Amateka Ahishwe y’Umurongo wa Mirongo Ine — Umubare wa Cumi na Gatandatu

Uko Jones ashyira imbere ko marayika wa mbere wo mu Byahishuwe 14 adashobora gutandukanywa na ba marayika babiri bamukurikira, kurakomeye cyane kandi ntigushidikanywaho. Uko yagaragaje isano y’imiterere ihuza abo ba marayika batatu n’abamarayika b’impanda, ni ukuri kudashidikanywaho rwose. Nta gushidikanya ko yashimangiraga cyane ba marayika batatu bo mu Byahishuwe 14, ariko ingingo yo kubafata nk’“abadatandukanywa” ifite agaciro nkako no ku bamarayika bose bababanjirije.

Kubera ko yari yibanze ku bamarayika batatu bo mu Ibyahishuwe cumi na bine, ntiyakurikiranye uko gutekereza kwe kugeza ku mwanzuro wako wa nyuma. Amaherezo, uko gutekereza yakoresheje ahuza inzamba z’ishyano rya gatanu, irya gatandatu n’irya karindwi n’abo bamarayika batatu bo mu Ibyahishuwe cumi na bine, kwanari gukubiyemo gusubiza umurongo w’inzamba inyuma kugeza ku wa mbere mu bamarayika barindwi b’inzamba.

Urukurikirane rw’abamarayika rutangirana n’abamarayika “barindwi” b’impanda, kandi umurongo w’abamarayika mu Ibyahishuwe utangirira ku mpanda ya mbere ugakomeza ukagera ku muburo wa marayika wa gatatu werekeye ikimenyetso cy’inyamaswa. Jones afite ukuri mu kugaragaza itandukaniro riri hagati y’impanda enye za mbere n’impanda eshatu za nyuma z’amakuba, kuko iyo miterere y’ubuhanuzi ya “enye n’eshatu” iboneka no mu matorero no mu bimenyetso. Kuba byarashingiwe ku batangabuhamya batatu mu gitabo cy’Ibyahishuwe bituma abahitamo kubona ko iryo ririndwi ari ikimenyetso, babona kandi ko enye na zo ari ikimenyetso, kandi ko eshatu na zo ari ikimenyetso.

Ibyo twagiye tugaragaza mu gihe cya vuba ni uko abamarayika ba mbere n’uwa kabiri bo mu Ibyahishuwe 14 bahabwa imbaraga n’ubuhanuzi bw’igihe bwerekeye Isilamu bwo ku byago bya mbere n’ibya kabiri, kandi ko guhabwa imbaraga k’umumarayika wa gatatu gusohozwa no gusohora kw’akaga ka gatatu ku wa 9/11. Icyo ikoreshwa rya Jones rigaragaza, (nubwo atavuze ingingo yanjye), ni uko buri mumarayika kuva ku mumarayika wa mbere w’impanda wo mu Ibyahishuwe 8 kugeza ku mpanda y’akaga ka gatatu yo mu Ibyahishuwe 11 afitanye isano idatandukanywa n’abamarayika batatu bo mu Ibyahishuwe 14. Ni ibimenyetso biri mu murongo umwe w’ubuhanuzi. Bigomba kumenyekana gutyo kugira ngo hasobanuke imirimo itandukanye buri mumarayika ahagarariye. Bityo rero, nk’uko amatorero arindwi, ibimenyetso birindwi n’impanda zirindwi bihagarariye umubare karindwi, kandi nanone ikimenyetso cya kane n’icya gatatu mu bimenyetso rusange bya karindwi (amatorero, ibimenyetso n’impanda); umurongo w’abamarayika uhereye ku wa mbere mu bamarayika barindwi b’impanda ukageza ku mumarayika wa gatatu ugomba gufatwa nk’ikintu kimwe cyuzuye. Ibi bigaragaza umurongo w’abamarayika cumi n’umwe.

Abamarayika batatu bo mu Byahishuwe cumi na bine bahagarariye ubutumwa bw’imbuzi bw’Abamillerite bwatangaje ugutangira k’urubanza, hanyuma nyuma yaho ubutumwa bw’imbuzi bw’abo ibihumbi ijana na mirongo ine na bine butangaza iherezo ry’urubanza.

Impanda ndwi zirindwi zigereranya imbaraga Imana yakoresheje mu buryo bw’ubuyobozi bwayo kugira ngo izanire urubanza amahanga yashyizeho ugusenga izuba.

Amahembe ane ya mbere agaragaza irimbuka rigenda ryiyongera rya Roma y’Iburengerazuba kugeza mu mwaka wa 476.

Iya gatanu n’iya gatandatu zigaragaza ihirima ry’Ubwami bw’Abaroma bwo mu Burasirazuba kuva mu 1449 kugeza mu 1453.

Impanda eshatu za nyuma zigereranya Ubusilamu bwo muri ayo makuba atatu.

Umumarayika uvugwa mu Byahishuwe icumi ni Kristo, umanuka kugira ngo aheshe imbaraga uwo murimo mu ntangiriro, kandi yongera kumanuka mu Byahishuwe cumi n’umunani, kugira ngo aheshe imbaraga uwo murimo ku iherezo.

Impanda ya karindwi yatangiye kuvuza ku wa 22 Ukwakira 1844, igihe urubanza rwakingurwaga, ari rwo Munsi w’Impongano nyakuri. Impanda ya Yubile yagombaga kuvuza ku Munsi w’Impongano. Bityo rero, mu rubanza havuzwa impanda ebyiri: impanda ya Yubile n’impanda ya karindwi.

Imiterere igaragaza gutatanywa kwa Isirayeli mu gihe cy’“ibihe birindwi,” kuboneka mu gice gikurikiraho cya Abalewi, ishyirwa ahagaragara mu mirongo ibanziriza amabwiriza yo kuvuza impanda ya yubile ku Munsi w’Impongano.

Igihe Miller yabonaga urubanza rwaciwe kuri Isirayeli kubera kwica Isabato yo kuruhuka kw’isi mu gice cya makumyabiri na gatandatu, yashyize mu bikorwa ihame rivuga ko umunsi ushushanya umwaka maze abona ko umwaka ugizwe n’iminsi magana atatu na mirongo itandatu, kandi ko inshuro ndwi za magana atatu na mirongo itandatu zari imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri y’igihano cyo kwica isezerano. Uko ni ko kuri kwa mbere k’ubuhanuzi yavumbuye. Ni ryo shingiro ry’ukuri kwagize urufatiro Kristo yashyizeho binyuze mu murimo wa Miller. Impanda ya Yubile ni itangazo ry’ubucunguzi n’umudendezo.

Ihembe rya karindwi ni Isilamu yo muri ishyano rya gatatu.

Impanda ya karindwi ya Isilamu ni ukuri kw’ubuhanuzi kwo hanze, kandi impanda ya Yubile ni ukuri kw’ubuhanuzi kwo imbere kw’ikorwa no kwizera—ukubohorwa mu cyaha, nk’uko mushiki wacu White abivuga, ari yo marayika wa gatatu mu kuri kwawo nyakuri. Mu gihe impanda ya karindwi irimo kuvuza, ubwiru bwa Kristo muri mwe, ibyiringiro by’ubwiza, buzagezwa ku butungane ubwo Kristo azahuza Ubumana bwe n’ubumuntu bw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine. Abazahabwa icyo gihe ikimenyetso cy’Imana bazatangaza ubutumwa bw’impanda bwo kuburira bugaragazwa nk’ibyago bya gatatu, kandi nanone nk’umuburo wa marayika wa gatatu. Ibyago bya gatatu biha imbaraga ubutumwa bwa marayika wa gatatu igihe marayika utari undi muntu uwo ari we wese uretse Yesu Kristo amanukanye ubutumwa mu ntoki ze.

Iyo tumenye ko bwari ubuhanuzi bw’igihe bw’akaga ka mbere n’akaga ka kabiri bwahaye imbaraga ubutumwa bw’umumarayika wa mbere, kandi ko ubuhanuzi bw’akaga ka gatatu ari bwo buha imbaraga ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu, tuba tumenye impanda nk’ “imanza zatejwe Roma zisubiza ku ishyirwa mu bikorwa ry’itegeko ryo ku Cyumweru.” Izo manza z’ubuyobozi bw’Imana, by’umwihariko impanda eshatu ziheruka z’amakuba, zihura kandi zikajyana mu buryo bubangikanye n’ubutumwa bw’iburira bw’abamarayika batatu bo mu Byahishuwe cumi na bine. Amakuba abiri n’abamarayika babiri mu mateka y’Abamillerite, n’akaga ka gatatu n’umumarayika wa gatatu mu mateka y’abihumbi ijana na mirongo ine na bane. Mu mateka y’itangiriro y’umumarayika wa mbere n’uwa kabiri, ubutumwa bwo gufungurwa kw’urubanza bwahawe imbaraga no gusohora kwa Isilamu kw’akaga ka mbere n’akaga ka kabiri. Mu mateka y’iherezo y’umumarayika wa gatatu, ubutumwa butangaza isoza ry’urubanza bwahawe imbaraga no gusohora kwa Isilamu kw’akaga ka gatatu.

Imbaraga zatanzwe mu itangiriro no ku mperuka zagaragajwe n’umumarayika wo mu Byahishuwe icumi na cumi n’umunani, “utari undi muntu uwo ari we wese utari Yesu Kristo.” Ubutumwa bwo hanze bwa Isilamu n’ubutumwa bwo imbere bw’urubanza ni impanda ya gatatu y’ishyano yo hanze, kandi ubutumwa bwo imbere bw’urubanza ni impanda y’umumarayika wa gatatu. Impanda yo hanze ya Isilamu ni ubuhanuzi bw’imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri, naho impanda yo imbere y’umumarayika wa gatatu ni imyaka ibihumbi bibiri na magana atatu. Byombi byageze kandi biravuzwa mu itangira ry’urubanza rw’abapfuye, kandi byombi byongeye kugera mu itangira ry’urubanza rw’abazima.

Marayika wo mu Ibyahishuwe igice cya cumi yamanutse ku wa 11 Kanama 1840 asohoza ubuhanuzi bwerekeye Islamu, kandi mu kubikora gutyo uwo marayika yabaye ikimenyetso cy’imanuka ya marayika wo mu Ibyahishuwe igice cya cumi n’umunani, iherekejwe no gusohozwa k’ubuhanuzi bwerekeye Islamu. Urubanza rw’Imana ku bugome bwo kwigomeka k’itegeko ryo ku Cyumweru mu 321, hanyuma nanone mu 538, rugaragazwa n’amakondera atandatu ya mbere, kandi urubanza rwayo ku kwigomeka kw’itegeko ryo ku Cyumweru rwegereje kuza rugaragazwa n’ikondera rya karindwi, ari ryo marira ya gatatu kandi rikaba n’umumarayika wa gatatu. Ubutumwa bw’umuburo bw’itangiriro ry’urubanza ku wa 22 Ukwakira 1844 n’ubutumwa bw’umuburo bw’urubanza rw’abazima ku wa 9/11 byombi byahawe imbaraga n’umumarayika wa karindwi mu ruhererekane Jones yashyize ahagaragara. Abamarayika batandatu b’amakondera bari mu bice bya munani n’icya cyenda, hanyuma mu gice cya cumi hamanuka marayika utari munsi y’igihagararo cya Yesu Kristo. Ni uwa karindwi muri urwo ruhererekane rw’abamarayika, ukurikirwa mu gice cya cumi na kimwe na marira ya gatatu, ari ryo kondera rya karindwi ryatangiye kuvuza mu 1844, ariko rikaba ari irya munani mu ruhererekane rw’abamarayika rugera ku bamaraika ba cyenda, icumi n’icumi na rimwe bo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kane.

Ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu ntibushobora gutandukanywa n’ubw’abamarayika ba mbere n’uwa kabiri, ariko kandi ntibwanatandukanywa n’amakondera arindwi y’urubanza rw’Imana ku buhakanyi. Amakondera ane ya mbere y’urubanza avugwa mu gice cya munani cy’Ibyahishuwe agaragaza irimbuka rigenda rikura rya Roma y’Iburengerazuba nyuma y’itegeko rya mbere rya Konstantino ryo kubahiriza ku Cyumweru mu mwaka wa 321, kandi ryatangiye igihe yagabanyaga ubwami mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba mu mwaka wa 330.

Ihame ry’uko ubuhakanyi bw’ishyanga buzana kurimbuka kw’ishyanga ryose ryageze ku gihugu cya Konstantino, ritangira n’amakondera ane ya mbere yasozaga Roma y’Iburengerazuba mu mwaka wa 476. Roma y’Iburasirazuba yo yasojwe mu mwaka wa 1453, nubwo mu buryo bw’ubuhanuzi yari yaratakaje ubwigenge bwayo bw’ubusugire bw’ishyanga ku itariki ya 27 Nyakanga 1449. Bitandukanye na Babuloni, yarimbuwe mu ijoro rimwe, Roma, yaba iy’Iburengerazuba cyangwa iy’Iburasirazuba, yagejejwe ku iherezo ryayo buhoro buhoro. Irimbuka rya Roma y’Iburengerazuba munsi y’amakondera ane ya mbere kugeza mu mwaka wa 476, rihagarariye irimbuka rya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika munsi y’amakondera ane, ari byo ku rwego rumwe bihagarariye ibisekuru bine bya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika byatangiye mu mwaka wa 1798 bikazarangirira ku itegeko ryo ku Cyumweru. Ibyo bisekuru bine bihura n’ibisekuru bine by’Abadiventisime, na byo bihura n’amatorero ane ya mbere yo mu Byahishuwe igice cya kabiri, ndetse n’ibizira bine byiyongera byo muri Ezekiyeli igice cya munani, n’imivumba ine y’inzige zo mu gitabo cya Yoweli.

Impanda ya gatanu n’iya gatandatu zasenye Roma y’i Burasirazuba; kandi Roma y’i Burasirazuba, mu isano y’ubuhanuzi ifitanye na Roma y’i Burengerazuba, ishushanya ubutegetsi bw’igihugu. Roma y’i Burengerazuba ishushanya itorero. Roma y’i Burengerazuba kandi ishushanya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, ari zo zabanza kuneshwa, nk’uko byagendekeye Roma y’i Burengerazuba.

Amahembe ane ya mbere ahagarariye ibisekuru bine by’amateka ya Amerika; kandi igihe Leta Zunze Ubumwe za Amerika ziguye, igihugu cy’icyubahiro kivugwa mu murongo wa mirongo ine n’umwe wa Daniyeli cumi n’umwe kiba kimaze kugwa, maze inzitizi ikurikiraho ikaba Egiputa, ikimenyetso cy’andi mahanga yose yo mu isi. Umuryango w’Abibumbye, ari bo bami icumi, nyuma yaho bemeranya guha ubwami bwabo bwa karindwi ubupapa, kuko muri Ibyahishuwe cumi na karindwi havuga ngo “igihe gito—isaa imwe.” Ibyo bibaho ku munsi mukuru w’isabukuru ya Herode, ubwo asezeranya gutanga igice cy’ubwami bwe. Kuri uwo munsi mukuru w’isabukuru ya Herode, muri iyo saha ni ho inyandiko igaragara ku ishwagara ry’inkuta, maze Belushazari akicwa. Iyo saha igera ku itegeko ryo ku cyumweru kandi igakomeza kugeza igihe cy’igeragezwa cya muntu gifunzwe. Ubwami bwa karindwi buraneshejwe nk’uko byagereranyijwe no kurimburwa kw’inkuta za Konstantinopole zaguye mu mwaka wa 1453. Uhereye ku itegeko ryo ku cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, nk’uko byagereranyijwe na 1449, kugeza ku kugwa kwa Konstantinopole mu 1453, ni imyaka ine y’ikigereranyo. Ubupapa bwakomeretse uruguma rwica mu 1798.

Muri Daniyeli igice cya cumi na kimwe umurongo wa mirongo ine, ubupapa bwaraguye mu mwaka wa 1798, mu gihe cy’imperuka. Hanyuma umwami w’amajyepfo yaguye mu mwaka wa 1989, mu gihe cy’imperuka. Leta Zunze Ubumwe za Amerika zigwa mu murongo wa mirongo ine n’umwe, kandi Misiri ikagwa mu murongo wa mirongo ine n’ibiri, naho ubupapa bukagera ku kugwa kwabwo kwa kabiri kandi kwa nyuma mu murongo wa mirongo ine n’itanu.

Kugwa kwa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika (umuhanuzi w’ibinyoma) mu murongo wa mirongo ine n’umwe kwagereranyijwe n’umwaka wa 1449, kandi kugwa kwa Egiputa (ikiyoka) mu murongo wa mirongo ine n’ibiri kwagereranyijwe n’umwaka wa 1453, kandi ubupapa (inyamaswa) bugera ku iherezo ryabwo nta wo kubutabara nk’uko byagereranyijwe n’umwaka wa 1798. Umuhanuzi w’ibinyoma n’ikiyoka bicishwa bugufi n’ububasha bw’amakondera, kandi inyamaswa ikurwa ku butegetsi n’ububasha bw’ikiyoka.

Umubare wa kane ni ikimenyetso cyo gusenyuka kw’ubwami. Ubwami bwa Alegizandere bwacitsemo ubwami bune, kandi Egiputa yarohamye mu Nyanja Itukura mu gisekuru cya kane, kandi Isirayeli iri gupfukamira izuba mu mahano ya kane yo muri Ezekiyeli umunani. Ibisekuru bine bya Giporotesitanti n’Abarepubulikani mu nyamaswa yo ku isi byatangiye mu 1798 kandi birarangira ku itegeko rya vuba cyane ryo kubahiriza ku Cyumweru ku mahembe yombi. Imanza enye zikomeye za Ezekiyeli ku Yerusalemu zigaragaza imanza enye ku Leta Zunze Ubumwe za Amerika, kandi izo manza enye ku bwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya zigereranya imyaka ine yo kuva mu 1449 kugeza mu 1453, ubwo ubwami bwa karindwi bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya bwemera guha ubupapa igice cy’ubwami bwabwo mu mubano w’itorero na leta, uwo maraya w’i Tiro ategeka.

Iyo myaka ine yo mu 1449 kugeza mu 1453 igereranya irimbuka ry’ubwami bwa karindwi ku itegeko ryo ku Cyumweru, kandi ikanagereranya igihe cy’irimbuka ry’ubwami bwa munani uhereye ku itegeko ryo ku Cyumweru kugeza ku irangira ry’igihe cy’igeragezwa. Kwigarurira Egiputa, ari yo isi kandi nanone akaba ari cya kiyoka gihabwa ubupapa, ni ifuragata ku ntangiriro y’igihe gishushanywa n’iyo myaka ine yo mu 1449 kugeza mu 1453. Ibi byerekana ugwa kwa Constantinople ku itegeko ryo ku Cyumweru, hanyuma bikongera kubigaragaza igihe Mikayeli ahagurutse. Igihe Mikayeli ahagurutse, abamarayika bane baba barekuwe byuzuye nk’uko guhumekerwa kubivuga.

Ibice bine by’ubwami bwa Alegizandere, amakondera ane yatewe kuri Roma y’Iburengerazuba, imiyaga ine irekurwa kuri Roma y’Iburasirazuba, imanza enye zikomeye zimanurwa kuri Yerusalemu, imiyaga ine irekurwa igihe ubupapa bugera ku iherezo ryabwo nta n’umwe ubufasha. Hamwe n’ibi bimenyetso by’ubuhanuzi bimaze gushyirwa ahagaragara, tuzasuzuma ishyano rya kabiri mu rwego rwo kurishyira mu murongo w’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.

Mu mwaka wa 1439, mu Nama Nkuru ya Florence (nanone yitwaga Ubumwe bwa Florence), abahagarariye Itorero rya Orutodogisi ry’Iburasirazuba (bayobowe n’Umwami w’Ababyzantine Yohani VIII Palaiologos hamwe na Patiriyarika wa Konstantinopoli) bashyize umukono ku iteka ryemewe ry’ubumwe n’Itorero Gatolika ry’i Roma. Bemeye kwemera ko Papa w’i Roma ari umutwe (ubutware bw’ikirenga) bw’Itorero ryose.

Umwami n’Umupatriyarki bemeye “ingingo ya Filioque” mu Iyobokamana rya Nikeya, iyo ikaba yari inyongera yongewe ku Iyobokamana rya Nikeya, ivuga ko Roho Mutagatifu akomoka kuri Data no ku Mwana. Iyobokamana rya Nikeya ni imwe mu mvugo z’ingenzi cyane kandi zikoreshwa cyane mu mateka y’ukwemera Gatolika. Iyobokamana rya Nikeya ni incamake yemewe y’imyizerere shingiro ya Gatolika. Ryanditswe mbere na mbere kugira ngo rirengere ukuri ku byerekeye uwo Yesu Kristu ari we. Mu mwaka wa 325, havutse impaka zikomeye kuko umupadiri witwaga Ariyusi yigishaga ko Yesu yaremwe n’Imana Data kandi ko atari Imana byuzuye.

Umwami w’Abami Konstantini yahamagaje Inama Nkuru ya mbere y’i Nicaea kugira ngo ikemure icyo kibazo. Iyo nama yemeje mu buryo bukomeye ko Yesu ari Imana byuzuye, “ahuje kamere imwe” na Data. Nyuma, Icyatumwa cy’Ukwizera cyaguweho mu Nama y’i Constantinople mu mwaka wa 381. Aha ni ngombwa kuzirikana ko Icyatumwa cy’Ukwizera cy’i Nicaea cyashyizweho mu mateka ya Konstantini wa mbere, kandi ko cyagombaga kuzahinduka ikibazo kuri Konstantini wa nyuma, ari we Konstantini wa cumi n’umwe, wari Umwami w’Abami wa nyuma w’Ubwami bw’Abaroma bw’i Burasirazuba, ari bwo Bwizantini. Konstantini Mukuru, ari we wa mbere, akomeje kugaragazwa kenshi nk’insanganyamatsiko mu buhanuzi bwa Bibiliya. Ni we mutegetsi ku itangiriro ry’ubwami bw’i Burasirazuba, bityo akaba ashushanya mutegetsi wo ku iherezo ry’ubwami bw’i Burasirazuba. Kuba Icyatumwa cy’Ukwizera cy’i Nicaea ari kimwe mu bigize amateka y’itangiriro n’iherezo ni ikintu kigomba kwitabwaho n’umunyeshuri w’ubuhanuzi, niba asobanukiwe ihame rya alufa na omega.

Mu wa 381, Icyemezo cy’Ukwizera cya Nicée cyavuguruwe hongerwamo inyigisho ya Purugatori, inyigisho ya Ukaristiya, hamwe no kwemera ikoreshwa ry’umugati udasembuye muri Ukaristiya, wari umugenzo w’Abalatini. Icyemezo cy’Ukwizera cyo mu wa 381 cyanemeye imyumvire Gatolika ku cyaha cy’inkomoko no ku buzima bwo nyuma y’urupfu. Cyarangiraga n’uyu murongo w’ingenzi: “Turanasobanura ko intebe yera y’intumwa n’Umupapa w’i Roma bifite ubukuru ku isi yose kandi ko ari we musimbura nyakuri wa Kristo.”

Mu Nama y’i Florence hasinywe indi verisiyo yavuguruwe ku wa 6 Nyakanga 1439, hashize imyaka 14 ngo Constantinople igwe mu maboko y’Abaturuki b’Abottomani mu 1453. Ubumwe bwashyizweho umukono buri munsi y’igitutu gikomeye cya politiki. Ubwami bw’Abaroma b’i Burasirazuba bwari bukeneye cyane ubufasha bwa gisirikare buturutse i Burengerazuba kugira ngo burwanye Abottomani bari bagenda basatira. Igihe intumwa z’Abagiriki zasubiraga iwabo, ayo masezerano yamaganwe cyane n’umubare munini w’abapadiri, abihayimana, n’abaturage basanzwe bo mu Burasirazuba. Benshi mu bepisikopi bayashyizeho umukono nyuma bakuyemo inkunga yabo. Ubumwe ntibwigeze bushyirwa mu bikorwa uko bwari bwuzuye kandi mu myaka yakurikiyeho bwahakanywe ku mugaragaro na Kiliziya ya Orutodogisi y’i Burasirazuba. Igihe Constantinople yagwaga mu 1453, ubumwe bwari bwaramaze gusenyuka mu by’ukuri. Akenshi abahanga mu mateka babusobanura nk’ubumwe bwa politiki bwatsinzwe n’uko habayeho kurwanywa gukomeye gushingiye kuri tewolojiya, umuco, n’abaturage.

Mu Nama ya Mbere y’i Nicaea yo mu mwaka wa 325, hemejwe Icyo Kwizera cy’i Nicaea. Iyo Nama ishyirwa imyaka itanu mbere y’umwaka wa 330, ari wo 360 by’imyaka byo muri Daniyeli 11:24, bigereranywa n’“igihe,” byarangiriyeho.

Umwaka wa 31 Mbere ya Kristo n’uwa 330 yombi ziranga “igihe cyategetswe” kivugwa mu mirongo ya makumyabiri na irindwi n’iya makumyabiri n’icyenda byo muri Daniyeli cumi na rimwe.

Intangiriro (330) n’iherezo (1449–1453) by’umurongo w’ubuhanuzi wa Roma y’iburasirazuba bishushanywa n’umwami w’abami wa mbere n’uwa nyuma witwaga Konstantino. Alufa na Omega by’umurongo w’ubuhanuzi wa Roma y’iburasirazuba, yitwaga Ingoma y’Ababyzantine, bifitanye isano n’iherezo rya Roma ya cyami yamaze imyaka magana atatu na mirongo itandatu itegekana ububasha busumba ubundi, uhereye ku rugamba rwa Akisiyo mu mwaka wa 31 mbere ya Kristo kugeza mu mwaka wa 330, hanyuma ugakomereza kugeza mu wa 1453. Mbere y’urugamba rwa Akisiyo mu mwaka wa 31 mbere ya Kristo, Mariko Antoniyo na Awugusito Kayisari bavugiye ibinyoma ku meza amwe, ariko ntibyagira icyo bigeraho. Mbere y’umwaka wa 330, mu wa 325, hafashwe Ihamya rya Nikeya. Mbere y’umwaka wa 1453 hafashwe inyandiko ivuguruye y’iryo hamya nyaryo rya Nikeya. Mbere ya 31 mbere ya Kristo, abantu babiri ba politiki bavugiye ibinyoma ku meza amwe. Mu wa 325, ibinyoma by’umwuka byavugiwe ku meza amwe. Abo bahamya babiri bagaragaza ibinyoma bya politiki n’iby’umwuka byemejwe mu wa 1439 mu Nama ya Florensi. Iryo Hamya rya Nikeya rivuguruye ryitwaga Itegeko ry’Ubumwe.

Ikimenyetso cya mbere cyo ku nzira cy’“ibinyoma ku meza amwe” cyabaye mbere ya 31 BC, kandi cyari hagati y’amatsinda abiri ya politiki ya Roma y’abapagani. Igihe cyagenwe kuri ibyo binyoma cyari 31 BC, kandi cyari kigizwe na Augustus, ikimenyetso cya Roma ihanganye n’ishyirahamwe ry’umugabo n’umugore byagereranyaga Misiri. Itsinda rya kabiri ry’ibinyoma ryabaye mu 325, kandi igihe cyagenwe cyari 330. Itsinda rya gatatu ry’ibinyoma ryabaye mu 1439, kandi igihe cyagenwe cyari 1449–1453. Abari ku meza mu 1439 bagereranyaga Roma y’iburengerazuba na Roma y’iburasirazuba, aho Roma y’iburasirazuba yashakaga intego ya politiki, yemeye impaka y’idini. 31 BC, hagakurikiraho 330, hanyuma 1453, bigereranya ishyirwa mu bikorwa inshuro eshatu ry’umurongo wa Roma.

Ikibangikanywa cya politiki cy’ishyirahamwe rya Marc Antony na Cleopatra cyashushanyaga mbere ikibangikanywa cya mwuka cy’ubuyobe bwa Arianismu mu 325, na bwo kikazashushanya mbere ikibangikanywa cya politiki n’icy’idini cy’Abaturukiya b’Abayisilamu mu 1439.

Inyigisho z’Icyezwe cya Nikea ni ibinyoma, kandi nta kuri kurimo na gato. Inyandiko yashyizweho umukono ku wa 6 Nyakanga 1439, mu Nama ya Florence, yiswe Itegeko ry’Ubumwe, kandi yagaragazaga ibyo binyoma bimwe n’ibirenzeho. Igihe intumwa zasubiraga i Constantinople mu 1439, zakiriwe n’uburakari n’ibirego byo guhemuka. Imvugo yamamaye yari iyi: “Igitambaro cy’Umuturukiya kiruta ingofero ya Papa.”

Ubumwe bwarashyizweho umukono cyane cyane kubera ko Umwami w’Abami wa Bizantine yari akeneye byihutirwa ubufasha bwa gisirikare bw’Abanyaburengerazuba mu guhangana n’Abottomani. Igihe byaje kugaragara ko ubufasha bwa gisirikare buto cyane (cyangwa nta na buke) bwari bugiye kuza, inkunga yari ishyigikiye ubwo bumwe yahise iyoyoka. Mu 1450–1451, sinodi nyinshi z’Iburasirazuba zanze ubwo bumwe, kandi nyuma y’aho Konstantinopoli igwiriye mu 1453, ubwo bumwe bwaratereranywe burundu. Ingaruka ya nyuma y’Itegeko ry’Ubumwe rya Florence ifatwa n’Itorero rya Orutodogisi ry’Iburasirazuba nk’inama yananiwe kandi yananzwe. Ntiryemerwa nk’iryemewe. Nyamara Itorero Gatolika ry’i Roma ryo riracyarifata nk’inama mpuzamatorero yemewe.

Turimo gushyiraho ihame ryo gusobanukirwa uburyo ibiranga by’ubuhanuzi by’ishyano rya kabiri bisubirwamo mu mateka y’ishyano rya gatatu. Ubuhanuzi bw’imyaka ijana na mirongo itanu bw’ishyano rya mbere bwatangiye ku wa 27 Nyakanga 1299 burangira ku wa 27 Nyakanga 1449.

Konstantino XI Palaiologos yavutse mu 1404 kandi yimye kuva muri Mutarama 1449 kugeza ku ya 29 Gicurasi 1453. Yari umwami wa nyuma w’Ubwami bw’Abaroma bw’i Burasirazuba (Byzantine), bwari bumaze imyaka irenga 1,100. Yabayoboye ashize amanga mu kurinda Constantinople mu gihe cy’igotwa ry’Abottomani mu 1453, afite abarwanashyaka bagera gusa ku 7,000 kugeza ku 8,000 bahanganye n’ingabo za Mehmed II zirenga 80,000. Yapfuye arwana ku nkike z’umujyi ku ya 29 Gicurasi 1453, igihe Constantinople yagwaga burundu. Umurambo we ntiwigeze umenyekana mu buryo budashidikanywaho. Urupfu rwe rwaranze iherezo ry’Ubwami bw’Abaroma (ari bwo buryo bwa nyuma bwakomeje ku buryo butaziguye ubwami bwashinzwe na Augustus mu 27 BC).

Yibukwa mu mateka y’Abagiriki no mu muco gakondo wa Orutodogisi nk’intwari ikomeye—akenshi mu migani yitwa “Umwami w’Abami wa Marumaru” (ukwemera ko umunsi umwe azagaruka kugira ngo akize Konstantinopoli).

Yohana VIII Palaiologos (1392–1448) yari Umwami w’Ababyzantine wa kabiri uhereye ku wa nyuma, wategetse kuva mu 1425 kugeza mu 1448. Yari umuhungu w’imfura w’Umwami Manuel II Palaiologos kandi akaba mukuru wa Konstantino XI. Mu gihe kinini cy’ingoma ye, Yohana VIII yamaze ashaka n’umuhate mwinshi gukiza Ubwami bw’Ababyzantine bwari bugenda bupfa ngo butarimburwa n’Abottomani. Mu 1439, ubwe yagiye mu Butaliyani maze ayobora Inama y’i Florence, aho we n’intumwa z’Aborutodogisi b’Iburasirazuba bemeye by’agateganyo kongera kwiyunga na Kiliziya Gatolika y’Abaroma no kwemera Papa nk’umutware wa Kiliziya. Konstantino Mukuru na we yari yarayoboye Inama y’i Niseya. Yohana VIII yiringiraga ko ubwo bumwe n’ubupapa bwari kumuzanira ubufasha bwa gisirikare buturutse mu Burengerazuba bwo guhangana n’Abaturuki, ariko ubwo bumwe ntibwakiriwe neza cyane i Konstantinopole, kandi amaherezo bwananiwe. Yohana VIII yapfuye mu 1448 (azize indwara zisanzwe), hasigaye imyaka itanu gusa ngo Konstantinopole igwe mu 1453. Hanyuma murumuna we Konstantino XI aba umwami, maze apfa arwana arengera uwo mujyi.

Igihe Yohani VIII yapfaga mu 1448, umuvandimwe we Konstantini XI ni we watoranyijwe ngo amusimbure. Mu 1448, Ubwami bw’Abaroma b’i Burasirazuba bwari bwarabaye leta nto yegamiye ku bundi bwami, kandi Abottomani bari bafite ijambo rikomeye ku wicaraga ku ntebe y’ubwami i Konstantinopoli. Ku wa 27 Nyakanga 1449, habaye igikorwa cya politiki gikomeye cyane mu myaka ya nyuma y’Ubwami bw’Abaroma b’i Burasirazuba. Umwami w’Abami w’Abaroma b’i Burasirazuba, Yohani VIII Palaiologos, yari yarapfuye mbere muri 1448. Umuvandimwe we, Konstantini XI Palaiologos (umwami wa nyuma), yatangajwe ko ari umwami w’abami i Konstantinopoli. Nyamara, mbere y’uko Konstantini XI yimikwa ku mugaragaro ku ntebe y’ubwami, yohereje intumwa kuri Sulutani w’Abottomani (Murad II) maze asaba uburenganzira bwo gutegeka. Sulutani yabumuhaye, maze ni bwo gusa Konstantini XI yimitswe ku mugaragaro kandi yemerwa nk’umwami w’abami. Iki gikorwa cyabonwaga nk’ukwegurira ku bushake ubwigenge bw’Abaroma b’i Burasirazuba. Bwari ubwa mbere umwami w’abami w’Abaroma b’i Burasirazuba yemeye ku mugaragaro ko ategeka gusa abiherewe uruhushya n’Abaturuki b’Abottomani. Hashize imyaka ine gusa, mu 1453, Konstantinopoli yaguye mu maboko y’Abottomani.

Hashize imyaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu nyuma ya 27 Nyakanga 1449, ku wa 11 Kanama 1840, Abaturukiya bashatse uburinzi bwa Egiputa biyegurira ibihangange bine by’i Burayi, bityo basohoza ubuhanuzi bw’isaha, n’umunsi, n’ukwezi, n’umwaka. Ubu tumaze gushyira mu mwanya logic yo gukoresha ibyago bya mbere n’ibya kabiri ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Petero nk’ikimenyetso cy’ibihumbi ijana na mirongo ine na bine ahagarariye urugendo rw’umumarayika wa gatatu, kandi William Miller ahagarariye urugendo rwo mu bamarayika ba mbere n’uwa kabiri. Izo ngendo zombi zifitanye isano n’“imfunguzo.”

Mu nyandiko itaha tuzegera intambara ya Nineve nk’“urufunguzo” rudafungura rwobo rw’inyenga gusa, ahubwo nk’urufunguzo rw’ubuhanuzi ruhuza ubuhamya bwose bwa Daniyeli cumi na rimwe mu buryo butunganye rwose. Mu nzozi za Miller, “urufunguzo” rwari rufatanye n’isanduku rwari uburyo bwa Miller bwo kwiga Bibiliya. Guhuza imirongo y’Ibyanditswe byemeza amateka y’Abamillerite bifatanije n’ihame rya “umurongo ku wundi murongo” mu mateka y’umumarayika wa gatatu ni byo rufunguzo rutuma urufunguzo rwo mu Byahishuwe cyenda rufungura kandi rugahuza mu buryo butondetse amateka ahishwe y’ubutumwa bwo hanze bwo mu murongo wa mirongo ine.

Tuzakomeza ibitekerezo byacu mu ngingo ikurikira.