Amagambo asoza Isezerano rya Kera atanga isezerano ry’uko umuhanuzi Eliya azaza afite ubutumwa mbere y’umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Umwami.
Dore, nzaboherereza Eliya umuhanuzi, mbere y’uko umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Uwiteka ugera; kandi azagarura imitima y’ababyeyi ku bana babo, n’imitima y’abana ku babyeyi babo, kugira ngo ntazaza nkubite isi umuvumo. Malaki 4:5, 6.
Bibiliya irabisobanutse ko “umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Uwiteka,” cyangwa “umuvumo” Imana ikubita “isi na wo,” na wo ushushanywa mu buryo bw’ikigereranyo nk’“ibyago birindwi bya nyuma” cyangwa “uburakari bw’Imana” mu gitabo cy’Ibyahishuwe. Igice cya cumi na gatanu cy’Ibyahishuwe gitangiza imiterere y’ubuhanuzi iganisha ku gusukwa kw’ibyago birindwi bya nyuma bikomeye kandi biteye ubwoba byo mu gice cya cumi na gatandatu.
Nuko mbona ikindi kimenyetso mu ijuru, gikomeye kandi gitangaje: abamarayika barindwi bafite ibyago birindwi bya nyuma; kuko muri byo ari ho uburakari bw’Imana busohojwe.
Nuko mbona ikintu gisa n’inyanja y’ibirahuri ivanze n’umuriro; mbona n’abanesheje ya nyamaswa n’igishushanyo cyayo n’ikimenyetso cyayo n’umubare w’izina ryayo, bahagaze kuri iyo nyanja y’ibirahuri bafite inanga z’Imana. Baririmba indirimbo ya Mose umugaragu w’Imana, n’indirimbo y’Umwana w’Intama, bavuga bati: Ibikorwa byawe birakomeye kandi biratangaje, Mwami Imana Ishoborabyose; inzira zawe zirakiranuka kandi ni iz’ukuri, wa Mwami w’abera. Ni nde utazakubaha, Mwami, ngo ahimbaze izina ryawe? Kuko ari wowe wenyine wera; kuko amahanga yose azaza asengere imbere yawe; kuko imanza zawe zagaragajwe.
Hanyuma y’ibyo ndareba, maze dore urusengero rw’ihema ry’ubuhamya rwo mu ijuru rurakinguwe. Nuko abamarayika barindwi basohoka muri urwo rusengero, bafite ibyago birindwi, bambaye imyenda y’igitare cyiza, cyera kandi gitanduye, kandi mu gituza bambaye imikandara ya zahabu. Maze kimwe muri bya bizima bine giha abo bamarayika barindwi inzabya zirindwi za zahabu zuzuye uburakari bw’Imana ihoraho iteka ryose. Nuko urusengero rwuzura umwotsi uturutse ku bwiza bw’Imana no ku mbaraga zayo; kandi nta muntu n’umwe washoboraga kwinjira muri urwo rusengero kugeza aho ibyago birindwi by’abo bamarayika barindwi byuzurijwe. Ibyahishuwe 15:1–8.
Impamvu “nta muntu washoboraga kwinjira mu rusengero, kugeza ubwo ibyago birindwi by’abamarayika barindwi byuzurijwe” ni uko uburyo bwo kubona agakiza busoza igihe urusengero rwuzuye umwotsi mu gice cya cumi na gatanu. Igihe cy’igeragezwa umuntu yahawe kugira ngo yihane kandi abone agakiza kiba kirangiye icyo gihe. Iyo iyo ngingo y’igihe igezeho, “umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Uwiteka,” uwo Yohana yita “ibyago birindwi bya nyuma,” usukwa mbere yo Kugaruka kwa Kabiri kwa Kristo. Malaki yise uwo munsi “uteeye ubwoba,” kandi Yesaya awugaragaza ko ari “igikorwa cyayo kidasanzwe” cy’Imana.
Kuko Uwiteka azahaguruka nk’uko yahagurutse ku musozi wa Perazimu, azarakarira mu kibaya cya Gibeyoni, kugira ngo asohoze umurimo we, umurimo we utangaje; kandi asohoze igikorwa cye, igikorwa cye gitangaje. Nuko noneho ntimukabe abakobanyi, kugira ngo ingoyi zanyu zitakomera; kuko numvise ku Mwami Uwiteka Nyiringabo ko kurimbuka, ndetse kwagennwe, kuzasohorwa ku isi yose. Yesaya 28:21, 22.
Nubwo “igikorwa kidasanzwe” cy’Imana gikora ku “isi yose,” Ibyahumetswe bisobanura neza ko isukwa ry’ibyorezo rifitanye isano n’ubwigomeke bw’ishyanga rimwe.
“Amahanga y’abanyamahanga azakurikiza urugero rwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Nubwo ari yo iyoboye, nyamara icyo kibazo gikomeye kizagera ku bwoko bwacu mu bice byose by’isi.” Testimonies, volume 6, 395.
“Ubwo Amerika, igihugu cy’ubwisanzure mu by’idini, izifatanya n’Ubupapa mu guhatira umutimanama no guhatira abantu kubahiriza isabato y’ikinyoma, abantu bo muri buri gihugu cyo ku isi bazayoborwa gukurikiza urugero rwayo.” Testimonies, volume 6, 18.
Buri shyanga buzuzuza igikombe cy’igihe cyabwo cy’igeragezwa, ariko “imanza z’Imana” Sister White avuga ko ari “kurimbuka kw’amahanga”, “igihe cy’imanza z’Imana zisenya” nk’uko yanise amateka atangira ku itegeko ryo ku Cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, si bya byago birindwi bya nyuma.
“Igihe kiraje ubwo amategeko y’Imana azahindurwa ubusa, mu buryo bwihariye, mu gihugu cyacu. Abategetsi b’igihugu cyacu, binyuze mu mategeko bashyiraho, bazahatira abantu kubahiriza amategeko y’icyumweru, bityo abantu b’Imana bazashyirwe mu kaga gakomeye. Igihe igihugu cyacu, mu nteko zacyo zishinga amategeko, kizashyiraho amategeko yo guhambiriza imitimanama y’abantu ku byerekeye uburenganzira bwabo bw’idini, gishyiraho itegeko ryo kuziririza ku cyumweru, kandi kigakoresha ububasha bw’agahato burwanya abubahiriza Isabato y’umunsi wa karindwi, amategeko y’Imana azaba, ku mpamvu zose zifatika, yahinduwe ubusa mu gihugu cyacu; kandi ubuhakanyi bw’ishyanga buzahita bukurikirwa no kurimbuka kw’ishyanga.” Review and Herald, 18 Ukuboza 1888.
Imanza z’Imana, ibyo Sister White avuga ko ari “ugusenyuka kw’ishyanga,” itangirira ku itegeko ry’icyumweru ryo ku rwego rw’ishyanga kandi igaragaza intangiriro y’“igikorwa cyayo kidasanzwe” cy’Imana, nubwo igikorwa kidasanzwe cy’Imana, mu buryo bwihariye kurushaho, ari ibyago birindwi bya nyuma. Ishusho yuzuye kurushaho y’igikorwa kidasanzwe cy’Imana igaragara iyo ugukizwa kuva muri Egiputa kwongewe ku murongo w’imanza nyubahirizategeko z’Imana. Ibyago bya Egiputa, nubwo byari icumi mu mubare, byari bigabanijwemo ibice. Ibitatu bya mbere byaratandukanyijwe n’ibirindwi bya nyuma. Bityo, ugukizwa kuva muri Egiputa kugaragaza igihe gihagarariwe n’ibyago bitatu bya mbere, gitangirana n’ugusenyuka kw’ishyanga rya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, kandi kigakomeza kugeza igihe Mikayeli ahagurutse maze igihe cy’igeragezwa cy’abantu kigafungwa.
“Imanza z’Imana zizagera ku bashaka gukandamiza no kurimbura ubwoko bwayo. Ukwihangana kwayo kw’igihe kirekire ku banyabyaha gutera abantu ubutwari mu kugomera, ariko igihano cyabo uko biri kose kirahamye kandi giteye ubwoba kuko kimaze igihe kirekire gitinze. ‘Uwiteka azahaguruka nk’uko yahagurutse ku musozi wa Perazimu, azarakarira mu kibaya cya Gibeyoni, kugira ngo asohoze umurimo we, umurimo we w’igitangaza; kandi asohoze igikorwa cye, igikorwa cye kidasanzwe.’ Yesaya 28:21. Ku Mana yacu y’impuhwe, igikorwa cyo guhana ni igikorwa kidasanzwe. ‘Ndiho, ni ko Umwami Uwiteka avuga, sinishimira urupfu rw’umunyabyaha.’ Ezekiyeli 33:11. Uwiteka ni ‘umunyambabazi n’umunyempuhwe, utinda kurakara, agira kugira neza n’ukuri kwinshi, … ababarira gukiranirwa no kugomera n’icyaha.’ Nyamara ‘ntazatsindishiriza na hato umunyacyaha.’ ‘Uwiteka atinda kurakara, kandi afite imbaraga nyinshi, kandi rwose ntazagira umunyacyaha umwere.’ Kuva 34:6, 7; Nahumu 1:3. Azahamya ubutware bw’amategeko ye yakandamijwe akoresheje ibiteye ubwoba mu gukiranuka. Uburemere bw’ihōrerwa butegereje umunyabyaaha bushobora gupimirwa ku gushidikanya k’Uwiteka mu gushyira mu bikorwa ubutabera. Ihanga yihanganira igihe kirekire, kandi atazahana kugeza igihe rizuzuriza urugero rw’ibicumuro byaryo mu ibarura ry’Imana, amaherezo rizanywa igikombe cy’uburakari kidavangiwemo imbabazi.”
“Igihe Kristo azahagarika umurimo We wo kutuvuganira ahera, umujinya utavanze wavuzwe ko uzagera ku baramya ya nyamaswa n’igishushanyo cyayo kandi bakakira ikimenyetso cyayo (Ibyahishuwe 14:9, 10), uzasukwa. Ibyago byaguye kuri Egiputa igihe Imana yari igiye gukiza Abisirayeli byari bihuje imiterere n’izo manza zirusha ubukana kandi zagutse kurushaho zizagwa ku isi mbere gato y’uko ubwoko bw’Imana bukizwa bwa nyuma. Mu gusobanura ibyo byorezo biteye ubwoba, uwahishuriwe aravuga ati: ‘Ibibyimba bibi kandi bibabaza cyane biza ku bantu bari bafite ikimenyetso cya ya nyamaswa no ku baramyaga igishushanyo cyayo.’ Inyanja ‘ihinduka nk’amaraso y’umuntu wapfuye: maze ibifite ubugingo byose byo mu nyanja birapfa.’ Kandi ‘inzuzi n’amasoko y’amazi … bihinduka amaraso.’ Nubwo ibyo bihano biteye ubwoba, ubutabera bw’Imana bugaragazwa rwose ko bukiranuka. Marayika w’Imana aravuga ati: ‘Uri umukiranutsi, Mwami, … kuko ari ko waciriyeho iteka. Kuko bamenesheje amaraso y’abera n’ay’abahanuzi, kandi ubahaye amaraso ngo bayanywe; kuko babikwiriye.’ Ibyahishuwe 16:2–6. Kubera gucira abantu b’Imana iteka ryo gupfa, ni nk’aho bagize icyaha cy’amaraso yabo nk’aho ayo maraso yamenwe n’amaboko yabo koko. Ni muri ubwo buryo na bwo Kristo yavuze ko Abayuda bo mu gihe Cye bafite urubanza rw’amaraso yose y’abera yamenwe uhereye ku minsi ya Abeli; kuko bari bafite uwo mwuka umwe kandi bashakaga gukora uwo murimo umwe nk’uwo abo bicanyi b’abahanuzi bakoze.”
“Mu cyorezo gikurikiraho, izuba rihabwa ubushobozi bwo ‘gutwika abantu umuriro. Nuko abantu batwikwa n’ubushyuhe bwinshi cyane.’ Imirongo ya 8, 9. Abahanuzi basobanura batya imimerere y’isi muri icyo gihe giteye ubwoba: ‘Igihugu kirarira; … kuko umusaruro wo mu murima warimbutse…. Ibiti byose byo mu gasozi byarumye: kuko ibyishimo byumye bikava ku bana b’abantu.’ ‘Imbuto zaboze munsi y’udufuro twazo, ibigega byasenyutse bisigara ari amatongo…. Mbega ukuntu amatungo aniha! Imikumbi y’inka irazahaye, kuko idafite urwuri…. Inzuzi z’amazi zarumye, kandi umuriro watse ukarya urwuri rwo mu butayu.’ ‘Indirimbo zo mu rusengero zizahinduka amarira y’ababoroga kuri uwo munsi, ni ko Uwiteka Imana ivuga: ahantu hose hazaba imirambo myinshi; bazayijugunya hanze mu ituze.’ Yoweli 1:10–12, 17–20; Amosi 8:3.”
“Ibyo byago si iby’isi yose, kuko bitaba bityo abatuye isi barimburwa rwose. Nyamara bizaba ibihano biteye ubwoba kurusha ibindi byose abantu bapfa bigeze bamenya. Imanza zose zagejejwe ku bantu mbere y’isozwa ry’igihe cy’imbabazi zivanze n’imbabazi. Amaraso ya Kristo yahoraga atakambira umunyabyaha yamurinze kutagerwaho n’igipimo cyose cy’umwenda we; ariko mu rubanza rwa nyuma, uburakari busesekazwa butavanzemo imbabazi.
“Uwo munsi, imbaga nyamwinshi bazifuza ubwugamo bw’imbabazi z’Imana bamaze igihe kirekire basuzugura. ‘Dore, iminsi iraza, ni ko Uwiteka Imana avuga, ubwo nzateza inzara mu gihugu, itazaba ari inzara y’umugati cyangwa inyota y’amazi, ahubwo izaba ari iyo kumva amagambo y’Uwiteka: kandi bazazerera bava ku nyanja bajya ku yindi, kandi bava mu majyaruguru bakagera iburasirazuba, baziruka hirya no hino bashaka ijambo ry’Uwiteka, ariko ntibazaribona.’ Amosi 8:11, 12.” Intambara Ikomeye, 627–629.
Mu gice kibanziriza iki havuze hati, “Ishyanga yihanganira, kandi atazarimbura kugeza igihe rizuzuriza urugero rw’ubugome bwarwo imbere y’Imana, amaherezo rizanywa igikombe cy’uburakari kitavanzemo imbabazi.” Kandi muri iyo paragarafu nyine yaranditse ati, “Ibyago byatewe Misiri igihe Imana yari igiye gukiza Isirayeli byari bisa mu mimerere n’izo manza zirusha kure ubukana n’ubwaguke, zigomba kugwira isi mbere gato yo gukizwa kwa nyuma kw’ubwoko bw’Imana.” Ishyanga (Leta Zunze Ubumwe za Amerika) ryuzuza “urugero rw’ubugome” rizagerwaho n’ibyago bisa na bya byago icumi byatewe Misiri.
Ibyago byo muri Egiputa byagabanyijwemo ibihe bibiri. Ibyago bitatu bya mbere byaguye kuri bose, ariko ibyago birindwi bya nyuma byaguye ku Banyegiputa bonyine.
Kandi kuri uwo munsi nzatandukanya igihugu cy’i Gosheni, aho ubwoko bwanjye butuye, kugira ngo ntihabemo udusimba tw’amakubi; kugira ngo umenye yuko ndi Uwiteka uri hagati mu isi. Kuva 8:22.
Ibyorezo bitatu bya mbere byatewe muri Egiputa byaguye ahantu hose, ariko i Gosheni, aho Abaheburayo babaga, ntihigeze hagera ibyorezo birindwi bya nyuma bya Egiputa. Leta Zunze Ubumwe z’Amerika ni yo gihugu cyuzuza igikombe cy’ubugome bwacyo ku itegeko ryo ku cyumweru. Icyo gihe ubuhakanyi bw’ishyanga bukurikirwa no kurimbuka kw’ishyanga, ariko imanza zitera irimbuka ry’ishyanga zivanzwe n’imbabazi kugeza igihe Mikayeli ahagurutse kandi igihe cy’igeragezwa kigafungwa ku bantu bose. Ku itegeko ryo ku cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, benshi mu b’ubu bavuga ko barinda Isabato bazunamira ubutegetsi buriho kandi bemere ikimenyetso cy’inyamaswa. Muri icyo gihe ikibazo cy’itegeko ryo ku cyumweru kiba ikigeragezo cy’umwuka ku bari barabaye hanze y’Adiventisime. Uhereye ku itegeko ryo ku cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika kugeza igihe Mikayeli ahagurukiye habaho ikusanywa rikomeye ry’abakozi bo ku isaha ya cumi n’imwe, ariko urugi rwari rwamaze gufungwa ku bafatwa ko babazwa umucyo w’Isabato y’umunsi wa karindwi mbere y’itegeko ryo ku cyumweru.
Uko iminsi igenda ishira, ni ko birushaho kugaragara ko imanza z’Imana ziri mu isi. Mu muriro no mu myuzure no mu mutingito, arimo aburira abatuye iyi si iby’ukwegera kwe kwegereje. Igihe kiri hafi cyane ubwo ingorane ikomeye mu mateka y’isi izaba igeze, igihe buri gikorwa cyose mu butegetsi bw’Imana kizajya gikurikiranwa n’inyota ikomeye y’ukumenya hamwe n’ubwoba budasobanurwa. Mu gihe gito cyane, imanza z’Imana zizakurikirana zisimburana—umuriro n’umwuzure n’umutingito, hamwe n’intambara no kumeneka kw’amaraso.
“Mbega ukuntu abantu bakamenya igihe cyo kugendererwa kwabo! Hariho benshi batarumva ukuri kugerageza kw’iki gihe. Hariho benshi Umwuka w’Imana ari guhangana na bo. Igihe cy’imanza z’Imana zirimbura ni cyo gihe cy’imbabazi ku batabonye uburyo bwo kumenya icy’ukuri. Uwiteka azabarebana ubwuzu. Umutima We w’imbabazi urakozweho; ukuboko Kwe kuracyarambuye ngo akize, mu gihe urugi rufungiranye abatinze kwinjira.”
“Ubuntu bw’Imana bugaragarira mu kwihangana kwayo kurambye. Irimo isubiza inyuma imanza zayo, itegereje ko ubutumwa bw’umuburo bumvikanishwa kuri bose. Mbega, iyo abantu bacu bumvaga nk’uko bakwiriye kumva inshingano ibaremereye yo kugeza ku isi ubutumwa bwa nyuma bw’imbabazi, mbega umurimo utangaje wakorwa!” Testimonies, volume 9, 97.
Mu murongo wabanje yagaragaje ko “igihe cy’imanza z’Imana zirimbura ari igihe cy’imbabazi ku batigeze bagira uburyo bwo kumenya ukuri.” Mu murongo ukurikiyeho yita icyo gihe “igihe cy’amakuba.”
“Nabonye ko Isabato yera ari yo, kandi izakomeza kuba, urukuta rutandukanya Isirayeli y’Imana nyakuri n’abatizera; kandi ko Isabato ari cyo kibazo gikomeye, cyo guhuza imitima y’abera b’Imana bakundwa bayitegereje. Kandi nihagira uwizeye, agakomeza Isabato, kandi agahabwa umugisha uyiherekeza, hanyuma akayireka, kandi akica itegeko ryera, azaba yifungiye amarembo y’Umurwa Wera, nk’uko byanze bikunze hariho Imana itegeka mu ijuru hejuru. Nabonye ko Imana ifite abana, batabona kandi badakomeza Isabato. Ntabwo bari baranze umucyo uyerekeye. Kandi mu itangira ry’igihe cy’amakuba, twuzujwe Mwuka Muziranenge ubwo twajyaga kwamamaza Isabato mu buryo bwuzuye kurushaho. Ibyo byarakaje itorero n’Abadiventisiti b’izina gusa, kuko batashoboraga kunyomoza ukuri kw’Isabato. Kandi muri icyo gihe, intore z’Imana, bose babonye neza ko dufite ukuri, maze basohoka kandi bihanganira akarengane hamwe natwe.” A Word to the Little Flock, 18, 19.
N’ubwo hahinduwemo bike, uwo murongo nyine umaze kuvugwa uraboneka mu gitabo Early Writings. Muri icyo gitabo ashyiramo ibisobanuro ku magambo ye yerekeye “igihe cy’amakuba.” A Word to the Little Flock ni cyo cyari igitabo cya mbere cyasohowe n’Abamilerite bizerwa bari bacitse intege nyuma y’Itenguha Rikomeye ryo ku wa 22 Ukwakira 1844, kandi nyuma y’imyaka myinshi, ubwo abanditsi bakoreshaga ibice by’ako gapapuro kugira ngo babishyire mu gitabo Early Writings, basobanuye neza ko “igihe cy’amakuba” cyavugwaga kitari bya byorezo birindwi bya nyuma, kuko igihe bya byorezo birindwi bya nyuma bisukwa, nta mbabazi ziba zikivanze n’imanza.
“1. Ku ipaji rya 33 hatanzwe ibi bikurikira: ‘Nabonye yuko Isabato yera ari yo, kandi izakomeza kuba, urukuta rutandukanya Isirayeli y’ukuri y’Imana n’abatizera; kandi ko Isabato ari yo kibazo gikomeye kizahuza imitima y’abera b’Imana bakundwa, bategereje. Nabonye yuko Imana ifite abana batabona kandi badakomeza Isabato. Ntabwo banze umucyo uyerekeye. Kandi mu itangira ry’igihe cy’amakuba, twuzujwe Mwuka Wera ubwo twajyaga gutangaza Isabato mu buryo bwuzuye kurushaho.’”
“Iyo yeretswe mu mwaka wa 1847, igihe abavandimwe b’Abadivantisiti bitonderaga Isabato bari bake cyane, kandi muri bo na bo hakaba harimo bake batekerezaga ko kuyitondera bifite akamaro gahagije ko gutandukanya abantu b’Imana n’abatizera. Ubu noneho ugusohora kw’iyo yeretswe gutangiye kugaragara. ‘Intangiriro y’icyo gihe cy’amakuba,’ havugwa hano, ntibwerekeza ku gihe ibyago bizatangira gusukwa, ahubwo yerekeza ku gihe gito kibanziriza isukwa ryabyo, igihe Kristo ari mu buturo bwera. Muri icyo gihe, ubwo umurimo w’agakiza uzaba uri kugana ku iherezo, amakuba azaba aza ku isi, kandi amahanga azarakara, nyamara afatirwe kugira ngo adakoma mu nkokora umurimo wa marayika wa gatatu. Muri icyo gihe ni ho ‘imvura y’itumba,’ cyangwa kugarurirwamo imbaraga biturutse imbere y’Umwami, izaza, kugira ngo iha imbaraga ijwi riranguruye rya marayika wa gatatu, no gutegura abera kugira ngo bazashobore guhagarara mu gihe ibyago birindwi bya nyuma bizaba bisukwa.” Early Writings, 85.
Ku bijyanye n’itegeko ryo ku Cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, ubuhakanyi bw’ishyanga buzakurikirwa n’ukurimbuka kw’ishyanga. Muri iryo tegeko ryo ku Cyumweru, Abadiventisiti bo muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika bazacikamo ibyiciro bibiri: kimwe kizahabwa ikimenyetso cy’inyamaswa, ikindi gihabwe ikimenyetso cy’Imana. Ukurimbuka kw’ishyanga kwa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika gushushanywa n’ibyago bitatu bya mbere bya Egiputa. Izo manza zikomeza kugeza igihe cy’igeragezwa ry’abantu kirangiye; hanyuma ibyago birindwi bya nyuma bitavanzemo imbabazi bigasukwa.
Icyo nshaka kugaragaza ntikibanda cyane ku mateka y’ubuhanuzi ya Egiputa, ahubwo kibanda ku kuba Ellen White agaragaza Egiputa nk’ikimenyetso cy’ishyanga rihatira isi yose kwakira ikimenyetso cy’inyamaswa; kuko, mu kubigenza atyo, aba akoresha intangiriro kugira ngo asobanure iherezo, ari byo biranga ubuhanuzi bwa Yesu nk’Alufa na Omega. Mu nkuru yo Kuva, igihe Uwiteka yari agiye kugirana isezerano na Isirayeli ya kera, yiyerekana akoresheje izina rishya.
Nuko Uwiteka abwira Mose ati: “Noneho urabona icyo nzakorera Farawo; kuko ukuboko gukomeye kuzatuma abarekura, kandi ukuboko gukomeye kuzatuma abirukana mu gihugu cye.”
Nuko Imana ibwira Mose iti: Ndi Uwiteka; kandi nabonekeye Aburahamu, Isaka na Yakobo mfite izina ry’Imana Ishoborabyose, ariko izina ryanjye YEHOVA ntibari baramenyeshejwe.
Kandi nashyizeho isezerano ryanjye na bo, ryo kubaha igihugu cy’i Kanani, igihugu cy’urugendo rwabo, aho bari abasuhuke. Kandi numvise no kuniha kw’abana ba Isirayeli, abo Abanyegiputa baboshye mu bucakara; kandi nibutse isezerano ryanjye. Ni cyo gituma ubwira abana ba Isirayeli uti: Ndi Uwiteka, kandi nzabakiza imitwaro y’Abanyegiputa iri ku bitugu byanyu, kandi nzabohora mu bucakara bwabo, kandi nzabacungura ukuboko kurambuye no guca imanza zikomeye. Kandi nzabiyegurira mube ubwoko bwanjye, nanjye mbe Imana yanyu; kandi muzamenya ko ndi Uwiteka Imana yanyu, ubakiza imitwaro y’Abanyegiputa iri ku bitugu byanyu. Kandi nzabageza mu gihugu icyo narahiye ko nzagiha Aburahamu, Isaka na Yakobo; kandi nzakibaha ho gakondo: Ndi Uwiteka.
Nuko Mose abwira atyo abana ba Isirayeli; ariko ntibumvira Mose, kubera umubabaro wo mu mutima, n’uburetwa bw’agashinyaguro. Kuva 6:1–9.
Hano Uwiteka arimo aramenyekanisha Mose nk’uhagarariye isezerano rye, nk’uko byari kuri Yakobo, Isaka na Aburahamu. Kugeza ku mateka ya Mose, izina JEHOVAH ntiryari rizwi na Aburahamu n’urubyaro rwe; kandi mu mateka yo kongera kuvugurura isezerano rya Aburahamu, ubwo Abaheburayo bari bagiye gukurwa mu bubata bwo muri Egiputa, Uwiteka atangiza ihishurirwa rishya ry’imico ye, kuko mu buryo bw’ubuhanuzi izina rihagararira imico. Igihe Abram yinjiranaga isezerano n’Uwiteka, Uwiteka yahinduye izina rye arigira Aburahamu. Mu itangiriro ry’ubuhanuzi bw’ububata bwo muri Egiputa, uhagarariye isezerano mu bantu yahinduriwe izina rye, kandi ku iherezo ry’ubwo buhanuzi Imana yamenyekanishije izina rishya kuri yo ubwayo.
Abramu yinjiye mu isezerano mu gice cya cumi na gatanu, kandi aho ni ho hatangarijwe ubuhanuzi bw’uburetwa bwo muri Egiputa buzamara imyaka magana ane. Mu gice cya cumi na karindwi, Abramu yahawe umuhango wo gukebwa, kandi amazina ye n’irya Sara arah changed.
Nyuma y’imyaka magana ane, Mose yarahagurukijwe kugira ngo asohoze ubuhanuzi bwa Aburahamu bw’imyaka magana ane. Aburahamu, Isaka, Yakobo na Mose bose bagereranya ibihumbi ijana na mirongo ine na bine binjira mu isezerano n’Umwami mu minsi ya nyuma.
“Mu minsi ya nyuma y’amateka y’iyi si, isezerano ry’Imana n’ubwoko bwayo bwitondera amategeko yayo rigomba kuvugururwa.” Review and Herald, 26 Gashyantare 1914.
Itandukanywa ry’abubahiriza Isabato bemera ikimenyetso cy’inyamaswa n’abubahiriza Isabato bahabwa ikimenyetso cy’Imana rikorwa ku itegeko ryo ku Cyumweru. Iryo tandukanywa rigaragazwa mu mugani w’abakobwa cumi b’isugi.
“Umugani w’abakobwa cumi b’isugi wo muri Matayo 25 na wo ugaragaza ubunararibonye bw’ubwoko bw’Abadiventisiti.” Intambara Ikomeye, 393.
“Nkunze koherezwa ku mugani w’abakobwa icumi b’isugi, batanu muri bo bari abanyabwenge, na batanu ari abapfu. Uyu mugani warasohoye kandi uzasohora uko wanditse ijambo ku rindi, kuko ufite ishyirwa mu bikorwa ryihariye kuri iki gihe, kandi, kimwe n’ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu, warasohoye kandi uzakomeza kuba ukuri kw’iki gihe kugeza ku mperuka y’ibihe.” Review and Herald, 19 Kanama 1890.
Uyu mugani wasohoye ku itariki ya 22 Ukwakira 1844, igihe abanyabwenge n’abapfu b’inkumi bo mu mateka y’Abamilerite batandukanywaga. Intangiriro y’Ubwadiventisiti ihagarariye iherezo ry’Ubwadiventisiti, kandi iryo tandukaniro ryo ku iherezo ni ugusohora k’umugani w’inkumi icumi, kandi iryo tandukaniro ryo ku iherezo ritezwa n’itegeko ryo ku Cyumweru.
“N’ubundi kandi, iyi migani yigisha ko nta gihe cy’igeragezwa kizabaho nyuma y’urubanza. Iyo umurimo w’ubutumwa bwiza urangiye, ako kanya hakurikiraho gutandukanywa kw’abakiranutsi n’ababi, kandi iherezo rya buri tsinda rigashyirwaho iteka ryose.” Christ’s Object Lessons, 123.
Umugani w’abakobwa icumi ugaragaza ko abakobwa b’abanyabwenge bo mu Badiventisime ari bo bahabwa ikimenyetso cy’Imana, naho abakobwa b’abapfapfa bo mu Badiventisime bakakira ikimenyetso cy’inyamaswa mu gihe cy’itegeko ryo ku cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Abakobwa b’abapfapfa na bo bagereranywa n’Abanyolawodikiya.
“Imimerere y’Itorero igereranywa n’abakobwa b’abapfu batanu, na yo kandi ivugwaho ko ari imimerere y’i Lawodikiya.” Review and Herald, 19 Kanama 1890.
Mu minsi y’imperuka, ubwo Imana izongera isezerano ryayo n’ubwoko bwayo bwitondera amategeko yayo, Imana izihishura mu izina ryayo rishya nk’uko yabigenje ubwo yavugururaga isezerano mu gihe cya Mose. Imimerere y’abakobwa b’abapfapfa ni uko badafite amavuta, kandi imimerere y’Abalawodikiya ni uko bahumye cyane ku buryo batabona ko badafite ayo mavuta. Biragaragara ko niba abakobwa b’abapfapfa ari Abalawodikiya, noneho abakobwa b’abanyabwenge ari Abafiladelifiya.
Kandi umumarayika w’itorero ry’i Filadelifiya wandike uti: Uwera, Uw’ukuri, ufite urufunguzo rwa Dawidi, ukingura kandi nta muntu ushobora gukinga; kandi ugakinga kandi nta muntu ushobora gukingura, ni we uvuga ibi ati: Nzi imirimo yawe: dore, nagushyize imbere urugi rukinguye, kandi nta muntu ushobora kurukinga; kuko ufite imbaraga nke, kandi wakomeje ijambo ryanjye, kandi ntiwahakanye izina ryanjye.
Dore, abo b’isinagogi ya Satani, abavuga ko ari Abayahudi nyamara atari bo, ahubwo bakabeshya; dore, nzatuma baza bapfukame imbere y’ibirenge byawe, bamenye ko nagukunze. Kubera ko witse ku ijambo ryo kwihangana kwanjye, nanjye nzakurinda mu gihe cy’igishuko kizagera ku isi yose, kugira ngo kigerageze abatuye isi.
Dore, ndaza vuba: komeza ushikamire ku byo ufite, kugira ngo hatagira ugutwara ikamba ryawe. Unesha nzamugira inkingi mu rusengero rw’Imana yanjye, kandi ntazongera kuruvamo ukundi: kandi nzamwandikaho izina ry’Imana yanjye, n’izina ry’umurwa w’Imana yanjye, ari wo Yerusalemu nshya, umanuka uvuye mu ijuru uva ku Mana yanjye: kandi nzamwandikaho izina ryanjye rishya. Ufite ugutwi, niyumve icyo Umwuka abwira amatorero. Ibyahishuwe 3:7–13.
Abanyafiladelifiya bahagarariye abantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine, kandi basezeranijwe ko Imana izabandikaho izina ryayo rishya. Ubwo Uwiteka azinjirana isezerano n’abo bantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine, azatangiza izina rishya rye ubwe. Aburahamu yabwiwe n’Uwiteka ko ari Imana Ishoborabyose.
Nuko Aburamu yari amaze imyaka mirongo cyenda n’icyenda avutse, Uwiteka abonekera Aburamu, aramubwira ati: “Ndi Imana Ishoborabyose; ugendere imbere yanjye, kandi ube utunganye. Kandi nzashyiraho isezerano ryanjye hagati yanjye nawe, kandi nzagwiza urubyaro rwawe cyane rwose.” Nuko Aburamu yubama yubitse umutwe hasi; Imana ivugana na we iti: “Ku byanjye, dore, isezerano ryanjye riri kumwe nawe, kandi uzaba se w’amahanga menshi. Kandi izina ryawe ntirizongera kwitwa Aburamu, ahubwo izina ryawe rizaba Aburahamu; kuko nakugize se w’amahanga menshi.” Itangiriro 17:1–5.
Igihe Umwami yabanje kugirana isezerano n’ubwoko bwatoranyijwe mu gihe cya Aburahamu, Yiyerekanye nk’Imana Ishoborabyose. Igihe yateje imbere umubano w’isezerano rye mu gihe cya Mose, ku ncuro ya mbere Yiyerekanye nka YEHOVA. Igihe Yesu yazaga kwemeza isezerano na benshi mu cyumweru kimwe, yamenyekanishije izina rishya ry’Imana ryari ryarigeze kuvugwa inshuro imwe gusa mu Isezerano rya Kera, kandi ryari ryaravuzwe n’Umunyababuloni.
Maze Umwami Nebukadinezari arumirwa cyane, arahaguruka yihuta, aravuga abaza abajyanama be ati: “Mbese ntitwaterereye abagabo batatu baboshywe mu muriro rwagati?” Baramusubiza bati: “Ni ko biri, nyagasani mwami.” Arongera ati: “Dore ndabona abagabo bane babohotse, bagenda mu muriro rwagati, kandi nta cyo babaye; kandi ishusho y’uwa kane isa n’iy’Umwana w’Imana.” Daniyeli 3:24, 25.
Biroroshye cyane kugaragaza ko igice cya gatatu cya Daniyeli kivuga ku itegeko ryo ku Cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Muri Daniyeli 3, Shaduraki, Meshaki na Abedenego bahagarariye ibihumbi ijana na mirongo ine na bine. Ibyo bihumbi ijana na mirongo ine na bine ni bo bavugurura isezerano ku ncuro ya nyuma. Muri Daniyeli 3 tubona ishusho y’ubuhanuzi y’itegeko ryo ku Cyumweru n’amateka y’imvura y’itumba. Kristo yari kandi azaba ari mu muriro w’itotezwa hamwe n’abo batatu b’abanyacyubahiro be, bahagarariye atari gusa ibihumbi ijana na mirongo ine na bine, ahubwo n’ubutumwa bw’abamarayika batatu. Muri uwo muriro, ushushanya ikibazo cy’itegeko ryo ku Cyumweru, aramenyekanishwa n’imwe mu mazina ye, kandi iryo ni izina ritari kuzamenyekana mu mateka kugeza igihe Kristo yageraga ari Umwana w’Imana. Muri icyo kigereranyo cyo mu gice cya gatatu tubona abavugurura isezerano ku mperuka y’isi bagirana imikoranire na Kristo muri icyo kibazo cya nyuma, kandi yari afite izina ritazwi n’umuntu uwo ari we wese.
Mbere y’uko dutandukira kure cyane no kuzirikana kwacu ku byerekeye ugucungurwa kuva mu Misiri gushushanya itegeko ryo ku Cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, dukwiriye kwiyibutsa ko mbere y’uko icyorezo cya mbere mu byorezo icumi gitangira mu Misiri, habayeho koko impagarara nyakuri zerekeye Isabato.
Farawo aravuga ati: “Dore, noneho abantu bo muri iki gihugu ni benshi, kandi mwe mubaruhura imitwaro yabo.” Uwo munsi nyine Farawo ategeka abakoresha b’abaturage imirimo y’agahato n’abakuriye abo bakozi, ati: “Ntimuzongere guha abantu ubwatsi bwo kubumbisha amatafari nk’uko mwajyaga mubikora mbere; nibigire ubwabo bajye kwishakira ubwatsi. Ariko umubare w’amatafari bahozaga gukora mbere muzawubabazeho; ntihagire na gito muwugabanyaho, kuko ari abanebwe. Ni cyo gituma barangurura bavuga bati: ‘Reka tujye gutambira Imana yacu ibitambo.’ Muremerere abo bagabo akazi kurushaho, kugira ngo bakoremo, kandi be kugira icyo bitaho ku magambo y’ubusa.” Nuko abakoresha b’abaturage imirimo y’agahato n’abakuriye abo bakozi barasohoka, babwira abantu bati: “Uku ni ko Farawo avuga: Sinzongera kubaha ubwatsi. Nimugende mwishakire ubwatsi aho muri bubone hose; nyamara nta na gito ku murimo wanyu kizagabanywa.” Nuko abantu baratatana mu gihugu cyose cya Egiputa bashaka ibishingwe by’imyaka ngo babikoreshe mu mwanya w’ubwatsi. Ababakoresha barabahata bati: “Musohoze imirimo yanyu, imirimo yanyu ya buri munsi, nk’uko byari bimeze igihe hariho ubwatsi.” Nuko abakuru b’Abisirayeli, abo abakoresha ba Farawo bari bashyizeho kubategeka, barakubitwa, barabazwa bati: “Ni iki cyatumye ejo n’uyu munsi mutuzuza umugabane wanyu wo kubumba amatafari nk’uko mwajyaga mubikora mbere?” Maze abakuru b’Abisirayeli baraza batakira Farawo bati: “Ni iki gituma ugira utya ku bagaragu bawe? Abagaragu bawe ntibahabwa ubwatsi, nyamara bakatubwira bati: ‘Nimukore amatafari.’ Kandi dore, abagaragu bawe barakubitwa; nyamara icyaha kiri ku bantu bawe.” Ariko aravuga ati: “Muri abanebwe, muri abanebwe; ni cyo gituma muvuga muti: ‘Reka tujye gutambira Uwiteka ibitambo.’ Nuko noneho nimugende mukore; kuko mutazahabwa ubwatsi, nyamara muzatanga umubare w’amatafari.” Nuko abakuru b’Abisirayeli babona ko bageze mu kaga, bamaze kubwirwa ngo: “Ntimuzagabanyeho na gito ku mubare w’amatafari yanyu ya buri munsi.” Kuva 5:5–19.
Mbere y’uko hashyirwaho itegeko ryo kubahiriza ku Cyumweru, hazabaho ukwiyongera kw’imvururu zirwanya abakomeza Isabato y’umunsi wa karindwi, nk’uko byagenze mbere y’ibyorezo bya Egiputa. Mose ni we Abanyegiputa n’Abaheburayo bose babonaga ko ari we uteza ibyo bibazo byose, nk’uko Ahabu yashinje Eliya.
Nuko igihe Ahabu yabonaga Eliya, Ahabu aramubwira ati: “Mbese ni wowe uteza Isirayeli amakuba?” Na we aramusubiza ati: “Si jye nateje Isirayeli amakuba; ahubwo ni wowe n’inzu ya so, kuko mwataye amategeko y’Uwiteka, kandi wakurikiye za Bali.” 1 Abami 18:17, 18.
Inkuru ya Mose irerekana amateka y’itegeko ryo ku Cyumweru, kandi inkuru ya Eliya na yo irerekana amateka y’itegeko ryo ku Cyumweru. Bose hamwe, cyangwa buri wese ukwawo, Mose na Eliya ni ibimenyetso. Mu Ihindukaniro rya Kristo, bose hamwe bahagarariye abantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine batapfa n’abapfira mu Mwami. Mose yarazuwe, Eliya we ntiyigeze apfa. Kandi ni na bo bahanuzi babiri bababaza abantu bo mu Byahishuwe cumi na kimwe. Ukuri kwinshi kugaragazwa na Mose na Eliya nk’ibimenyetso, kandi twiringiye kuzabigarukaho nyuma.
Dore, nzaboherereza Eliya umuhanuzi, mbere y’uko umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Uwiteka uza; kandi azagarura imitima y’ababyeyi ku bana babo, n’imitima y’abana ku babyeyi babo, kugira ngo ntazaza ngo nkubite isi umuvumo. Malaki 4:5, 6.
Mbere gato y’uko igihe cy’igeragezwa cy’abantu gifungwa, “umuhanuzi Eliya” agomba kuboneka azanye ubutumwa bwihariye buhindura “umutima wa ba se ukagarukira abana, n’umutima w’abana ukagarukira ba se.” Abahanuzi bose bahamya iby’iherezo ry’isi, kandi bose bahuriza kuri icyo kintu.
Kandi imyuka y’abahanuzi igengwa n’abahanuzi. Kuko Imana atari yo nyir’akaduruvayo, ahubwo ni iy’amahoro, nk’uko biri mu matorero yose y’abera. 1 Abakorinto 14:32, 33.
Ubutumwa bwa Eliya bugera abantu mbere gato y’umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Umwami; ni cyo gituma ari bwo butumwa bwihariye bumwe buvugwa mu gitabo cy’Ibyahishuwe, bugaragazwa nk’“Ibyahishuwe bya Yesu Kristo.” Igihe “igihe kiri bugufi,” ubutumwa bwihariye bwa Eliya bwereka “abagaragu” b’Imana ibintu bigomba kubaho bidatinze.
Ibyahishuwe rya Yesu Kristo, iryo Imana yamuhaye kugira ngo yereke abagaragu bayo ibintu bigomba kubaho bidatinze; maze aryohereza aryerekana binyuze ku mumarayika wayo ku mugaragu wayo Yohana: wahamije ijambo ry’Imana n’ubuhamya bwa Yesu Kristo n’ibintu byose yabonye. Hahirwa usoma n’abumva amagambo y’ubu buhanuzi, kandi bakitondera ibyanditswemo, kuko igihe kiri bugufi. Ibyahishuwe 1:1–3.
Zirikana ko igihe Malaki akoresha Eliya nk’ikimenyetso, ahita anashyiramo n’icyerekezo gitaziguye cyo gukomeza amategeko.
Mwibuke amategeko ya Mose umugaragu wanjye, ayo namutegetse i Horebu ku bw’Abisirayeli bose, hamwe n’amategeko n’amateka. Dore, nzaboherereza Eliya umuhanuzi, mbere y’uko umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Uwiteka ugera. Kandi azagarura umutima wa ba se ku bana babo, n’umutima w’abana ku ba se, kugira ngo ntazaza ngo nkubite isi umuvumo. Malaki 4:4–6.
Iyi mirongo itatu ni yo ya nyuma y’Isezerano rya Kera, kandi ikubiyemo isezerano rya nyuma ry’Isezerano rya Kera kimwe n’ugushimangira ko amategeko cumi akwiriye gukomezwa. Mu gitabo cy’Ibyahishuwe harimo “imigisha” irindwi, kandi uwa nyuma ni umugisha uhabwa abakomeza amategeko cumi.
Ndi Alufa na Omega, intangiriro n’iherezo, uwa mbere n’uwa nyuma. Hahirwa abakora amategeko ye, kugira ngo babone uburenganzira ku giti cy’ubugingo, kandi binjire mu murwa banyuze mu marembo. Ibyahishuwe 22:13, 14.
Isezerano rya nyuma ryo mu Isezerano rya Kera ritumenyesha ngo “Mwibuke” amategeko icumi, ariko mu kubikora rishyira mu cyerekezo cyihariye rya tegeko rimwe rikubiyemo itegeko ryo “kwibuka.”
Wibuke umunsi w’isabato, kugira ngo uwezwe. Iminsi itandatu ujye ukora, kandi ukore imirimo yawe yose; ariko umunsi wa karindwi ni wo sabato y’Uwiteka Imana yawe; kuri wo ntuzakore umurimo n’umwe, wowe ubwawe, cyangwa umuhungu wawe, cyangwa umukobwa wawe, cyangwa umugaragu wawe, cyangwa umuja wawe, cyangwa amatungo yawe, cyangwa umunyamahanga uri mu marembo yawe. Kuko mu minsi itandatu Uwiteka yaremye ijuru n’isi, n’inyanja, n’ibirimo byose, aruhuka ku munsi wa karindwi; ni cyo cyatumye Uwiteka aha umugisha umunsi w’isabato, kandi arawweza. Kuva 20:8–11.
Isezerano rya nyuma riri mu Isezerano rya Kera no mu Isezerano Rishya ryombi rishyira imbere amategeko y’Imana, by’umwihariko rigatsindagira Isabato y’umunsi wa karindwi. Malaki avuga ko tugomba “kwibuka,” naho Yohana akatumenyesha ko duhirwa iyo tuyubahirije. Isabato y’umunsi wa karindwi ni urwibutso rw’irema ry’Imana n’ubushobozi bwayo bwo kurema. Kandi Isabato na yo iba ingingo y’impaka mu minsi ya nyuma y’amateka y’isi. Igihe Yohana yandika iby’“umugisha” uhabwa abakora amategeko yayo, aba yandika gusa ibyo Yesu, Alufa na Omega, itangiriro n’iherezo, uwa mbere n’uwa nyuma yatangaje. Ni cyo gituma isezerano rya nyuma ryo mu Isezerano Rishya rifitanye isano n’Isabato y’umunsi wa Karindwi, kandi rikagira n’icyo kiranga ubumana kigaragaza iherezo hifashishijwe itangiriro.
Ukuri bwa mbere buvugwa mu Itangiriro, risobanura intangiriro, bugaragaza Umuremyi, ibyaremwe, kandi bushimangira by’umwihariko Isabato. Bifatiwe hamwe, umurongo ku wundi, intangiriro y’Isezerano rya Kera n’iherezo ry’Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishya byombi bishimangira ko Imana ari Umuremyi, Amategeko Cumi, itegeko ry’Isabato, kandi ko Yesu ari Intangiriro n’Iherezo.
Umuhanuzi Eliya akoreshwa na Malaki nk’ikimenyetso mu isezerano rya nyuma ryo mu Isezerano rya Kera, kandi ni we muhanuzi wahanganye na Yezebeli na Ahabu. Igitabo cy’Ibyahishuwe gikoresha Yezebeli nk’ikimenyetso cy’ubupapa, kandi kigakoresha abami icumi nk’ikimenyetso cy’Umuryango w’Abibumbye. Guhangana kwa Eliya na Ahabu na Yezebeli kugereranya guhangana kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine n’Umuryango w’Abibumbye, uhawe imbaraga na Leta Zunze Ubumwe za Amerika kandi uyobowe n’ubupapa. Kubera ko Ahabu, nk’umwami w’imiryango icumi yo mu majyaruguru ya Isirayeli, yagereranyaga ubutegetsi butegekaga iyo miryango icumi, bityo akaba ashushanya Leta Zunze Ubumwe za Amerika (Ahabu) zongerera imbaraga Umuryango w’Abibumbye (imiryango icumi cyangwa abami icumi bo mu Byahishuwe cumi na karindwi) kugira ngo ukore itotezwa ry’abarinda Isabato ku bw’ubupapa (Yezebeli). Igihe Malaki akoresha Eliya kugira ngo agereranye ubutumwa buza mbere y’umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Umwami, Eliya agereranya abahigwa na Roma y’iki gihe (ikiyoka, inyamaswa n’umuhanuzi w’ibinyoma), nk’uko na we yahigwaga na Yezebeli imyaka itatu n’igice. Gushimangira Isabato hakoreshejwe ijambo “wibuke” muri Malaki 4:4 byongeraho ikibazo cy’itegeko ryo ku cyumweru muri iyo miterere y’ubuhanuzi yashushanyijwe na Malaki.
Hari byinshi cyane bigomba kongerwa ku isuzumwa ry’ukuri gutambutswa no kugereranya intangiriro y’Isezerano rya Kera n’iherezo ry’Isezerano rya Kera, hanyuma no kugereranya intangiriro ya Bibiliya n’iherezo rya Bibiliya. Mu Itangiriro tubonamo Umuremyi, ibyaremwe n’Isabato yibutsa irema. Muri Malaki tubonamo itegeko ry’Isabato rigaragazwa nk’ingingo y’ingenzi y’ikibazo iganisha ku iherezo ry’igihe cy’igeragezwa cy’abantu no ku byago birindwi bya nyuma, cyangwa nk’uko Malaki abyita, “umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Uwiteka.” Eliya ahagarariye ubwoko bw’Imana butangaza ubutumwa bwa marayika wa gatatu ku isi iri gupfa.
“Uyu munsi, mu mwuka no mu mbaraga bya Eliya na Yohana Umubatiza, intumwa zashyizweho n’Imana zirahamagarira isi iganisha ku rubanza kwita ku bintu bikomeye kandi biteye ubwuzu bigiye kubaho vuba, bifitanye isano n’amasaha ya nyuma y’igihe cy’imbabazi n’ukugaragara kwa Kristo Yesu nk’Umwami w’abami n’Umutware w’abatware.” Prophets and Kings, 715, 716.
Intangiriro ya Bibiliya, ari na yo ntangiriro y’Isezerano rya Kera, igaragaza iyo nkuru nyine nk’iherezo ry’Amaszerano yombi, ariko buri ntangiriro n’iherezo bifite ukuri kwabyo byo gushimangira no kongerera ubutumwa. Mu Itangiriro, hibandwa ku bikorwa by’Imana; muri Malaki, hibandwa ku butumwa butanga umuburo ku byerekeye ihungabana rigiye kuza. Iherezo ry’Ibyahishuwe rigaragaza Alufa na Omega. Mu gitabo cya mbere cy’Isezerano Rishya, dusoma ibi bikurikira.
Igitabo cy’amasekuruza ya Yesu Kristo, mwene Dawidi, mwene Aburahamu.
Aburahamu yabyaye Isaka; Isaka abyara Yakobo; Yakobo abyara Yuda na bene se; Yuda abyara Faresi na Zara kuri Tamari; Faresi abyara Esromu; Esromu abyara Aramu; Aramu abyara Aminadabu; Aminadabu abyara Naasoni; Naasoni abyara Salumoni; Salumoni abyara Bowazi kuri Rahabu; Bowazi abyara Obedi kuri Rusi; Obedi abyara Yesayi; Yesayi abyara Dawidi umwami; Dawidi umwami abyara Salomo kuri wa mugore wari warabaye umugore wa Uriya; Salomo abyara Robowamu; Robowamu abyara Abiya; Abiya abyara Asa; Asa abyara Yosafati; Yosafati abyara Yoramu; Yoramu abyara Oziya; Oziya abyara Yotamu; Yotamu abyara Ahazi; Ahazi abyara Hezekiya; Hezekiya abyara Manase; Manase abyara Amoni; Amoni abyara Yosiya; Yosiya abyara Yekoniya na bene se, igihe bajyanwaga i Babuloni kigeze; Hanyuma bamaze kujyanwa i Babuloni, Yekoniya abyara Salatiyeli; Salatiyeli abyara Zerubabeli; Zerubabeli abyara Abiyudi; Abiyudi abyara Eliyakimu; Eliyakimu abyara Azori; Azori abyara Sadoki; Sadoki abyara Akimu; Akimu abyara Eliyudi; Eliyudi abyara Eleyazari; Eleyazari abyara Matani; Matani abyara Yakobo; Yakobo abyara Yosefu, umugabo wa Mariya, ari we Yesu yabyaweho, uwo bita Kristo.
Nuko ibisekuru byose, uhereye kuri Aburahamu ukageza kuri Dawidi, ni ibisekuru cumi na bine; kandi uhereye kuri Dawidi ukageza ku kwimurirwa i Babuloni, ni ibisekuru cumi na bine; kandi uhereye ku kwimurirwa i Babuloni ukageza kuri Kristo, ni ibisekuru cumi na bine.
Ukuvuka kwa Yesu Kristo kwabaye kuri uku: Mariya nyina amaze gusabwa na Yozefu, batarabana, asangwa atwite ku bw’Umwuka Wera. Nuko Yozefu umugabo we, kuko yari umukiranutsi kandi adashaka kumukoza isoni imbere ya bose, agira umugambi wo kumusenda rwihishwa. Ariko akibitekerezaho, dore marayika w’Umwami amubonekera mu nzozi, aramubwira ati: Yozefu, mwana wa Dawidi, witinya kuzana Mariya umugore wawe; kuko icyamuremwemo ari icy’Umwuka Wera.
Kandi azabyara umuhungu, kandi uzamwite izina rya YESU; kuko ari we uzakiza ubwoko bwe ibyaha byabo. Ibyo byose byabaye kugira ngo bisohore ibyavuzwe n’Umwami binyuze ku muhanuzi, agira ati: Dore, umwari azasama inda, kandi azabyara umuhungu, kandi bazamwita izina rya Imanuweli; risobanurwa ngo: Imana iri kumwe natwe. Nuko Yosefu akangutse asinziriye, akora nk’uko marayika w’Umwami yamutegetse, maze ajyana umugore we iwe. Ntiyamumenya kugeza igihe abyariye umuhungu we w’imfura; maze amwita izina rya YESU. Matayo 1:1–25.
Intangiriro y’Isezerano Rishya ihuje n’intangiriro n’iherezo by’Isezerano rya Kera ndetse n’iherezo ry’Isezerano Rishya, kuko ishimangira imbaraga z’Imana zo kurema; kuko imbaraga Kristo yakoresheje arema ibintu byose mu minsi itandatu ari zo mbaraga nyazo akoresha kugira ngo “akize ubwoko bwe ibyaha byabwo.” Ijambo Emmanuel, nk’uko uwo murongo ubivana mu byanditswe bya Yesaya, risobanura ngo “Imana iri kumwe natwe.” Atura mu bwoko bwe imbere muri bwo ahuje ubumana bwe n’ubumuntu bwacu, kandi uko kwihuza ni ko rwose yakoze ubwo yigiraga umuntu muri Mariya.
“Nta na kimwe kiri munsi yo kumvira gutunganye gishobora kuzuza igipimo cy’ibyo Imana isaba. Ntiyasize ibyo isaba bidafite umwihariko. Nta cyo yategetse kitari ngombwa kugira ngo umuntu ahuzwe na Yo. Tugomba kwereka abanyabyaha icyitegererezo Cyayo cy’imico no kubayobora kuri Kristo, kuko ari ku bw’ubuntu Bwe bwonyine iyi ntego ishobora kugerwaho.
“Umukiza yishyizeho ubumuga bw’inyokomuntu, kandi abaho ubuzima butarimo icyaha, kugira ngo abantu batagira ubwoba ko, kubera intege nke z’imiterere ya kimuntu, badashobora kunesha. Kristo yaje kugira ngo atugire ‘abafatanyabugabane kamere y’Imana,’ kandi imibereho ye ihamya yuko ubumuntu, buhujwe n’ubumana, butakora icyaha.” Ministry of Healing, 180.
Intangiriro y’Isezerano Rishya igaragaza aho, ryari n’impamvu Yesu yihaye kamere yacu y’ubumuntu. Ibyo yabikoze kugira ngo yerekane ko imbaraga z’umuntu zifatanyijwe n’imbaraga z’Imana zidakora icyaha. Icyaha ni ukurenga ku mategeko, ayo Malaki avuga ko tugomba “kwibuka.” Yohana atumenyesha ko abita ku mategeko, bityo rero n’abadakora icyaha, bashobora kwinjirana mu marembo yo mu ijuru. Matayo agaragaza ko umunyabyaha ashobora gutsinda icyaha, nk’uko Kristo yatsinze. Iyo dufite Kristo muri twe, (ibyiringiro by’ubwiza) tuba dufite muri twe imbaraga irema zaremye isanzure. Ubu bushobozi bwatanzwe na Kristo ahitamo kwinjira mu muryango w’abantu, no guhera ubwo iteka ryose akaba atari Umwana w’Imana gusa ahubwo akaba n’Umwana w’umuntu.
Hari ubutumwa bwihariye bw’ukuri bugarurirwa ubwoko bw’Imana buvuye mu gitabo cy’Ibyahishuwe mbere gato y’iherezo ry’igihe cy’igeragezwa cy’abantu. Ubutumwa bwihariye ni na bwo “butumwa bwa Eliya” bwa Malaki, butangazwa mbere y’ “umunsi ukomeye kandi uteye ubwoba w’Uwiteka.”
Mu ntangiriro z’Isezerano byombi no ku iherezo ry’Isezerano Rishya, tubona imiterere yihariye y’Imana ivugwa mu buryo busobanutse. Mu Itangiriro ni Umuremyi, kandi ku iherezo ry’Ibyahishuwe ni Alufa na Omega. Mu ntangiriro z’Isezerano Rishya, ahinduka Umwana w’umuntu. Kandi ku iherezo ry’Isezerano rya Kera, dusangamo ihame intumwa Eliya ikoresha kugira ngo isohoze ubutumwa yagombaga kwamamaza, ari bwo guhindurira imitima y’ababyeyi ku bana n’iy’abana ku babyeyi.
Ihame ry’ubuhanuzi Eliya akoresha mu gutanga ubutumwa bwe bw’imbuzi ni ryo rwose Yohana yategetswe gukurikiza mu Byahishuwe. Eliya “azagarura imitima ya ba se ku bana, n’imitima y’abana ku ba se,” kandi Yohana yabwiwe kwandika ibintu byariho icyo gihe, kandi mu kubikora akaba ari na ko icyarimwe yandika ibintu bizaza. Yohana yakoreshejwe kwerekana uburyo ihame rya alufa na omega rikora mu Ijambo ry’ubuhanuzi, kandi Eliya azashingira ubutumwa bwe kuri iryo hame nyine. Iyo tugereranyije intangiriro ya Bibiliya n’iherezo rya Bibiliya, tuba tugereranya Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishya. Se ni intangiriro y’umwana we, kandi umwana ni iherezo rya se. Abantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine ni bo gisekuru cya nyuma cy’abana ba Aburahamu, kandi amateka aho Imana yagiranye isezerano na Aburahamu ni ishusho y’amateka igihe Imana izavugururira iryo sezerano abo bantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine.
Ni cyo gituma bishingiye ku kwizera, kugira ngo bibe ku bw’ubuntu; kugira ngo isezerano rihamirizwe urubyaro rwose; atari urukomoka ku mategeko rwonyine, ahubwo n’urukomoka ku kwizera kwa Aburahamu na rwo; ari we data wa twese. Abaroma 4:16.
Ubutumwa bwa Eliya bugaragaza ihame rya alufa na omega, kuko ba se ari alufa, naho abana bakaba omega. Ubutumwa bwa Eliya bwari guhindura imitima ya ba se bukayerekeza ku bana. Kristo yagaragaje ko Yohana Umubatiza ari Eliya, kandi Ellen White yagaragaje ko William Miller ari Eliya ndetse na Yohana Umubatiza. Ubutumwa bw’abo bagabo bose bagereranyaga bwagaragajwe nk’ubuhindura imitima ya ba se bukayerekeza ku bana, n’iy’abana ikayerekeza kuri ba se. Uwo murimo ugereranya ingaruka z’ubutumwa mu guhindura imitima y’abantu bukayerekeza kuri Se wo mu ijuru, ariko bisobanura ibirenze ibyo, kuko ari ikimenyetso cy’umurimo. Mu buhanuzi bwo muri Bibiliya, ibimenyetso bigira ibisobanuro birenze kimwe kandi bigomba kumenyekana hakurikijwe urwego rw’ibivugwamo.
“Icyatumye Yohana Umubatiza kuba mukuru ni iki? Yafunze ubwenge bwe ku ruhererekane rw’imigenzo myinshi yashyikirizwaga n’abigisha b’ishyanga ry’Abayuda, maze arukingurira ubwenge buva mu ijuru. Mbere y’uko avuka, Umwuka Wera yahamije ibyerekeye Yohana ati: ‘Azaba mukuru imbere y’Umwami Imana, kandi ntazanywa vino cyangwa igisindisha; kandi azuzuzwa Umwuka Wera…. Kandi benshi bo mu bana ba Isirayeli azabagarura ku Mwami Imana yabo. Kandi azamutangirira imbere afite umwuka n’imbaraga bya Eliya, kugira ngo ahindure imitima ya ba se iyereke ku bana, n’abatumvira abayobore ku bwenge bw’abakiranutsi; ategurire Uwiteka abantu biteguye.’ Luka 1:15–17.” Inama Zigirwa Ababyeyi, Abarimu n’Abanyeshuri, 445.
Ubutumwa bwagenewe kugira ngo abahitamo kumva bahindure imitima yabo bayerekeza kuri Data wo mu Ijuru, nyamara ihame nyamukuru ry’ubuhanuzi rizakoreshwa mu gutanga ubutumwa bw’imbuzi ni uko Kristo ari Alufa na Omega, uwa mbere n’uwa nyuma, intangiriro n’iherezo. Ubutumwa bwa Eliya bushingiye ku kugaragaza Ijambo ry’ubuhanuzi ry’Imana uhereye ku buryo bubona ko Yesu Kristo ari we Jambo ry’Imana, kandi amategeko agenga Bibiliya na yo ni imico y’imibereho ye.
“Itegeko ry’Imana ni iryera nk’uko Imana ubwayo yera. Ni ihishurwa ry’ubushake bwayo, inyandiko y’imiterere yayo, igaragaza urukundo n’ubwenge byayo by’ijuru. Ubusabane n’ubwumvikane by’irema bishingiye ku kuba ibiremwa byose, ibifite ubugingo n’ibitabufite, byubahiriza rwose itegeko ry’Umuremyi. Imana yashyizeho amategeko agenga, atari ibifite ubugingo byonyine, ahubwo n’imikorere yose ya kamere. Ibintu byose biyoborwa n’amategeko adahinduka, adashobora kwirengagizwa. Ariko nubwo ibintu byose byo muri kamere biyoborwa n’amategeko ya kamere, umuntu ni we wenyine, mu byose biba ku isi, ubazwa ku itegeko mbwirizamuco. Umuntu, ari we murimo w’irema warimbishijwe kurusha iyindi yose, Imana yamuhaye ubushobozi bwo gusobanukirwa ibyo imusaba, kumenya ubutabera n’ineza by’itegeko ryayo, n’ibyo rimutegeka byera; kandi umuntu asabwa kumvira adakebakeba.” Patriarchs and Prophets, 53.
Ibintu byose (kandi ibyo bikubiyemo na Bibiliya, kuko Bibiliya ari ikintu, kandi niba ari ikintu, ubwo ni kimwe mu bintu byose) biri munsi y’amategeko adahinduka. Bibiliya ifite amategeko cyangwa amahame adahinduka agenga uko isobanurwa neza. Rimwe muri ayo mategeko ni uko Bibiliya iranga iherezo ry’ikintu nk’ihuriro n’intangiriro yacyo. Yesu ni Ijambo ry’Imana, kandi ni We wa mbere n’uwa nyuma, kandi ibyo ni “itegeko ridahinduka” kandi ni umwe mu mico y’imiterere Ye.
Twifashishije iri tangizo rya Eliya kugira ngo tugaragaze yuko intangiriro n’iherezo by’Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishya byombi bihuriza hamwe. Iherezo rya Bibiliya, ari na ryo herezo ry’igitabo cy’Ibyahishuwe, na ryo kandi rihuriza hamwe n’intangiriro y’Ibyahishuwe. Abahamya batanu b’ukuri kumwe, bishingiye ku ihame ari ryo kamere y’imico y’Imana, ry’uko Ijambo ry’Imana buri gihe ryerekana iherezo ry’ikintu rifatanyijwe n’intangiriro yacyo. Ubu by’ukuri ni kimwe mu bikubiye mu cyo bisobanuye ko Yesu Kristo ari Alufa na Omega.
“Intumwa Yohana, ari ku kirwa cya Patimo, yahishuriwe ibihe byari bifite uburemere n’ibikangura cyane mu mibereho y’itorero. Yerekaniwe, mu mashusho no mu bimenyetso, ingingo zifite akamaro gakomeye n’uburemere buhebuje, kugira ngo ubwoko bw’Imana busobanukirwe n’akaga n’intambara biri imbere yabo. Amateka y’isi ya Gikristo, kugeza ku iherezo nyakuri ry’igihe, yahishuriwe Yohana. Yabonanye ubwumvikane bwinshi umwanya, akaga, intambara, n’agakiza ka nyuma k’ubwoko bw’Imana. Yandika ubutumwa bwo ku iherezo buzatunganya isarura ry’isi, haba ngo rikusanywe nk’imiganda yo mu kigega cyo mu ijuru, cyangwa ngo ribe nk’udutsiko tw’inkwi two gutwikirwa mu muriro wo ku munsi wa nyuma.”
“Mu iyerekwa, Yohana yeretswe imibabaro ubwoko bw’Imana bwari kuzihanganira ku bw’ukuri. Yabonye ubutajegajega bwabo budacogora mu kumvira amategeko y’Imana imbere y’ubushobozi bw’igitugu bwashakaga kubahatira kutumvira, kandi abonye no kunesha kwabo kwa nyuma gutsinda ya nyamaswa n’igishushanyo cyayo.”
Munsi y’ibimenyetso by’ikiyoka kinini gitukura, inyamaswa isa n’ingwe, n’indi nyamaswa ifite amahembe asa n’ay’umwana w’intama, Yohana yeretswe ubutegetsi bwo mu isi bwari kuzagaragara cyane cyane mu gukandagira amategeko y’Imana no gutoteza ubwoko bwayo. Intambara ikomeza kugabwaho kugeza ku mperuka y’igihe. Ubwoko bw’Imana, bwagereranyijwe n’umugore wera n’abana be, bwerekanywe ko buri ku ruhande rufite umubare muto cyane. Mu minsi y’imperuka hasigaye gusa abasigayeho. Abo ni bo Yohana avuga ko ari “bitondera amategeko y’Imana kandi bafite ubuhamya bwa Yesu Kristo.”
“Binyuze mu bapagani, hanyuma no mu Bupapa, Satani yakoresheje imbaraga ze mu binyejana byinshi agamije guhanagura ku isi abahamya b’Imana b’indahemuka. Abapagani n’abapapa bayoborwaga n’umwuka umwe wa cya kiyoka. Batandukaniye gusa kuri ibi: Bupapa, bwiyitirira gukorera Imana, bwari umwanzi urushijeho kugira akaga no kuba umugome. Binyuze mu mikorere ya Roma gatolika, Satani yajyanye isi yose mu bunyage. Itorero ry’Imana ryiyemereraga ko ari iryayo ryinjijwe mu mitwe y’iyi myobya, maze imyaka irenga igihumbi ubwoko bw’Imana bubabazwa n’uburakari bwa cya kiyoka. Kandi igihe Bupapa, bwambuwe imbaraga zabwo, bwahatirwaga guhagarika gutoteza, Yohana abona ubundi butegetsi buzamuka kugira ngo busubiremo ijwi rya cya kiyoka kandi bukomeze umurimo wa bwo umwe w’ubugome n’ugutuka Imana. Ubu butegetsi, ari bwo bwa nyuma buzatera intambara itorero n’amategeko y’Imana, bwagereranyijwe n’inyamaswa ifite amahembe asa n’ay’umwana w’intama. Inyamaswa zabubanjirije zari zarazamutse ziturutse mu nyanja, ariko yo izamuka iturutse mu butaka, bishushanya ukuzamuka mu mahoro kw’ishyanga rigereranywa na yo. “Amahembe abiri asa n’ay’umwana w’intama” agaragaza neza imiterere y’Ubutegetsi bwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika, nk’uko igaragazwa n’amahame yabwo abiri y’ingenzi, Uburepubulikani n’Ubugiporotesitanti. Aya mahame ni yo banga ry’imbaraga zacu n’iterambere ryacu nk’ishyanga. Ababanje kubona ubuhungiro ku nkombe za Amerika bishimiye ko bageze mu gihugu kidafite ukwikuza kw’ibyo ubupapa bwiyitirira n’igitugu cy’ingoma y’abami. Biyemeje gushinga ubutegetsi ku rufatiro rugari rw’ubwisanzure mu by’ubutegetsi bw’abaturage no mu by’idini.”
Ariko gukurikirana gukomeye kw’ikaramu y’ubuhanuzi kugaragaza ihinduka muri iyi shusho y’amahoro. Inyamaswa ifite amahembe ameze nk’ay’umwana w’intama ivuga n’ijwi ry’ikiyoka, kandi “ikoresha ububasha bwose bw’inyamaswa ya mbere imbere yayo.” Ubuhanuzi butangaza yuko izabwira abatuye isi gukora ishusho y’inyamaswa, kandi ko “ihatira bose, aboroheje n’abakomeye, abatunzi n’abakene, ab’umudendezo n’abagaragu, gushyirwaho ikimenyetso ku kuboko kwabo kw’iburyo cyangwa ku ruhanga rwabo; kugira ngo hatagira umuntu ushobora kugura cyangwa kugurisha, keretse ufite icyo kimenyetso, cyangwa izina ry’inyamaswa, cyangwa umubare w’izina ryayo.” Bityo Ubuporotesitanti bukurikira mu ntambwe z’Ubupapa.
Muri iki gihe ni ho marayika wa gatatu abonwa aguruka hagati mu ijuru, atangaza ati: “Nihagira umuntu usenga ya nyamaswa n’igishushanyo cyayo, kandi akemera ikimenyetso cyayo mu gahanga ke cyangwa ku kuboko kwe, uwo na we azanywa ku nzoga y’uburakari bw’Imana, isutswe idafunguye mu gikombe cy’uburakari bwayo.” “Aba ni bo bitondera amategeko y’Imana, kandi bafite kwizera kwa Yesu.” Mu itandukaniro rikomeye n’ab’isi hahagaze agatsiko gato katazateshuka ku budahemuka kabwo ku Mana. Abo ni bo Yesaya avuga ko basana icyuho cyakozwe mu mategeko y’Imana, ari bo bubaka ahasenyutse ha kera, bakongera gushinga urufatiro rw’ibisekuru byinshi.
“Iburira rikomeye kurusha ayandi yose kandi riteye ubwoba kurusha ayandi yose ryigeze kubwirwa abantu bapfa ni iriboneka mu butumwa bw’umumarayika wa gatatu. Icyaha gituma uburakari bw’Imana butavanze n’imbabazi bumurikira ku bantu kigomba kuba gifite uburemere ndengakamere. Mbese isi izarekwa mu mwijima ku byerekeye imiterere y’iki cyaha?—Oya rwose. Imana ntifata ityo ibyaremwe byayo. Uburakari bwayo ntibwigera busukwa ku byaha byakozwe mu bujiji. Mbere y’uko imanza zayo zizanwa ku isi, umucyo werekeye kuri iki cyaha ugomba kugaragarizwa isi, kugira ngo umuntu amenye impamvu izi manza zigomba guterwa, kandi abone uburyo bwo kuzirinda.”
“Ubutumwa bukubiyemo uyu muburo ni bwo bwa nyuma bugomba kwamamazwa mbere y’ihishurwa ry’Umwana w’umuntu. Ibimenyetso We ubwe yatanze bitangaza ko ukuza kwe kwegereje cyane. Hafi imyaka mirongo ine yose ishize ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu bwumvikana. Mu ngaruka z’uwo ntambara ikomeye hagaragaye imitwe ibiri, abaramya ‘ya nyamaswa n’ishusho yayo,’ kandi bakakira ikimenyetso cyayo, n’abakira ‘ikimenyetso cy’Imana ihoraho,’ bafite izina rya Se ryanditswe ku gahanga kabo. Icyo si ikimenyetso kigaragara. Igihe kirageze ngo bose bafite inyota yo gukizwa kw’ubugingo bwabo babaze bashikamye kandi mu bwitonzi bukomeye bati, Ikimenyetso cy’Imana ni iki? kandi ikimenyetso cya ya nyamaswa ni iki? Twakwirinda dute kucyakira?”
“Ikimenyetso cy’Imana, ari cyo kimenyetso cyangwa ikirango cy’ubutware bwayo, kiboneka mu itegeko rya kane. Iri ni ryo tegeko ryonyine ryo mu Mategeko Cumi ryerekana Imana ko ari Umuremyi w’ijuru n’isi, kandi rigatandukanya mu buryo bugaragara Imana y’ukuri n’ibigirwamana byose by’ibinyoma. Mu Byanditswe Byera byose, ukuri kw’imbaraga y’Imana yo kurema kuvugwa nk’igihamya cy’uko iri hejuru y’imana zose z’abapagani.”
“Isabato yategetswe n’itegeko rya kane yashyiriweho kwibutsa umurimo wo kurema, bityo kugira ngo ibitekerezo by’abantu bihore byerekezwa ku Mana y’ukuri kandi ihoraho. Iyaba Isabato yarahoraga yubahirizwa, ntihari kuba harigeze kubaho usenga ibigirwamana, umuhakanamana, cyangwa utizera. Kubahiriza byera umunsi wera w’Imana byari kuyobora ibitekerezo by’abantu ku Muremyi wabo. Ibintu byo muri kamere byari kumubibutsa, kandi byari guhamya imbaraga ze n’urukundo rwe. Isabato y’itegeko rya kane ni ikimenyetso cy’ikirango cy’Imana ihoraho. Yerekana Imana nk’Umuremyi, kandi ni ikimenyetso cy’ububasha bwayo bukwiriye ku biremwa yaremye.”
“Nuko rero, ikimenyetso cy’inyamaswa ni iki, niba atari isabato y’amahimbano isi yemeye mu mwanya w’iy’ukuri?”
“Amatangazo y’ubuhanuzi yavugaga ko Ubupapa bwari kuzishyira hejuru y’icyitwa Imana cyose, cyangwa icyubahwa cyose, yasohoreye mu buryo bugaragara cyane mu guhindura Isabato ikurwa ku munsi wa karindwi ikimurirwa ku munsi wa mbere w’icyumweru. Aho hose isabato y’ubupapa yubahirizwa ihabwa umwanya uruta Isabato y’Imana, ni ho wa muntu w’icyaha ashyirwa hejuru y’Umuremyi w’ijuru n’isi.
“Abavuga yuko Kristo yahinduye Isabato, bahinyuza mu buryo butaziguye amagambo ye bwite. Mu Kibwiriza cye cyo ku Musozi yaravuze ati: ‘Ntimugatekereze ko naje gukuraho amategeko, cyangwa abahanuzi; sinaje gukuraho, ahubwo naje kuyasohoza. Ni ukuri ndababwira yuko, kugeza ijuru n’isi bishize, nta nyuguti n’imwe cyangwa agace na gato k’inyuguti kazavanwaho mu mategeko, kugeza aho byose bizasohorera. Nuko rero uzica rimwe muri ayo mategeko mato cyane, kandi akigisha abantu kubigenza batyo, azitwa muto cyane mu bwami bwo mu ijuru; ariko uzayakora kandi akayigisha, uwo azitwa ukomeye mu bwami bwo mu ijuru.’”
“Abagatolika b’Abaroma bemera ko guhindura Isabato byakozwe n’itorero ryabo, kandi iryo hinduka nyirizina bakarivuga nk’igihamya cy’ububasha buhebuje bw’iri torero. Batangaza ko, kubwo kwizihiza umunsi wa mbere w’icyumweru nk’Isabato, Abaporotesitanti baba bemera ubushobozi bwaryo bwo gushyiraho amategeko mu byerekeye iby’Imana. Itorero ry’Abaroma ntiryigeze rirekura ikirego cyaryo cyo kudahusha, kandi igihe isi n’amatorero y’Abaporotesitanti bemeye isabato y’impimbano ryihimbiye, mu by’ukuri baba bemeye icyo kirego cyaryo. Bashobora kwifashisha ububasha bw’intumwa na ba sekuru b’itorero mu kurengera iryo hinduka, ariko ubuyobe bw’imitekerereze yabo bugaragarira bitagoranye. Umunyapapa afite ubushishozi buhagije bwo kubona ko Abaporotesitanti bari kwishuka ubwabo, bakinga amaso ku bushake ku kuri kw’iki kibazo. Uko gahunda yo ku Cyumweru irushaho kwemerwa, aranezerwa, yumva yizeye ko amaherezo izanyuza isi yose y’Abaporotesitanti munsi y’ibendera ry’Abaroma.” Signs of the Times, 1 Ugushyingo 1899.