Igitabo cya Daniyeli - Umubare wa Mirongo Inani n’Itanu

Nyuma y’imyaka ijana na makumyabiri n’itandatu nyuma y’ubwigomeke bwo mu 1863, mu 1989 imirongo itandatu ya nyuma ya Daniyeli cumi na rimwe yarahishuwe. Ubumenyi bwabanje guhishurwa muri uwo mwaka bwari ukumenya imirongo y’ivugurura yo mu mateka yera, n’ihishurirwa ry’uko yose ahura kandi agasigana. Hanyuma mu 1992, umucyo w’imirongo itandatu ya nyuma utangira kwigaragaza. Kwerekanwa kwa mbere ku mugaragaro kw’aya kuri ukuri kwabaye mu 1994, kandi insanganyamatsiko yari imirongo y’ivugurura. Mu 1996, hasohowe ikinyamakuru cyiswe The Time of the End¸ cyagaragaje imirongo itandatu ya nyuma ya Daniyeli cumi na rimwe.

Umwaka wa 1996 ni wo mwaka ubwo ubutumwa bwashyirwaga mu buryo bwemewe, kandi icyo ni ikimenyetso gihwanye no gushyirwa mu buryo bwemewe kw’ubutumwa bwa William Miller mu 1831. Ubutumwa bwa Miller bwari itangazo ry’itangira ry’urubanza, kandi imirongo itandatu ya nyuma ya Daniyeli cumi n’umwe yari itangazo ry’isozwa ry’urubanza. Ingingo y’ubutumwa bwa Miller yari igihe cy’ubuhanuzi nk’uko gihishurwa muri Bibiliya. Ingingo y’imirongo itandatu ya nyuma ya Daniyeli cumi n’umwe yari Roma ya none (umwami w’amajyaruguru w’impimbano). Uburyo bw’imyumvire bwahishuriwe Miller bwari Amategeko ye 14 yo Gusobanura Ubuhanuzi. Uburyo bw’imyumvire bwahishuwe mu 1989 bwari “umurongo ku wundi murongo” bw’imigendekere y’impinduramatwara z’ivugurura.

Umurimo wa Miller wari ukurimo gushyiraho Ijambo ry’Imana nk’ifite ubutware, mu buryo bunyuranye n’imigenzo n’imihango bya gipapa byari bimaze imyaka igihumbi na magana abiri na mirongo itandatu bikora mu isi. Kubera iyo mpamvu, ubutumwa bwa Miller bwabanje gutangazwa mu 1831 (bityo bugahabwa ishusho yemewe y’ubutumwa bwa Miller), neza neza hashize imyaka magana abiri na makumyabiri nyuma y’ikorwa rya Bibiliya ya King James. Umurimo wa Future for America wari uwo kumenya no kugaragaza uruhare rwa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika mu gukiza igikomere cyica cya gipapa ku itegeko rya Sunday rigiye kuza vuba. Kubera iyo mpamvu, ikinyamakuru The Time of the End cyatangajwe mu 1996 (bityo ubutumwa bugahabwa ishusho yemewe), neza neza hashize imyaka magana abiri na makumyabiri nyuma y’itangiriro rya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika mu 1776.

Kumenya imyaka magana abiri na makumyabiri yahuzaga insanganyamatsiko ya buri rugendo rwo kuvugurura n’ingingo y’icyerekezo cy’amateka ntikwamenyekanye keretse hashize igihe kinini nyuma ya 11 Nzeri 2001, kuko Umwami atari yarayoboye ubwoko bwe gusubira mu nzira za kera zo muri Yeremiya igice cya gatandatu, umurongo wa cumi na gatandatu n’uwa cumi na karindwi, kugeza ubwo ibyago bya gatatu byageraga kuri iyo tariki. Aho ni ho umucyo w’“ibihe birindwi” wongeye kuvumburwa, kandi uko uwo mucyo wagendaga urushaho gukura, byaje kugaragara ko magana abiri na makumyabiri ari wo mubare uhuza Daniyeli 8:13–14. Mu murongo wa 13, iyerekwa rya “chazon” ry’amateka y’ubuhanuzi ni ryo rigaragazwa, naho mu murongo wa 14 hagaragazwa iyerekwa rya “mareh,” ari ryo “kuboneka.” Ihuza riri hagati y’iyo mirongo yombi ni ryo Gaburiyeli yaje kwigisha Daniyeli, kandi Daniyeli agereranya ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka buza gusobanukirwa isano iri hagati y’ayo mayerekwa yombi.

Iyerekwa ryo mu murongo wa cumi na gatatu rihagarariye “ibihe birindwi” (imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri), kandi iyerekwa ryo mu murongo wa cumi na kane rihagarariye iminsi ibihumbi bibiri na magana atatu (imyaka). “Ibihe birindwi” byategetswe ubwami bwo mu majyepfo bwa Yuda, buhagarariye Yuda, Yerusalemu n’Ubuturo Bwera, byatangiye mu mwaka wa 677 mbere ya Kristo, kandi imyaka ibihumbi bibiri na magana atatu igaragaza ugusubizwaho kwa Yerusalemu n’Ubuturo Bwera yatangiye mu mwaka wa 457 mbere ya Kristo.

Imyaka magana abiri na makumyabiri ihuza ibyo byerekwa byombi, kandi umubare magana abiri na makumyabiri wamenyekanye ko ari ikimenyetso cy’isano iri hagati yo gukandagira hasi ingabo n’Ubuturo Bwera n’imbaraga z’isenyuka za gipagani n’ubupapa, ibyo bikaba byagereranyijwe no gutatanya no kurakara kw’Imana. Imyaka magana abiri na makumyabiri yahujije iyerekwa ry’umurimo wa Satani wo gukandagira hasi Ubuturo Bwera n’iyerekwa ry’umurimo w’abubaha Imana wo gusubizaho iyo Tempeli nyine. Bityo rero, imyaka magana abiri na makumyabiri ni ikimenyetso kigaragaza isano yera.

Nk’uko umutwe w’Abamilerite warangiye ku bwigomeke bwo mu 1863, hanyuma nyuma y’imyaka ijana na makumyabiri n’itandatu haza kugera umutwe wa marayika wa gatatu, bityo bigashimangira ko iyo mitwe yombi yahujwe n’ikimenyetso cy’ubuhanuzi cya “ibihe birindwi” (ijana na makumyabiri n’itandatu), ni ko n’imyaka magana abiri na makumyabiri yahuje ugushyiraho kwa Miller ubutumwa bwa Bibiliya mu 1831 n’isohorwa rya Bibiliya yitiriwe King James mu 1611; ni ko kandi icyo gihe nyacyo cyahuje Future for America n’itangiriro rya Amerika, nk’uko cyagaragazaga iherezo rya Amerika.

Ku itariki ya 22 Ukwakira 1844, Intumwa y’Isezerano yaje mu rusengero rutunguranye, urwo yari yarubakishije mu myaka mirongo ine n’itandatu kuva mu 1798, iherezo ry’uburakari bwa mbere, kugeza mu 1844, iherezo ry’uburakari bwa nyuma. Kwinjira kwe mu rusengero kwabanje kubanzirizwa no gusukwa kwa Mwuka Wera mu gikorwa cy’Induru yo mu Gicuku, cyari cyaragereranyijwe mbere no kwinjira kwa Kristo i Yerusalemu mu buryo bw’intsinzi. Ibyo bihamya byombi bishimangira ko, igihe igikorwa cy’Induru yo mu Gicuku kizongera kubaho mu minsi y’imperuka, Kristo azaba yarubakishije urusengero rw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine. Ibyo bikorwa byombi birangurirwamo Induru yo mu Gicuku yo mu mugani w’abakobwa cumi, birahwanye.

Amateka y’Abamilerite (umuryango w’umumarayika wa mbere) agaragaza ihishurwa rigenda ryiyongera ry’imbaraga z’Imana ryatangiye igihe igitabo cya Daniyeli cyafungurwaga mu mwaka wa 1798. Izo mbaraga zarushijeho kwiyongera igihe marayika wo mu Ibyahishuwe 10 yamanukaga ku wa 11 Kanama 1840. Hanyuma haza ugucika intege kwa mbere ko ku wa 19 Mata 1844, maze amaherezo bituma habaho isukwa rya Mwuka Wera mu iteraniro ry’inkambi ry’i Exeter ryatangiye ku wa 12 Kanama 1844, rikomeza gukwira nk’umuhengeri ukomeye mu gihugu hose kugeza ku wa 22 Ukwakira 1844.

Amateka ya Future for America (umuryango w’umumarayika wa gatatu), agaragaza ihishurirwa rirushaho kwiyongera ry’imbaraga z’Imana ryatangiye igihe igitabo cya Daniyeli cyafungurwaga mu 1989. Izo mbaraga zarushijeho kwiyongera igihe marayika wo mu Ibyahishuwe cumi n’umunani yamanukaga ku wa 11 Nzeri 2001. Hanyuma haza ugucika intege kwa mbere ko ku wa 18 Nyakanga 2020, kuzageza ku isukwa rya Mwuka Wera, rizakomeza gukwira ku isi nk’umuriro w’inkongi kugeza igihe Mikayeli azahagurukira kandi igihe cy’igeragezwa cy’abantu kigafungwa.

Ku wa 22 Ukwakira 1844, ubuhanuzi bwinshi bwarasohoye, bityo bugaragaza ko mu itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, ubuhanuzi bwinshi buzasohora nanone. Bumwe muri ubwo buhanuzi ni ugutinda kw’iyerekwa, nk’uko kugaragazwa muri Habakuki igice cya kabiri. Habakuki igice cya kabiri hagaragaje uburambe bw’imigendere y’umumarayika wa mbere n’uwa gatatu. Izo ngendo zombi zihura n’impaka ku buryo bukwiriye bwo gusobanukirwa Bibiliya, bukorwa hagati y’abahagarariye uwo mugendo n’abari ubwoko bwatoranyijwe mbere, burimo gusigirwa inyuma muri icyo gikorwa cy’impaka.

Ubutumwa bwagombaga kurindwa n’abarinzi bo mu mateka y’umumarayika wa mbere bwari ukumenyekanisha ukuri (imitako ya Miller), kwaje guhagararirwa ku mugaragaro amaherezo ku bishushanyo byombi byera byo mu 1843 no mu 1850. Mu nzira y’impaka habayemo ugutenguha kwaranze gutandukana kw’imitwe ibiri y’abahanganye, kandi habaho n’umuhamagaro wo kwiyegurira Imana kurushaho ku banyakuri.

Hanyuma Habakuki agaragaza itandukaniro riri hagati y’ayo matsinda abiri yarebwaga n’igikorwa cyo kugerageresha ukuri kw’ishingiro. Icyo gikorwa cyo kugerageza, cyarimo impaka hagati y’ayo matsinda abiri zacecetse ku wa 22 Ukwakira 1844, cyarangiye aho igice cya kabiri cy’igitabo cya Habakuki cyarangiriye.

Umwami yinjiriye mu rusengero rwe rw’Abamilerite atunguranye, maze isi yose yari ikwiriye guceceka, kuko Umunsi w’Impongano w’ikigereranyo nyakuri wari ugeze kandi urubanza rw’abapfuye rwari rwatangiye. Amateka y’ubuhanuzi yo muri Habakuki igice cya kabiri yarangiriye ku wa 22 Ukwakira 1844, kandi Yesu buri gihe ahuza iherezo ry’ikintu n’itangiriro ry’ikintu. Itangiriro ry’iyerekwa ry’imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri yo gukandagira ahera n’ingabo, n’iyerekwa ryo kugarurwa kw’ahera n’ingabo, byatangiranye, ariko bitandukanywa n’imyaka magana abiri na makumyabiri, kandi igihe byarangiraga, byamenyekanishijwe ko birangiye, muri Habakuki igice CYA KABIRI umurongo WA MAKUMYABIRI.

Mu mategeko ya Sunday agiye kuza vuba, ubuhanuzi bwinshi buzasohozwa. Bumwe muri ubwo buhanuzi ni ugutinda kw’iyerekwa nk’uko bigaragazwa muri Habakuki igice cya kabiri. Habakuki igice cya kabiri kigaragaza uburambe bw’umurimo w’abamarayika ba mbere n’uwa gatatu. Iyo mirimo yombi ihura n’impaka ku birebana n’uburyo nyabwo bwa Bibiliya bwo gusobanura no gukoresha Ibyanditswe, izo mpaka zikaba zikorwa hagati y’abahagarariye uwo murimo n’abantu bari baratoranyijwe mbere, ariko bari gusigaranwa inyuma muri iyo nzira y’impaka.

Ubutumwa bugomba kurengerwa n’abarinzi b’amateka ya marayika wa gatatu ni ukumenyekanisha ukuri (imitako ya Miller), amaherezo kwagereranyijwe ku mbonerahamwe ebyiri zera zo mu 1843 no mu 1850. Mu rugendo rw’impaka habayeho ugucika intege kwaranze gutandukana hagati y’amatsinda abiri ahanganye, kandi habaho n’umuhamagaro uhamagarira abizerwa kwiyegurira Imana mu buryo bwimbitse kurushaho. Hanyuma Habakuki agaragaza itandukaniro riri hagati y’ayo matsinda yombi yagize uruhare mu rugeragezo rw’ukuri kw’ishingiro. Uwo murimo wo kugerageza, wagereranyijwe n’impaka zabaye hagati y’ayo matsinda yombi, uzasozwa byuzuye ku itegeko ryo ku cyumweru rigiye kuza vuba, aho rwose igice cya kabiri cya Habakuki cyarangiye.

Umwami azinjira mu buryo butunguranye mu rusengero rw’abihumbi ijana na mirongo ine na bane, kandi icyo gihe isi yose izaceceka, kuko Umunsi w’Impongano wa nyawo uzagera ku rubanza rw’abazima. Amateka y’ubuhanuzi yo muri Habakuki igice cya kabiri arangirira ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, kandi Yesu buri gihe ahuza iherezo ry’ikintu n’intangiriro y’ikindi.

Urubanza rw’abazima rwatangiye ku wa 11 Nzeri 2001, ariko urubanza ni igikorwa gikomeza. Icyo gikorwa gitangirira ku nzu y’Imana, maze kigera aho urubanza rugera no ku bari hanze y’inzu y’Imana. Igihe inyubako nini z’Umujyi wa New York zasenywaga, urubanza rugereranywa n’umumarayika ushyiraho ikimenyetso unyura i Yerusalemu agashyira ikimenyetso ku bantu baboroga kandi bakaririra ibizira bikorerwa mu itorero, ndetse n’ibizira bikorerwa mu gihugu, rwatangiye. Mu itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza bidatinze, Kristo azaba yarangije umurimo wo kubaka urusengero rw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine, kandi abamarayika barimbura bazazana urubanza kuri Yerusalemu.

Hanyuma ba bihumbi ijana na mirongo ine na bine bazamurirwa hejuru nk’igitangarizo, maze urubanza rw’abazima rugatangirira ku mukumbi wundi, ushushanywa na Edomu, Mowabu n’indobanure zo mu bana ba Amoni muri Daniyeli igice cya cumi na kimwe, umurongo wa mirongo ine n’umwe.

Yaba harebwa umutwe ku gikorwa cy’Abamillerite cy’umumarayika wa mbere cyangwa ku gikorwa gikomeye cy’umumarayika wa gatatu, amateka yose y’umurimo w’ivugurura agaragaza ihishurwa ry’ukuri rigenda ryiyongera, rikazasozwa no gusukwa kwa Mwuka Wera. Gusukwa kwa Mwuka Wera ni byo bishingirwaho n’ubuhanuzi bw’iminsi y’imperuka. Ni cyo gituma abasirikare b’abapfapfa badafite amavuta, naho abanyabwenge bakayagira. Ayo mavuta ni imvura.

Muri uwo murongo (kandi abahanuzi bose bavuga iby’iminsi y’imperuka), Imana igaragaza ko ubwoko bwayo bwiyandaritse nk’indaya, kugeza aho bufite uruhanga rw’indaya. Indaya yo mu minsi y’imperuka ni ububasha bwa gipapa, kandi uruhanga rugaragaza icyemezo gifashwe ku bushake no ku ntego. Ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka ni abanyabyaha, ariko Imana iracyatanga umuhamagaro wa nyuma, nubwo bwageze ahantu bwo gufata icyemezo kimwe n’indaya. Bwateje imbere imico ihagarariwe n’igisekuru cya kane, aho bwiteguye kuramya izuba nk’uko bigaragazwa mu gisekuru cya kane cyo muri Ezekiyeli igice cya munani.

Yeremiya aragaragaza ko ubwoko bw’Imana bwo mu minsi ya nyuma busanzwe bufite uruhanga rw’indaya. Bugeze hafi cyane yo kwakira ikimenyetso cy’inyamaswa, kuko ari “inkozi z’ibibi.” Mu gice kimaze kuvugwa, Mushiki wa White akomeza agira ati:

Yeremiya arimo agaragaza ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka buri hafi yo gupfukamira izuba, kandi igihe abikora agaragaza ko “imvura yarabujijwe, kandi nta mvura y’itumba yaguye; kandi wari ufite uruhanga rw’indaya, wanga kugira isoni.” “Abanyabyaha” bo mu bwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka nta mvura y’itumba bahabwa, kandi banga kugira isoni, kuko ibitekerezo byabo byabaye bibi ubudasiba, nk’uko bigaragazwa n’amateka ya Nowa, kandi no n’ibyumba by’amashusho byo mu kizira cya kabiri cyo muri Ezekiyeli igice cya munani.

Yeremiya yerekeza abanyabyaha b’ubwoko bw’Imana bo mu minsi y’imperuka, badafite n’isoni, ku “gutaka” “kuva” muri icyo “gihe” ku “Muyobozi w’” “ubusore” bwabo. Umuyobozi w’ubusore bw’Abadiventisiti yari ya meza abiri ya Habakuki n’amabuye y’agaciro yari ayagaragajweho. Ibyiringiro byonyine byo kuva muri ubwo bubi bugiye kuzana urupfu rw’iteka ku banyabyaha bo mu bwoko bw’Imana bo mu minsi y’imperuka ni ugutakira Imana ari yo yari Umuyobozi mu itangiriro, iryo tangiriro ryageze ku “gihe cy’imperuka” mu 1798.

Ikibazo kiri mu mateka y’umumarayika wa mbere cyangwa uwa gatatu ni ukumenya niba wemera cyangwa utemera imvura y’itumba. Imvura y’itumba yatangiye igihe amahanga yarakazwaga ku wa 11 Nzeri 2001.

“Imvura y’itumba,” na yo kandi izwi ko ari “ukuruhurwa,” yatangiye igihe amahanga yarakazwaga, kandi muri icyo gihe “umurimo w’agakiza” watangiye kugera ku musozo. Abamarayika bane bo mu Ibyahishuwe igice cya karindwi bafata imiyaga ine kugira ngo itarekurwa mu gihe gushyirwaho ikimenyetso kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine birimo birarangurwa; kandi muri Ezekiyeli igice cya cyenda, uwo murimo ushushanywa n’abamarayika bashyira ikimenyetso ku bantu banihira kandi baririra ibizira bikorerwa i Yerusalemu. Ku wa 11 Nzeri 2001, abamarayika batangiye umurimo usoza wo gushyira ikimenyetso ku ruhanga rw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine.

Umurimo usoza w’umumarayika wa gatatu usohozwa mu gihe cy’isesekara ry’imvura y’itumba, ari na yo “ukuruhura,” kandi na ko ari ubutumwa.

Ubutumwa banga kumva muri Yesaya ni bwo butumwa bugezwa ku bantu n’indimi zigagaza, kandi ni bwo butumwa bwo kugerageza bugereranya uburyo bwa “umurongo ku wundi murongo.”

Ijambo ry’Uwiteka, ari ryo butumwa bw’ikiruhuko n’uguhumurizwa (imvura y’itumba), rituma “bagenda, bagasubira inyuma, bakamenagurika, bakagwa mu mutego, bagafatwa,” rihabwa “abantu b’abakobanyi bategeka ubu bwoko buri i Yerusalemu.” Yerusalemu ni ho abamarayika bashyira ikimenyetso ku binuba kandi birira, kandi abasaza ba mbere bahemukiye inshingano bari barabikijwe ni bo ba mbere kugwa.

Mu nyandiko ikurikira tuzakomeza kuvuga ku kwiyongera kw’ubumenyi kwaje mu 1989.