayobye abari mu mwijima ku rugero runaka. Bamwe bagenda binjizwamo umwijima uri gutegeka hose, maze bagashyira ukuri ku ruhande ku bw’ibinyoma. Umunsi wahanuwe n’ubuhanuzi urageze. Yesu Kristo ntasobanukiwe. Kuri bo Yesu Kristo ni umugani gusa. Muri iki cyiciro cy’amateka y’isi, benshi bitwara nk’abasinze. “Mwikomeze, mutangare; mutabaze, murire; basinze, ariko si divayi; barandaga, ariko si igisindisha gikaze. Kuko Uwiteka yabasutseho umwuka wo gusinzira kwinshi, kandi yahumye amaso yanyu. Abahanuzi banyu n’abategetsi banyu, abo bahanuzi b’ibonekerwa, yarabatwikiriye.” Ubusinzi bwo mu by’umwuka buri kuri benshi batekereza ko ari bo bantu bazashyirwa hejuru. Ukwizera kwabo kw’idini ni ko kugaragazwa muri iki Cyanditswe. Munsi y’ingaruka zako, ntibashobora kugendera mu nzira igororotse. Mu ngendo z’ibikorwa byabo, bakora inzira zigoramye. Uyu n’uriya, bagenda badandabirana. Uwiteka abarebana impuhwe nyinshi cyane. Inzira y’ukuri ntibigeze bayimenya. Ni abacurabwenge bishingikiriza ku bumenyi, kandi n’abashoboraga kandi bakwiriye kuba barafashije, kubera ubushishozi busobanutse bwo mu by’umwuka, na bo ubwabo barayobejwe, kandi barimo gushyigikira umurimo mubi.
Ibibera muri iyi minsi y’imperuka bidatinze bizafata icyemezo. Igihe ubu bushukanyi bw’iby’umwuka buzahishurwa nk’uko buri koko,—nk’imikorere y’ibanga y’imyuka mibi,—abagiye babigiramo uruhare bazamera nk’abantu bataye umutwe.
“Ni cyo gituma Uwiteka avuga ati: Kubera ko aba bantu banshanga bakoresheje akanwa kabo, bakanyubahisha iminwa yabo, nyamara imitima yabo bayindebanyije kure yanjye, kandi ko kunyubaha kwabo ari ukwiga amategeko y’abantu; ni cyo gituma dore nzakomeza gukorera aba bantu igikorwa gitangaje, koko igikorwa gitangaje n’igitangaza; kuko ubwenge bw’abanyabwenge babo buzarimbuka, kandi n’ubwitonzi bw’abahanga babo buzahishwa. Bazabona ishyano abashaka guhisha inama zabo cyane ngo zitagaragara imbere y’Uwiteka, kandi imirimo yabo ikorerwa mu mwijima, bakavuga bati: Ni nde utubona? Kandi ni nde utuzi? Mu by’ukuri guhinduranya ibintu kwanyu mukabigira ibinyuranye n’uko biri kuzabarwaho nk’ibumba ry’umubumbyi; mbese igikoresho cyabajwe cyabwira uwakibaje kiti: Ntiyambaje? Cyangwa ikibumbano cyabwira uwakibumbye kiti: Nta bwenge yagiraga?”
“Nyeretswe ko mu byo twaciyemo twahuye kandi tugihura n’iyi mimerere nyir’izina. Abantu bahawe umucyo mwinshi n’amahirwe atangaje bakiriye ijambo ry’abayobozi bibwira ko ari abanyabwenge, bari baragiriwe ubuntu bwinshi kandi bahawe imigisha myinshi n’Umwami, ariko bikuye mu maboko y’Imana maze bishyira mu ngabo z’umwanzi. Isi igomba kuzuzuzwa ubuyobe bushukana busa n’ubw’ukuri. Ubwenge bumwe bwa muntu, bwemeye ubwo buyobe, buzagira ingaruka ku bundi bwenge bw’abantu, abantu bahinduraga igihamya cy’agaciro cy’ukuri kw’Imana bakakigira ikinyoma. Aba bantu bazashukwa n’abamarayika bacumuye, kandi nyamara bagombye kuba barahagaze nk’abarinzi b’indahemuka, barindira ubugingo nk’abazabazwa ibyo babikije. Bashyize hasi intwaro z’intambara yabo, kandi bateze amatwi imyuka iyobya. Bagize impfabusa inama y’Imana kandi birengagiza imiburo yayo no gucyaha kwayo, kandi rwose bari ku ruhande rwa Satani, bateze amatwi imyuka iyobya n’inyigisho z’abadayimoni.
“Ubusinzi bwo mu by’umwuka ubu buri ku bantu badakwiriye kuba badandabirana nk’abantu bayobowe n’ingaruka z’inzoga zikaze. Ibyaha n’imigenzereze idatunganye, uburiganya, ubuhenzi, n’imikorere irimo akarengane byuzuye isi, nk’uko bihuye n’inyigisho z’umuyobozi wigometse mu nkiko zo mu ijuru.
“Amateka agomba kongera kuba. Nashoboraga kuvuga mu buryo burambuye ibizaba mu gihe cya vuba, ariko igihe ntikiragera. Imiterere y’abapfuye izaboneka, binyuze mu mayeri y’uburiganya ya Satani, kandi benshi bazifatanya n’ukunda kandi agakora ikinyoma. Ndaburira ubwoko bwacu yuko rwagati muri twe bamwe bazateshuka ku byo kwizera, bakumvira imyuka iyobya n’inyigisho z’abadayimoni, kandi binyuze kuri bo ukuri kuzavugwaho ibibi.” Battle Creek Letters, 123–125.
Daniyeli igice cya mbere, kigereranya ubutumwa bw’umumarayika wa mbere bwo mu Byahishuwe cumi na bine, gihura n’amateka y’itangiriro y’inyamaswa yo ku isi. Daniyeli ibice bya mbere, icya kabiri n’icya gatatu, bigereranya ubutumwa bw’abamarayika uko ari batatu bo mu Byahishuwe cumi na bine, bihura n’iherezo rya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Nebukadinezari ahagarariye amateka y’umumarayika wa mbere, n’igice cya mbere cya Daniyeli. Belushazari ahagarariye amateka y’umumarayika wa gatatu, n’ibice bitatu bya mbere bya Daniyeli.
“Ku mutegetsi wa nyuma wa Babuloni, nk’uko byari byaragenze mu buryo bw’ishusho ku wa mbere wabo, hari hageze ijambo ry’urubanza rivuye ku Murinzi wo mu ijuru: ‘Yewe mwami, ... ni wowe biribwirwa; ubwami bukuvuyeho.’ Daniyeli 4:31.” Abahanuzi n’Abami, 533.
Tuzakomeza inyigisho yacu kuri Nebukadinezari na Belushazari mu ngingo itaha.
“Belushazari, atangajwe n’iki kigereranyo cy’imbaraga z’Imana, cyerekanaga ko bari bafite umugabo wo kubahamiriza, nubwo bo batari babizi, yari yaragize uburyo bukomeye cyane bwo kumenya imirimo y’Imana ihoraho, n’imbaraga zayo, no gukora ibyo ishaka. Yari yarahawe amahirwe yo guhabwa umucyo mwinshi. Sekuruza we, Nebukadinezari, yari yaraburiwe ku kaga kari mu kwibagirwa Imana no kwihimbaza. Belushazari yari azi iby’ukwirukanwa kwe mu muryango w’abantu, no kubana kwe n’inyamaswa zo mu gasozi; kandi ibyo bintu, byagombaga kuba isomo kuri we, yarabyirengagije, nk’aho bitigeze bibaho; maze akomeza gusubiramo ibyaha bya sekuruza we. Yatinyutse gukora ibyaha byazanye imanza z’Imana kuri Nebukadinezari. Yaciriweho iteka, atari ukubera gusa ko we ubwe yakoraga ibibi, ahubwo n’uko atifashishije uburyo n’ubushobozi yari afite, iyo abihawe agaciro akabiteza imbere, bwo kuba yarabaye umukiranutsi.” Testimonies to Ministers, 436.