Mu gihe cy’imperuka mu mwaka wa 1798, ubutumwa bw’ubuhanuzi bw’uruzi Ulai bwo muri Daniyeli igice cya munani n’icya cyenda bwarafunguwe, maze William Miller arahagurutswa afite umwuka n’imbaraga bya Eliya kugira ngo atangaze ko urubanza rw’Imana rwegereje.
“William Miller na bagenzi be mu murimo bahawe kubwiriza umuburo muri Amerika. Iki gihugu cyabaye ihuriro ry’umutwe ukomeye w’ukugaruka kwa Kristo. Aha ni ho ubuhanuzi bw’ubutumwa bw’umumarayika wa mbere bwasohoreye mu buryo bugaragara kurushaho. Ibyanditswe bya Miller na bagenzi be byagejejwe mu bihugu bya kure. Aho hose abamisiyoneri bari barageze mu isi yose, hoherejwe inkuru nziza z’uko Kristo agiye kugaruka vuba. Ubutumwa bw’ubutumwa bwiza bw’iteka bukwira hose impande zose, bugira buti: ‘Nimutinye Imana, kandi muyihe icyubahiro; kuko igihe cy’urubanza rwayo gisohoye.’” The Great Controversy, 368.
Mu gihe cy’iherezo mu mwaka wa 1989, ubutumwa bw’ubuhanuzi bw’uruzi Hidekeli bwo muri Daniyeli igice cya cumi kugeza ku cya cumi na kabiri bwafunguwe, kandi Future for America yahagurutswe mu mwuka no mu mbaraga bya Eliya kugira ngo itangaze ko urubanza rw’Imana rwegereje.
Abamillerite batangaje gutangira kw’urubanza, naho Future for America itangaza iherezo ry’urubanza. Urwego rwabo rw’ubuhanuzi rwari imbaraga ebyiri zisenya za gipagani, zigakurikirwa n’ubupapa. Urwego rw’ubuhanuzi rwa Future for America ni imbaraga eshatu zisenya za gipagani, zigakurikirwa n’ubupapa, hanyuma zigakurikirwa n’Ubuporotesitanti bwahakanye ukwizera.
Abayiliriti batangiye ari Abafiladelifiya, hanyuma bahinduka Abalawodikiya. Future for America yatangiye ari Abalawodikiya, kandi ihindukira kuba Abafiladelifiya. Ihinduka ry’Abayiliriti riva kuri Filadelifiya rijya i Lawodikiya ryari rifitanye isano n’urupfu rwa Eliya n’ubutumwa bwe bw’indahiro ya Mose. Ihinduka rya Future for America rifitanye isano n’urupfu n’izuka bya Eliya na Mose byo mu Ibyahishuwe 11.
Mu itangizwa ry’urubanza mu 1844, Abamilerite bari basohoje umurimo wa Eliya ku Musozi wa Karumeli. Mu iherezo ry’urubanza, ku itegeko ry’icyumweru, umurongo wa Future for America uzaba usohoje umurimo wa Eliya ku Musozi wa Karumeli. Mu mateka y’Abamilerite, ibimenyetso bitatu by’ingenzi by’ubuhanuzi bw’imyaka mirongo itandatu n’itanu, byagaragajwe muri Yesaya igice cya karindwi, umurongo wa munani, byarasubiwemo ubwo amahanga abiri yahuzwaga hamwe akaba ihanga rimwe kugira ngo ashyireho ihembe ry’Abaporotesitanti ry’inyamaswa yo mu isi yo mu Ibyahishuwe 13. Mu mateka ya Future for America, ibimenyetso bitatu by’izo myaka mirongo itandatu n’itanu byongeye gusubirwamo ubwo amahanga abiri ahurira hamwe kugira ngo areme ihembe rya Repubulikani rivuga nk’ikiyoka.
Icya mbere muri ibyo bimenyetso bitatu by’inzira mu mateka y’ubuhanuzi ya Future for America, cyari igihe cy’imperuka mu 1989. Icya kabiri cyari ku wa 11 Nzeri 2001, kandi icya gatatu kizaba itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Mu mateka y’Abamillerite, urukurikirane rw’ibimenyetso by’inzira rugaragazwa muri Yesaya 7 rwari rwarahinduwe ugereranyije n’urukurikirane rw’ibimenyetso by’inzira mu mateka ya Yesaya. Mu mateka ya Future for America, urwo rukurikirane ruhura n’icyo gisobanuro cya mbere cy’iyo myaka mirongo itandatu n’itanu, nubwo ku iherezo haba hatakiriho ikintu na kimwe cy’igihe. Uhereye ku wa 22 Ukwakira 1844, gushyira mu bikorwa igihe cy’ubuhanuzi kose ni ubuyobe bwa satani.
Impamvu y’ubuhanuzi ishyigikira gukomeza urutonde rw’ibimenyetso bitatu by’inzira nk’uko byashyizwe ahagaragara muri Yesaya irindwi, bitandukanye n’urutonde rwabyo rwahinduwe mu mateka y’Abamilerite, ishingiye igice ku ihame ry’ukuvugwa kwa mbere. Urutonde rw’iyo myaka mirongo itandatu n’itanu ruvugwa bwa mbere muri Yesaya irindwi, kandi nubwo ikigize igihe cy’iyo myaka mirongo itandatu n’itanu kitakiriho, igihe isohozwa rya nyuma ry’amateka y’ubuhanuzi ryagereranyijwe n’iyo myaka ribaye mu rugendo rwo ku iherezo, ibimenyetso bitatu by’inzira biracyagaragazwa, kandi bikagumana urutonde nk’urwo mu mateka ya Yesaya.
Impamvu ya kabiri ishimangira kugumana urutonde rwa mbere rw’ibimenyetso by’inzira, ni isano riri hagati y’amateka y’Abamilerite aho imyaka mirongo itandatu n’itanu yasohorejwe, n’ukurikiranirana k’umutwe w’Abamilerite ufite n’umutwe wa Future for America. Amateka y’Abamilerite yari intangiriro, kandi Future for America ni iherezo.
Umutwe w’Abamillerite warangiye mu 1863, igihe itorero ry’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi ryari ryateguwe mu buryo bwemewe n’amategeko ryatangiraga. Muri uwo mwanya intumwa ya Eliya yari yarageze mu gihe cy’imperuka mu 1798, igihe iyerekwa ry’uruzi Ulai ryafungurwaga, yaracecekeshejwe kandi irafungwa. Mu 1989, mu gihe cy’imperuka, igihe iyerekwa ry’uruzi Hiddekel ryafungurwaga, intumwa ya Eliya yagarutse.
Impamvu ya gatatu ishyigikira kugumana urukurikirane rw’umwimerere rw’ibiranga inzira, iboneka mu murongo w’ubuhanuzi uvuga inyamaswa yo mu isi n’amahembe yayo yombi. Mu mateka y’Abamilerite, amahanga abiri yahujwe kugira ngo akore ihembe rya Porotesitanti. Mu mateka ya Future for America, amahembe yombi ya Porotesitanti yaguye no kwa Repubulikani yaguye azahuzwa kugira ngo akore igihugu kimwe ari “igishushanyo cy’” inyamaswa, kandi nanone ari “igishushanyo ku” nyamaswa. Ayo mahanga yombi ahurira hamwe mu mateka ya nyuma kugira ngo akore ihembe rimwe ry’itorero na leta, agera kuri iyo sohozwa ku itegeko ryo ku Cyumweru.
Iyo shusho y’inyamaswa nikimara gushingwa burundu, iherezo ryayo rihamwa n’ubushobozi bwayo bwo gushyiraho itegeko ryo ku Cyumweru. Gushingwa kw’iyo shusho ni igikorwa gifata igihe, ariko ikimenyetso cy’inyamaswa ni ingingo y’igihe. Igihe cyo gushinga iyo shusho kigereranywa n’imyaka mirongo ine n’itandatu urusengero rwubatswe, kuva mu 1798 kugeza mu 1844. Ihembe rya Repubulikani ryubaka urusengero rwa kidini na politiki mu gihe iyo shusho y’inyamaswa iba irimo gushingwa.
Iterambere ry’ishusho y’inyamaswa ryatangiye mu buryo bw’ubuhanuzi ku wa 11 Nzeri 2001. Icyo kibazo gikomeye cyaranzwe no kuza kw’Itegeko Patriot Act, ryaranze ihinduka ry’amategeko y’Itegeko Nshinga riva ku ihame ry’amategeko y’Abongereza rijya ku ihame ry’amategeko y’Abaroma. Amategeko y’Abongereza ashingiye ku ihame ry’uko umuntu aba ari umwere kugeza igihe ahamijwe icyaha, kandi amategeko y’Abaroma ashingiye ku ihame ry’uko umuntu aba afite icyaha kugeza igihe agaragaje ko ari umwere.
Urusengero rwa politiki rwubatswe kuva ku wa 11 Nzeri 2001 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru na rwo rugaragazwa n’ikorwa ry’ishusho y’inyamaswa. Igihe cy’ubuhanuzi ntikigikoreshwa, bityo rero imyaka mirongo ine n’itandatu ihembe ry’Abaporotesitanti ryubakishijemo urusengero rw’umwuka, igaragaza igihe runaka, atari akanya kamwe k’igihe, ubwo ihembe ry’Abarepubulikani rihagurutsa urusengero rwarwo rwa kidini-na-politiki.
Impamvu eshatu z’ibanze zishingirwaho mu gushyira mu bikorwa uruhererekane rumwe rw’ibimenyetso bitatu by’ingenzi by’imyaka mirongo itandatu n’itanu bigaragazwa muri Yesaya irindwi ni izi; icya mbere, ni ihame ryo kuvuga bwa mbere; 742 BC, 723 BC na 677 BC, bityo imyaka cumi n’icyenda ikurikirwa n’imyaka mirongo ine n’itandatu. Mu mateka y’Abamillerite byari binyuranye; 1798, 1844 na 1863, bityo imyaka mirongo ine n’itandatu igakurikirwa n’imyaka cumi n’icyenda.
Impamvu ya kabiri ni ugukomeza k’ubutumwa bw’umurimo n’inshingano bya Eliya. Eliya yageze mu gihe cy’iherezo mu mwaka wa 1798, igihe igitabo cya Daniyeli cyafungurwaga (Daniel 8:14), hanyuma agera ku ntambara yo ku Musozi wa Karumeli kuva mu 1840 kugeza mu 1844, maze nyuma afungiranwa hamwe n’iyobokamana ry’umuco n’imigenzo mu 1863. Eliya yongeye kugera mu gihe cy’iherezo mu 1989, igihe igitabo cya Daniyeli cyafungurwaga. Mu buryo bw’ubuhanuzi yakoze urugendo agera ku ya 11 Nzeri 2001, aho intambara yo ku Musozi wa Karumeli itangirira, kugira ngo izarangirire gusa ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Ugukomeza kw’inshingano n’umurimo bya Eliya bishyigikira urukurikirane rw’ibimenyetso by’inzira byagaragajwe muri Yesaya wa karindwi.
Imiterere y’amahembe abiri y’inyamaswa yo mu isi igaragaza ko ayo mahembe yombi ava ku butegetsi bubiri akajya ku bumwe, bumwe mu ntangiriro n’ubundi ku iherezo ry’ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya. Igihe inkoni ebyiri zaba izo mu ntangiriro cyangwa izo ku iherezo ziteranijwe kandi zigahuzwa zikaba ishyanga rimwe, zigereranywa nk’izubaka urusengero rw’umwuka mu ntangiriro cyangwa urusengero rw’umwuka rw’iyobokamana-na-politiki ku iherezo. Urwo rusengero rw’impimbano ni ishusho y’urusengero rwa gipapa, aho papa yicaye mu rusengero rw’Imana avuga ko ari Imana.
Igihe Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zizavuga nk’igisato ku byerekeye itegeko ryo ku Cyumweru, zizaba zisohoza icyo kigereranyo nyir’izina, kuko zizaba zubatse urusengero rw’igihimbano aho itorero na leta bizaba byahujwe bikaba inkoni imwe, kandi itorero rikazaba ari ryo rigenzura uwo mubano.
Mu Isaiah irindwi, umuhanuzi Yesaya yajyanye n’umuhungu we, kugira ngo atangarize umwami Ahazi ubutumwa ku muyoboro w’icyuzi cyo hejuru, iruhande rw’umurima w’umumeshi.
Nuko Uwiteka abwira Yesaya ati: “Sohoka none uhure na Ahazi, wowe na Sheyari-Yashubu umuhungu wawe, ku mpera y’umuyoboro w’ikidendezi cyo hejuru, mu nzira ijya mu murima w’umumeshi.” Yesaya 7:3.
Ijambo “Shear-jashub” risobanura ngo “abasigayeho bazagaruka.” Abo basigayeho b’umutwe watangiye w’Abamillerite bagarutse mu murimo wa Future for America mu mwaka wa 1989. Yesaya n’umuhungu we bagereranya intangiriro n’iherezo, binyuze mu isano ryabo rya se n’umuhungu. Batanga umwuka wa Eliya wagombaga guhindurira imitima ya ba se ku bana n’imitima y’abana kuri ba se. Yesaya yarimo atangaza ubutumwa bwa Eliya ku mwami mubi Ahazi. Mu bindi bikorwa bibi, Ahazi azwiho gufunga imirimo yo mu buturo bwera no kuhahagarika ishusho y’urusengero rw’Abanyashuri mu mwanya warwo.
Ahazi yari afite imyaka makumyabiri y’amavuko ubwo yatangiraga gutegeka, maze amara imyaka cumi n’itandatu ategeka i Yerusalemu; kandi ntiyakora ibyatunganye imbere y’Uwiteka Imana ye, nka Dawidi sekuruza we. Ahubwo yagendeye mu nzira y’abami ba Isirayeli; koko kandi, yicisha umwana we mu muriro, akurikije ibizira by’amahanga Uhoraho yari yarirukanye imbere y’abana ba Isirayeli. Kandi yatambiraga ibitambo, atwika n’imibavu ku dusozi tw’ikirenga, no ku misozi, no munsi y’igiti cyose kibisi. Nuko Rezini umwami w’i Siriya na Peka mwene Remaliya, umwami wa Isirayeli, bazamuka gutera i Yerusalemu; bagota Ahazi, ariko ntibabasha kumunesha. Muri icyo gihe, Rezini umwami w’i Siriya yigaruriye Elati ayisubiza Siriya, yirukana Abayuda muri Elati; maze Abasiriya baza i Elati, bahatura kugeza na n’uyu munsi. Nuko Ahazi yohereza intumwa kwa Tigulati-Pileseri umwami wa Ashuri, ati: Ndi umugaragu wawe n’umuhungu wawe; zamuka unkorere agakiza unkure mu kuboko k’umwami w’i Siriya no mu kuboko k’umwami wa Isirayeli, bampagurukiye. Ahazi afata ifeza n’izahabu byabonetse mu nzu y’Uwiteka no mu bubiko bw’inzu y’umwami, abyohereza ho impano umwami wa Ashuri. Maze umwami wa Ashuri amwumvira; kuko umwami wa Ashuri yazamutse gutera i Damasiko, arahafata, ajyana abaturage baho ho iminyago i Kiri, kandi yica Rezini. Nuko umwami Ahazi ajya i Damasiko gusanganira Tigulati-Pileseri umwami wa Ashuri, abona igicaniro cyari i Damasiko; maze umwami Ahazi yoherereza Uriya umutambyi ishusho y’icyo gicaniro n’umugero wacyo, akurikije imiterere y’imikorere yacyo yose. Maze Uriya umutambyi yubaka igicaniro akurikije ibyari byose umwami Ahazi yohereje avanye i Damasiko; bityo Uriya umutambyi akigira mbere y’uko umwami Ahazi ava i Damasiko agaruka. Umwami avuye i Damasiko agezeyo, abonye icyo gicaniro, yegera igicaniro agitambiraho. Atwika igitambo cye cyoswa n’ituro rye ry’ibishyimbo, asuka n’ituro rye risukwa, aminjagira ku gicaniro amaraso y’ibitambo bye by’amahoro. Kandi igicaniro cy’umuringa cyari imbere y’Uwiteka agikura imbere y’inzu, hagati y’igicaniro n’inzu y’Uwiteka, agishyira mu ruhande rw’amajyaruguru y’igicaniro. Maze umwami Ahazi ategeka Uriya umutambyi ati: Kuri cya gicaniro kinini ujye utwikiraho igitambo cya mu gitondo cyoswa, n’ituro rya nimugoroba, n’igitambo cy’umwami cyoswa n’ituro rye, hamwe n’igitambo cyoswa cy’abantu bose bo mu gihugu n’amaturo yabo n’amaturo yabo asukwa; kandi ujye ukiminjiragiraho amaraso yose y’ibitambo byoswa n’amaraso yose y’ibindi bitambo; naho igicaniro cy’umuringa kizajya kimbera icyo kubazirizaho. Uko ni ko Uriya umutambyi yabigenje, akurikije ibyo umwami Ahazi yamutegetse byose. Kandi umwami Ahazi akata impande z’ibyicaro, akuraho ibikarabiro byari bibiriho; amanura kandi inyanja ayikura ku bimasa by’umuringa byari biyishyigikiye, ayishyira ku mbuga y’amabuye. Kandi urwubakiro rw’isabato bari barubatse mu nzu, n’inzira umwami yinjiriragamo iturutse hanze, abihindurira ku nzu y’Uwiteka ku bw’umwami wa Ashuri. 2 Abami 16:2–18.
Umwami wa Ashuri ahagarariye umwami wo mu majyaruguru, ari cyo kimenyetso cy’ubupapa. Umwami mubi Ahazi yari umutegetsi nyakuri wa Yuda, igihugu cy’ubwiza nyakuri. Igihe Yesaya n’umuhungu we bahuraga na we ku muyoboro w’ikidendezi cyo hejuru, hafi y’umurima w’umumeshi, bamuzaniye ubutumwa bw’uko abasigaye bazagaruka, uwo mwami mubi yari mu ngorane z’intambara y’abavandimwe hagati y’amajyaruguru n’amajyepfo. Muri icyo kibazo gikomeye, yanze ubutumwa Imana yamugejejeho binyuze ku muhanuzi Yesaya, maze yitabaza umwami nyakuri wo mu majyaruguru ngo amurengere.
Imiterere yo muri Yesaya irindwi yerekana umuyobozi w’igihugu cy’umwuka cy’ikuzo uramburira ukuboko ubupapa ashaka kugirana na bwo isezerano mu gihe cy’intambara y’abaturage bo mu gihugu imbere, aho kuramburira ukuboko Imana. Ubugome bwa Ahazi bwo kwigomeka ku Mana bugaragazwa no kujya kwe gusura umwami wo mu majyaruguru no gukora icyitegererezo cy’urusengero rw’imana y’umwami wo mu majyaruguru, hanyuma akohereza icyo cyitegererezo cy’urusengero ku mutambyi mukuru i Yerusalemu, maze uwo na we akubaka ku butaka bwera bw’ubuturo bw’Imana kopi isa n’urusengero rw’impimbano. Umwami mubi Ahazi ahagarariye ubutegetsi bwa leta, kandi ubufatanye bw’umutambyi mukuru buhagarariye ihuriro ry’itorero na leta.
Uwo bugome nyakuri bugereranya ubugome bw’umuyobozi w’igihugu cy’ubwiza cyo mu buryo bw’umwuka, wigana imihango y’ugusenga ya papati (umwami w’amajyaruguru) kandi agahagarika ugusenga nyakuri k’ubuturo bwera bw’Imana. Ubugome bwa Ahazi bugereranya ubuyobozi bwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika, bushyiraho urusengero rw’impimbano mu gihugu cy’ubwiza, rukaba ari kopi y’urusengero rw’umwami w’amajyaruguru.
Imiterere y’ubuhanuzi ya Yesaya karindwi igereranya imyaka mirongo itandatu n’itanu ya mbere y’inyamaswa yo ku isi, kandi mu buryo burushijeho kutaziguye ikagereranya igihe cyayo cy’imperuka. Hariho umucyo mwinshi ushobora kuvomwa mu miterere y’ubuhanuzi ya Yesaya karindwi, ariko kuri iyi ngingo turimo gusa gukoresha ihame rivuga ko Kristo agaragaza iherezo ry’ikintu akoresheje intangiriro yacyo. Aha turimo gukora iri shusho-ngereranyo, atari cyane kugira ngo ducukumbure byimbitse ingaruka z’imiterere y’amateka ya Yesaya karindwi. Turimo kugaragaza ko igihe ihembe rya Repubulikanisimu yahakanye ukwizera ryifatanya n’ihembe ry’Abaporotesitanti bahakanye ukwizera, biba bishushanya iyubakwa ry’urusengero rw’impimbano.
Iyubakwa ry’urusengero rw’impimbano, rwiganywe hakurikijwe urusengero rw’umwami wo mu majyaruguru, rugaragaza amateka y’igihe ishusho y’inyamaswa izaba iremwe, kandi ni ryo geragezwa rikomeye ku bwoko bw’Imana, ari na ryo rizagenzura iherezo ryabo ry’iteka ryose.
“Uwiteka yanyeretse mu buryo busobanutse ko ishusho y’inyamaswa izashyirwaho mbere y’uko igihe cy’igeragezwa gifungwa; kuko ari yo izaba ikigeragezo gikomeye ku bwoko bw’Imana, ari na cyo kizagena iherezo ryabo ry’iteka ryose.
“Iki ni cyo kigeragezo abantu b’Imana bagomba kunyuramo mbere y’uko bashyirwaho ikimenyetso. Abose bagaragaje ubudahemuka bwabo ku Mana bubahiriza amategeko yayo, kandi banga kwemera isabato y’ibihimbano, bazashyirwa munsi y’ibendera ry’Umwami Imana Yehova, kandi bazahabwa ikimenyetso cy’Imana ihoraho. Ariko abareka ukuri gukomoka mu ijuru maze bakemera isabato yo ku Cyumweru, bazahabwa ikimenyetso cy’inyamaswa” The Seventh-day Adventist Bible Commentary, volume 7, 976.
Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi, ari bo “bwoko bw’Imana” bw’i Lawodikiya, bafite “igeragezwa rikomeye” riba mbere y’uko igihe cy’imbabazi gifungwa. Ni ryo “geragezwa” bagomba gutsinda “mbere y’uko bashyirwaho ikimenyetso.” Ikimenyetso cy’Imana no gufungwa kw’igihe cy’imbabazi bibaho ku itegeko ryo ku Cyumweru. Gukorwa kw’ishusho y’inyamaswa kuba mu gihe kigana ku itegeko ryo ku Cyumweru kandi kigasohozwa kuri ryo. Ishusho y’inyamaswa n’ikorwa ryayo ni ukuri kuzagena iherezo ryacu ry’iteka. Gukorwa kw’iyo shusho kwagaragajwe nk’uguhuza inkoni ebyiri kugira ngo habeho ishyanga rimwe. Guhuza izo nkoni ebyiri kuba mu ntangiriro y’amateka ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika, hanyuma bikongera kuba no ku iherezo ryayo. Mu ntangiriro hahujwe inkoni ebyiri kugira ngo hashyirweho ihembe ry’Abaporotesitanti, kandi ku iherezo hahuza inkoni ebyiri kugira ngo hashyirweho ihembe ry’Abarepubulikani.
Mu ntangiriro z’amateka yo kuva mu 1798 kugeza mu 1844, urusengero rw’ihembe ry’Abaporotesitanti rwarubatswe. Nyuma y’imyaka cumi n’icyenda, perezida wa mbere w’Umurepubulikani w’ihembe ry’Abarepubulikani yavuganye nk’umwana w’intama, maze kubikora atyo atangira inzira yo kubohora imbata, ariko byamutwaye ubugingo bwe. Umwana w’Intama w’Imana yapfiriye ku musaraba kugira ngo abohore abantu mu bubata bw’icyaha, ariko byamutwaye ubugingo bwe. Umusaraba ni Itangazo ryo Kubohora. Mu mateka aho ihembe ry’Abarepubulikani ryari riri kubohora imbata, ihembe ry’Abaporotesitanti ryanze ubuhanuzi bw’uburetwa. Mu mateka y’itegeko ryo ku Cyumweru, ubwo ihembe ry’Abarepubulikani rizaba ryongeye gushyiraho uburetwa bw’umwuka, ihembe ry’Abaporotesitanti rizaba ritangaza ubutumwa bubatura imbohe.
Perezida wa nyuma w’ihembe ry’Igipublika ry’inyamaswa yo mu isi azavuga nk’igisato, kandi igihe azabigira, ihembe ry’Abaporotesitanti b’ukuri rizazamurwa nk’ibendera. Ibyo bigereranywa mu mahembe abiri y’Ubwami bw’Abamedi n’Abaperesi nyabwo n’ubw’Umwuka. Ubwami nyakuri bw’Abamedi n’Abaperesi bwari ubwami bwa kabiri mu buhanuzi bwa Bibiliya, kandi ubwami bwa gatandatu mu buhanuzi bwa Bibiliya ni Ubwami bw’Abamedi n’Abaperesi bw’Umwuka. Mu gitabo cya Daniyeli, impfizi y’intama y’Abamedi n’Abaperesi yari ifite amahembe abiri, nk’uko na Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zifite, ariko ihembe rya kabiri ryadutse nyuma.
Nuko ndarangamira, nditegereza, maze mbona, dore impfizi y’intama ihagaze imbere y’uruzi, ifite amahembe abiri; ayo mahembe yombi yari maremare; ariko rimwe ryari rirerire kurusha irindi, kandi irirerire kurusha irindi ryaje nyuma. Danieli 8:3.
Mu mateka y’ubuhanuzi y’inyamaswa yo ku isi n’amahembe yayo yombi, ihembe ry’Abaporotesitanti ryamenyekanye mbere, ariko aho kuzamuka no kurangiza umurimo, ryisubirira mu butayu bw’ubuhumyi bw’i Lawodikiya. Mu mateka ubwo ihembe ry’Abarepubulikani rivuga nk’ikiyoka, kandi rigashyiraho itegeko rya vuba ry’Umunsi w’Ikumweru, ni bwo ihembe nyakuri ry’Abaporotesitanti rizaherako rishyirwaho nk’ibendera. Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi b’i Lawodikiya bonyine bamenya ikigeragezo kigereranywa no kuremwa kw’ishusho y’inyamaswa ni bo bazahabwa ikimenyetso cy’Imana igihe igihe cy’imbabazi kizaba kirangiye. Ubutumwa bugaragaza iyi nzira y’igeragezwa ubu buri guhanurwa ku bw’uwashaka wese kubwungukiramo.
Eliya ahagarara imbere y’abaturage bose, aravuga ati: Muzageza he gukebaguzwa n’ibitekerezo bibiri? Niba Uwiteka ari we Mana, mumukurikire; ariko niba ari Bali, nimumukurikire. Ariko abantu ntibamusubiza ijambo na rimwe. 1 Abami 18:21.