“Urufunguzo” rugereranya urugamba rw’i Nineve mu gice cya cyenda cy’Ibyahishuwe rwasohoreye mu mateka yatumye habaho ihinduka rikomeye, kandi birumvikana ko ari cyo urufunguzo rukora. Icyo nemeza ni uko urugamba rw’i Nineve rutabaye gusa urufunguzo rwo mu mateka rwaranze izamuka rya Isilamu, ahubwo ko ari n’urufunguzo rw’ubuhanuzi. Imigendekere y’urwo rugamba mu rwego rw’ubuhanuzi ihuza imirongo yose y’ubwami buvugwa mu buhanuzi bwa Bibiliya, nk’uko bugaragazwa muri Daniyeli no mu Byahishuwe, n’igice cya cumi na kimwe cya Daniyeli. Mu kubigenza ityo, ituma ubwo bwami bwose buhamya ibivugwa mu mirongo itandatu ya nyuma y’igice cya cumi na kimwe cya Daniyeli, kandi icy’ingenzi kurushaho—bukanakuraho ikimenyetso gifunze amateka y’inyuma ahishwe yo mu murongo wa mirongo ine.

Kandi nzaguha imfunguzo z’ubwami bwo mu ijuru; kandi ikintu cyose uzaboha mu isi kizaba kiboshywe no mu ijuru; kandi ikintu cyose uzabohora mu isi kizaba kibohowe no mu ijuru. Matayo 16:19.

Kurekurwa no Guhaguruka kw’Ubwami bwa Mohammed

Urugamba rw’i Nineve rwo mu mwaka wa 627 rwaranze intangiriro y’imyaka icumi ya nyuma y’ububasha bw’u Buperesi, bwari bwaratsinzwe hakoreshejwe amayeri ya Roma, aherekejwe n’igihu cyabayeho ku bw’umugambi w’Imana. Rwaranze ihinduka rikomeye, ubwo imbaga z’ingabo z’Abayisilamu za Mohammed zatangiraga kugira imbaraga. Urwo rugamba rwakuyeho inzitizi yari isanzwe iriho, inzitizi, mu mahame, yari kuba yaragumyeho iyo Roma n’u Buperesi byombi bigumana imbaraga zabyo. Nta na kimwe cyazigumanye.

Kubuza no Kurekura

Mu ishusho ry’ubuhanuzi rya Isilamu, tubonamo kubuzwa no kurekurwa kwa Isilamu uhereye ku ntangiriro ya mbere cyane y’Ibyanditswe, nk’uko Sara yemeje Aburahamu kubuza Hagari na Ishimayeli.

Maze Sarayi abwira Aburamu ati: “Akarengane kanjye kakube kuri wowe. Nari naguhaye umuja wanjye ngo abe mu gituza cyawe; ariko abonye ko yasamye, nsubizwa ubusa mu maso ye. Uwiteka aducire urubanza, jye nawe.” Ariko Aburamu abwira Sarayi ati: “Dore umuja wawe ari mu maboko yawe; mugenze uko ushaka.” Nuko Sarayi amaze kumufata nabi, arahunga ava imbere ye. Itangiriro 16:5, 6.

Ndetse na mbere y’icyo gikorwa, impamvu Hagari yinjizwa mu nkuru y’ubuhanuzi ni uko Uwiteka “yari yarabujije” Sara kubyara umwana.

Nuko Sarayi, muka Aburamu, ntiyamubyariye abana; kandi yari afite umuja w’Umunyegiputa, witwaga Hagari. Sarayi abwira Aburamu ati: “Dore noneho Uwiteka yanyimye kubyara; ndakwinginze, genda urarane n’umujakazi wanjye; ahari nakwibonera abana kuri we.” Nuko Aburamu yumvira ijwi rya Sarayi. Itangiriro 16:1, 2.

“Urufunguzo” rwo mu Ibyahishuwe 9 rwahawe Mohammed, rukaza nyuma gusohorerwa ku rugamba rwa Nineveh, rugereranya gukurwaho kw’“igihagariko” cyari gifatiye Isilamu kuri buri rwego runaka rw’amateka y’ubuhanuzi.

“Abamarayika bafashe imiyaga ine, igereranywa n’ifarashi ifite uburakari ishaka gucika ikadandabirana ku isi yose, izanye kurimbura n’urupfu aho inyuze hose.” Manuscript Releases, volume 20, 217.

“Ukuzamuka no kugwa” k’ubwami bwa Mohammed ntibugaragazwa cyane nk’ukuzamuka n’ukugwa, ahubwo bugaragazwa nk’“kurekurwa” n’“igifungo”. Iyo Islamu irekuwe mu buhanuzi, uko kurekurwa kwagaragajwe n’intambara ya Nineveh.

Gusa Ibyago Gusa

Mu mpanda ndwi, impanda z’amakuba za Isilamu ni zo zonyine zikomeza kubaho mu mateka nk’imbaraga zihoraho, kuva igihe zinjiriye bwa mbere mu mateka y’ubuhanuzi kugeza ku iherezo ry’igihe cy’imbabazi. Impanda enye za mbere zibasiye Roma y’Iburengerazuba zari zihagarariwe na Odoacer, Genseric, Attila w’Umuhuni na Alaric, bityo zishushanya imbaraga enye Imana ikoresha mu guca urubanza mu minsi y’imperuka; ariko igihwanye na zo cyo muri iki gihe ntigikomoka mu buryo butaziguye kuri izo mbaraga enye za kera. Si ko bimeze ku mpanda z’amakuba. Kuva Isilamu yinjiye mu mateka, ikomeza umurongo udacika wo kurekurwa no kuzitirwa kugeza ubwo izarekurwa burundu ku iherezo ry’igihe cy’imbabazi. Ku mpanda z’amakuba, “urufunguzo” rwo ‘kurekura’ rugaragazwa n’urugamba rw’i Nineve.

Nikomediya na 27 Nyakanga 1299

Ababimbuzi bagaragaje batibeshye ko itariki ya 27 Nyakanga 1299 ari yo ntangiriro y’igihe cy’imyaka ijana na mirongo itanu cyarangiye ku wa 27 Nyakanga 1449, ari na bwo hatangiye igihe cy’imyaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu cyarangiye ku wa 11 Kanama 1840.

Mu ngingo ibanziriza iyi, twagaragaje igota ryo kuva mu mwaka wa 1333 kugeza mu wa 1337, Sultani Orhan Gazi (umuhungu wa Osman I, washinze Beylik ya Ottoman) yagosemo Nicomedia, ubwo yagotaga uwo mujyi w’ingenzi wa Nicomedia wo mu Ngoma ya Bizantini. Iryo gota ni ryo ryasoje intambara yo kurwanya Nicomedia yari yaratangiranye na se Osman. Imyaka ijana na mirongo itanu ivugwa mu Byahishuwe igice cya cyenda, umurongo wa cumi, yatangiye ku wa 27 Nyakanga 1299; kandi, kubera ko iyo tariki ari yo ntangiriro y’ubuhanuzi, amateka ajyanye n’iyo tariki y’intangiriro akwiriye kuzirikanwa. Osman I (washinze umuryango w’abami ba Ottoman) yari se wa Sultani Orhan Gazi, akaba ari we, ku wa 27 Nyakanga 1299, wegukanye intsinzi ikomeye yo mu ntangiriro, atsinda Ingoma ya Bizantini mu Ntambara y’i Bapheus, yabereye mu karere ka Nicomedia, hafi y’umujyi wa Nicomedia, wari umurwa mukuru w’ingenzi cyane mu mateka y’Abaroma no mu mateka yo mu ntangiriro za Bizantini.

Se na Mwana

Ku wa 27 Nyakanga 1299, ingabo za Osman zatsinze ingabo z’Ubwami bwa Bizantiyumu zari ziyobowe n’umutegetsi w’akarere. Urwo rugamba rubarirwa mu ntsinzi za mbere zikomeye za gisirikare Osman yegukanye yigenga, nyuma y’uko yari atangiye gushimangira ubutegetsi bwe muri Bithynia (mu majyaruguru y’uburengerazuba bwa Anatolia). Rwabaye intambwe ikomeye mu guhinduka kwa beylik nto y’Abaturukiya (ubutware bushingiye ku bwoko), ikavamo ubutegetsi bwagendaga bukomera, bwari kuzagera aho buhangana n’Ubwami bwa Bizantiyumu kandi bukigarurira uturere twabwo. Iyo tariki iranga intangiriro y’igihe cyo kwaguka kwa Isilamu cyaje kugeza ku ishingwa ry’Ubwami bwa Otomani igihe Constantinople yigarurirwaga mu 1453. Osman yakoreshaga abarwanyi ba ghazi (abagabaga ibitero byo gusahura ku mipaka babitewe n’imyemerere ya Isilamu), maze ni bwo hatangiye guhurizwa hamwe kw’abarwanyi ba ghazi bo ku mipaka kugira ngo babe ingabo zifite imitunganyirize inoze kurushaho, zagiye zitera imbere buhoro buhoro ku ngoma ya Osman, hanyuma no ku ngoma y’umuhungu we, Orhan. Mu bindi bintu by’ingenzi bigize umurage wa Osman harimo kuba waratumye Isilamu ibasha kugumana imitungo, bitandukanye n’imirwanire y’abarwanyi ba ghazi, kuko amayeri yabo adafite gahunda ihamye yo kugaba ibitero bagahita bahunga yatumaga basigarana gusa iminyago y’intsinzi zabo, ariko ntibigeze bagumana akarere na kamwe.

Ku wa 27 Nyakanga 1299, Osman yatangiye urugamba mu karere ka Nikomediya, maze nyuma y’imyaka mirongo itatu n’ine umuhungu we atangira kugota umurwa mukuru, Nikomediya, mu gihe cy’imyaka ine. Se ku itangiriro, n’umuhungu ku iherezo. Intambara itangirira ku karere kagereranywa na Nikomediya kandi irangirana no gufata Nikomediya, umurwa mukuru w’ako karere, Nikomediya. Kuva mu 1299 kugeza mu 1337 ni igihe cy’imyaka mirongo itatu n’umunani, kandi mu buhanuzi umubare “mirongo itatu n’umunani” ushushanya kuzamuka.

Nuko nimuhaguruke, naravuze nti, mwambuke umugezi wa Zered. Nuko twambuka umugezi wa Zered. Igihe twamaze kuva i Kadeshubaruneya kugeza aho twambukiye umugezi wa Zered, cyari imyaka mirongo itatu n’umunani; kugeza ubwo urubyaro rwose rw’abagabo b’intambara rwashiraga rwose hagati mu nkambi, nk’uko Uwiteka yari yarabarahiye. Gutegeka kwa Kabiri 2:13, 14.

Imyaka ijana na mirongo itanu, uhereye ku wa 27 Nyakanga 1299 ukageza ku wa 27 Nyakanga 1449, ihagarariye igihe cyagejeje ku ishyirwaho ry’Ingoma ya Ottoman y’ishyano rya kabiri rivugwa mu Ibyahishuwe igice cya cyenda. Imyaka mirongo itatu n’umunani yo kwigarurira Nicomedia buhoro buhoro yatangiranye na se (Osman) irangirana n’umuhungu we (Orhan). Icyo gihe cyerekana intambwe ya mbere y’izamuka rigenda rikura ry’ubutware bw’umuryango umwe w’igisirikare n’ubwoko rikagera ku bwami bw’ingoma.

Imyaka ijana na mirongo itanu kuva ku wa 27 Nyakanga 1299 kugeza ku wa 27 Nyakanga 1449 ikubiyemo igikorwa cyo kugota cyamaze imyaka ine, kikaba ari cyo cyaranze iherezo ry’imyaka mirongo itatu n’umunani. Kwigarurira Nicomedia byatangijwe na se Osman, maze birangizwa no kugota uwo mujyi mu gihe cy’imyaka ine kuva mu wa 1333 kugeza mu wa 1337—igikorwa cyo kugota cyakozwe n’umuhungu wa Osman.

Igihe imyaka ijana na mirongo itanu yarangiraga ku wa 27 Nyakanga 1449, umwami w’abami w’i Bizanti, Konsitantini wa cumi n’umwe, ari we Konsitantini wa nyuma wa Roma y’Uburasirazuba, yasabye Abaturukiya uruhushya rwo kwima ingoma. Kuva kuri iyo tariki kugeza igihe Konsitantinopule yigaruriwe, hashize imyaka ine. Iyo myaka ine yasojwe n’ukugotwa kwa Konsitantinopule, kandi Konsitantini wa nyuma yapfiriye muri uko kugotwa. Ukuzamuka kwa Isilamu kugaragazwa n’imyaka mirongo itatu n’umunani ya mbere yo mu buhanuzi bw’imyaka ijana na mirongo itanu, bwasojwe n’ukugota kwamaze imyaka ine. Igihe imyaka ijana na mirongo itanu yarangiraga, Isilamu yari imaze gukomera ku buryo Roma y’Uburasirazuba yacishijwe bugufi n’ububasha Abaturukiya bari bafite icyo gihe. Nyuma y’imyaka ine uhereye ku gucishwa bugufi ko ku wa 27 Nyakanga 1449, mu 1453, Konsitantinopule yafashwe binyuze mu kuyigota. Iherezo ry’imyaka mirongo itatu n’umunani ya mbere rirangwa no kugota, kandi ishingwa ry’Ingoma y’Abami ya Otomani rirangwa no kugota.

38 na 40

Nk’uko Mose abigaragaza mu Gutegeka kwa Kabiri, umubare wa mirongo itatu n’umunani, nk’ikimenyetso, ushushanya imyaka mirongo itatu n’umunani ya nyuma y’igihano cy’imyaka mirongo ine yo kuzerera mu butayu. Bityo rero, umubare wa mirongo itatu n’umunani, nk’ikimenyetso, ufitanye isano n’umubare wa mirongo ine. Osman yigaruriye akarere ka Nicomedia ku wa 27 Nyakanga 1299, maze nyuma y’imyaka mirongo itatu n’umunani umuhungu we yigarurira umurwa mukuru w’ako karere. Akarere n’umurwa mukuru wako byombi byitwaga Nicomedia. Abanyamateka bagaragaza ko iyi ntambara ari intambwe ya mbere muri ‘ebyiri’ ziranga intangiriro nyirizina yo kuzamuka kw’Ingoma ya Ottoman. Intambwe ya kabiri igaragazwa n’amateka ni intambara ya Nicaea yabaye mu wa 1301. Aho ni ho se, Osman, yigaruriye akarere kitwaga Nicaea, maze mu wa 1331, nyuma y’imyaka mirongo itatu, umuhungu we yigarurira umurwa mukuru witwaga Nicaea, wahoze ari umurwa mukuru w’Abaroma.

Ku birebana n’umwaka wa 1299 n’urugamba rwa Nicomedia, ari byo bigize intambwe ya mbere muri ebyiri, intambwe ya kabiri yaje nyuma y’imyaka ibiri, mu wa 1301. Umwaka wa 1299 ni ikimenyetso cya mirongo itatu n’umunani, kandi nyuma y’imyaka ibiri (mirongo ine), akarere ka Nicaea gafatwa na se. Amasano ajyanye na mirongo itatu n’umunani na mirongo ine mu guhaguruka kwa Isirayeli ya kera ngo yigarurire igihugu cy’isezerano agaragarira ku wa 27 Nyakanga 1299 no mu mwaka wa 1301. Izo ntambwe ebyiri za mbere zo kuzamuka kwa Isilamu zirangwa n’ibitero bya gisirikare bitangirana n’uko se yigarurira akarere, bigasozwa n’uko umuhungu we yigarurira umurwa mukuru wako. Igihe iyo mirwa mikuru yombi yafatwaga, yafashwe igoswe. Buri murwa muri iyo mirwa mikuru yombi wigeze kuba umurwa mukuru wa Roma y’Iburasirazuba.

Itariki ya 27 Nyakanga 1299 n’umwaka wa 1301 bigera ku iherezo ryabyo ku wa 11 Kanama 1840, bishushanya amateka yo mu mwaka wa 1838, igihe Litch yatangazaga bwa mbere uko yasobanuraga ubuhanuzi bw’imyaka magana atatu na mirongo icyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu, n’ibyo yateganyaga kuri bwo; ubwo buhanuzi bwari kuzasohora amaherezo ku wa 11 Kanama 1840. Ku bayoboke ba Miller, imyaka ya 1838 na 1840 ni yo yari intambwe ebyiri zo guhaguruka.

“Mu mwaka wa 1840 habayeho ubundi busohozwaho bw’ubuhanuzi butangaje bwakanguriye abantu benshi ubushake n’inyungu. Imyaka ibiri mbere yaho, Josiah Litch, umwe mu bakozi b’ingenzi babwirizaga iby’Ukugaruka kwa Kabiri, yasohoye isobanuro cya Ibyahishuwe 9, ahanura kugwa k’Ubwami bwa Otomani. Dukurikije imibare ye, ubwo butegetsi bwagombaga guhirikwa ‘mu mwaka wa 1840 nyuma ya Kristo, mu gihe runaka cy’ukwezi kwa Kanama;’ kandi hasigaye iminsi mike ngo ibyo bisohozwe, yaranditse ati: ‘Dufashe ko igihe cya mbere, imyaka 150, cyarasohoye neza neza mbere y’uko Deacozes yima ingoma abiherewe uburenganzira n’Abaturukiya, kandi ko imyaka 391 n’iminsi cumi n’itanu byatangiye ku musozo w’icyo gihe cya mbere, bizarangirana n’itariki ya 11 Kanama 1840, ubwo ubutegetsi bwa Otomani i Konstantinopole bushobora kwitezwe ko buzaba buvunitse. Kandi nizerera ko ari ko bizagaragara.’—Josiah Litch, mu Signs of the Times, and Expositor of Prophecy, 1 Kanama 1840.”

“Mu gihe nyacyo cyari cyaragenwe, Turukiya, ibinyujije ku bahagarariye bayo, yemeye kurindwa n’ibihugu by’i Burayi byari byishyize hamwe, bityo yishyira munsi y’ubugenzuzi bw’ibihugu bya Gikristo. Icyo gikorwa cyasohoje neza neza ubuhanuzi. Igihe byamenyekanaga, abantu benshi cyane bemejwe n’ubutungane bw’amahame yo gusobanura ubuhanuzi yari yarakurikijwe na Miller na bagenzi be, maze umurimo wo kwamamaza ukuza kwa Kristo uhabwa imbaraga zidasanzwe. Abantu bize kandi bafite icyubahiro bifatanyije na Miller, haba mu kubwiriza no mu gutangaza ibitekerezo bye, kandi kuva mu 1840 kugeza mu 1844 uwo murimo wagutse vuba cyane.” The Great Controversy, 334, 335.

Ubuhanuzi bwa Litch bwo mu ‘38 n’iyerekwa rye ryakosowe ryo mu ‘40 bikubiyemo n’amagambo ye ya nyuma, yanditse ku wa 1 Kanama, iminsi icumi mbere y’ubuhanuzi bwakosowe. Isohozwa ry’ubwo buhanuzi ni ryo ryemeje isi yose uburyo nyakuri bwo gusobanukirwa n’ubuhanuzi bwa Bibiliya. Imyaka mirongo itatu n’umunani yarangaga guhaguruka kwa Isirayeli ya kera yari irimo n’iyo myaka ibiri uhereye ku kwambuka Inyanja Itukura kugeza ku bugome bwa mbere bw’i Kadeshi.

“Kuko abo bagabo bose babonye ikuzo ryanjye n’ibitangaza byanjye, ibyo nakoreye muri Egiputa no mu butayu, bakangerageza ubu incuro icumi, kandi ntibumvire ijwi ryanjye, ni ukuri ntibazabona igihugu narahiye guha ba sekuruza babo; kandi nta n’umwe muri bo wandakaje uzabona icyo gihugu.” Kubara 14:22, 23.

Uko kwigomeka kwagaragajwe nk’ikigeragezo cya nyuma mu bigeragezo icumi. Igihe cy’imyaka ibiri cy’igeragezwa, kigizwe n’ibigeragezo icumi, cyongewe ku myaka mirongo itatu n’umunani bamaze mu butayu, cyashushanyaga imyaka ya 1838 na 1840, kandi umwaka wa 1840 warimo igihe cy’iminsi icumi.

Intangiriro y’izamuka rya Isilamu hamwe na Osman ku wa 27 Nyakanga 1299 itangiza igihe cy’imyaka mirongo itatu n’umunani kirangirana n’igotwa ryamaze imyaka ine mu 1337. Ku wa 27 Nyakanga 1299 habaye intambwe ya mbere muri ebyiri abanyamateka bagaragaza ko ari zo ntangiriro y’izamuka ry’Ubwami bw’Abottomani, kandi intambwe ya kabiri yabaye mu 1301. Intambwe ebyiri z’intambara zo kuri Nicomedia na Nicaea mu 1299 no mu 1301 zigereranya 1838 na 1840. Intangiriro y’ubuhanuzi yerekana iherezo ryabwo.

Mu mateka yayo, imijyi ya Nicomedia na Nicaea yombi yabaye imirwa mikuru y’agateganyo y’uburasirazuba bw’Ingoma y’Abaroma. Birumvikana ko amaherezo Constantinople yabaye umurwa mukuru w’uburasirazuba mu mwaka wa 330, ikomeza kuba wo kugeza mu wa 1453. Imijyi ya Nicomedia na Nicaea ishushanya kugwa kwa Constantinople; iyo mijyi yose yaguye bitewe n’ibitero byo kuyigota by’ingabo z’Abayisilamu byaranze isozwa ry’urugamba Isilamu yabanzagamo kwigarurira akarere, hanyuma ikigarurira umurwa mukuru.

Ukugota kwa mbere kwamaze imyaka ine, kuva mu mwaka wa 1333 kugeza mu wa 1337, gushushanya imyaka ine kuva mu wa 1449 kugeza mu wa 1453, ubwo ubuhanuzi bwarangiraga. Nyuma y’imyaka magana atatu na mirongo icyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu, Ubuyisilamu burazitirwa mu gihe abayoboke ba Miller ‘bahaguruka’ mu mbaraga za gihanuzi zigaragazwa n’ibiranga ‘mirongo itatu n’umunani na mirongo ine’, nk’uko bigaragazwa mu mateka ya alufa yo ku wa 27 Nyakanga 1299 no ku wa 27 Nyakanga 1449. Uguhaguruka k’Ubuyisilamu n’uguhaguruka kw’intumwa z’Imana zo mu minsi y’imperuka bigaragazwa n’ikimenyetso cy’imibare cyubakiye ku isano y’imibare iri hagati ya 38 na 40.

Muri Ezekiyeli mirongo itatu n’irindwi, Isilamu ni ubutumwa bw’umuyaga w’iburasirazuba buhumekwa ku magufwa yumye y’abapfuye kugira ngo bashobore guhaguruka bahinduke ingabo zikomeye. Igihe ubutumwa bwa Ezekiyeli bugeraho, uguhaguruka gutangira, nk’uko byagenze mu mateka y’Abamillerite yo mu 1838 no mu 1840. Ubwo butumwa bwagezeho ku wa 9/11, kandi ku cyumweru gitegetswe n’itegeko kizaza vuba ayo magufwa arahaguruka ahinduke ingabo zikomeye. Ihagurutswa ry’ingabo z’Imana nk’itorero rinesha mu minsi y’imperuka rigereranywa na 1838 na 1840. Igihe cyo kuva ku wa 9/11 kugera ku cyumweru gitegetswe n’itegeko cyagereranyijwe na 1840 kugeza 1844, ariko kandi kigereranya n’igihe cyo kuva ku ya 31 Ukuboza 2023 kugeza ku mipira y’umuriro ya Nashville.

Roma y’Iburasirazuba

Igihe gihera ku igabanywa ry’ubwami ryakozwe na Constantine wa mbere (Mukuru) kikageza kuri Constantine wa nyuma kigaragaza amateka y’ubuhanuzi ya Roma y’Iburasirazuba. Bityo rero, icyo gihe cy’ubuhanuzi kirangwa na se n’umuhungu we mu buryo bw’ubuhanuzi cyangwa bw’ikigereranyo, nk’uko bigaragazwa n’izina ryabo, nubwo Constantine wa cumi n’umwe atakomokaga kuri Constantine Mukuru mu ruhererekane rutaziguye rw’ibisekuru. Constantine wa mbere n’uwa nyuma bagaragazwa kandi mu buhanuzi nk’ibimenyetso bya alufa na omega; se (alufa) yahisemo Constantinople ngo ibe umurwa mukuru, naho umuhungu (omega) apfa mu gihe uwo mujyi wari ugoswe, ubwo Constantinople yarekaga kuba umurwa mukuru. Igihe cy’ubuhanuzi cya Roma y’Iburasirazuba kirangwa na Constantine wa mbere n’uwa nyuma. Igihe cy’imyaka 150 cyatangiye ku wa 27 Nyakanga 1299 gikubiyemo igihe cy’imyaka 38 kandi kirangirana no kugotwa kwamaze imyaka 4. Uko kugotwa kwashushanyaga igihe cyo kuva mu mwaka wa 1449 kugeza mu wa 1453. Urugamba rwo kwigarurira Nicomedia rwatangiranye no kwigarurira akarere, rurangirana no kwigarurira umurwa mukuru w’ako karere. Nk’uko byagenze kuri Constantine wa mbere n’uwa nyuma, kwigarurira Nicomedia byatangiranye na se (uwa mbere), birangirana n’umuhungu we (uwa nyuma).

Imyaka ine

Igitero cyamaze imyaka ine mu ntangiriro z’igihe cy’imyaka ijana na mirongo itanu cyagejeje ku myaka ine uhereye ku gucishwa bugufi kwa Constantine wa nyuma mu 1449 kugeza mu 1453 ubwo Constantinople yagotwaga ikagwa. Ubuhanuzi bw’igihe bw’akaga ka kabiri bugereranya imyaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu bwatangiye ku ya 27 Nyakanga 1449 burangira ku ya 11 Kanama 1840. Iryo tariki riranga itangiriro ry’igihe cy’imyaka ine Sister White yise ukwigaragaza guhebuje kw’imbaraga z’Imana.

“Marayika yifatanya mu gutangaza ubutumwa bwa marayika wa gatatu agomba kumurikisha isi yose ubwiza bwe. Hano hahanuwe umurimo uzagira ubwaguke ku isi yose n’imbaraga zidasanzwe. Umuryango wo gutegereza kugaruka kwa Kristo wo mu myaka ya 1840–44 wari ukugaragaza kw’agatangaza kw’imbaraga z’Imana; ubutumwa bwa marayika wa mbere bwagejejwe kuri buri kigo cy’ubumisiyoneri cyo mu isi, kandi mu bihugu bimwe habayeho ubushake bukomeye cyane mu by’idini kurusha ubundi bwose bwigeze kuboneka mu gihugu icyo ari cyo cyose uhereye ku Ivugurura ryo mu kinyejana cya cumi na gatandatu; ariko ibi bizarutwa n’umuhati ukomeye uzabaho munsi y’umuburo wa nyuma wa marayika wa gatatu.” The Great Controversy, 611.

Ubuyisilamu bwabujijwe ku wa 11 Kanama 1840, kandi habaho igihe cy’imyaka ine gihura n’isukwa rya Mwuka Wera kuri Pentekote, ndetse no kumanuka kwa marayika ukomeye wo mu Ibyahishuwe 18, igihe “inyubako nini” za New York zakubitwaga n’Ubuyisilamu bwo muri ishyano rya gatatu ku wa 9/11. Itariki ya 9/11 iranga intangiriro y’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’abanyagihumbi ijana na mirongo ine na bane. Gushyirwaho ikimenyetso ni igihe runaka, kandi iherezo ry’icyo gihe cyo gushyirwaho ikimenyetso rifite ibiranga intangiriro y’icyo gihe. Ubwo Kristo yamanukaga kuri 9/11, yabaye ikigereranyo cya Mikayeli amanuka kuzura abahamya babiri ku wa 31 Ukuboza 2023, igihe igihe cya nyuma cyo gushyirwaho ikimenyetso cyatangiraga.

Urufunguzo ari rwo rugamba rwa Nineve rugereranya irekurwa ritandukanye rya Isilamu, ryari kuzagusha Roma y’iburasirazuba bitarenze mu 1453. Muri ya myaka ijana na mirongo itanu y’“amezi atanu” yo mu murongo wa cumi, intangiriro n’iherezo byombi bikubiyemo igihe cy’imyaka ine. Ibyo bihe byombi by’imyaka ine bihurirana n’umusozo w’imyaka magana atatu na mirongo icyenda n’umwaka umwe n’iminsi cumi n’itanu, byaranze igihe cy’imyaka ine kuva mu 1840 kugeza mu 1844, ubwo Kristo yari kumurikisha “isi yose ubwiza bwe.” Mu 1844, igihe cy’ubuhanuzi cyahagaritse gukoreshwa, kuko igihe cyari kuba “kitakiriho ukundi.”

Nuko arahira Uhoraho ubaho iteka ryose, waremye ijuru n’ibiririmo, n’isi n’ibiyirimo, n’inyanja n’ibiyirimo, ko igihe kitazaba kikiriho. Ibyahishuwe 10:6.

1333 kugeza kuri 1337, 1449 kugeza kuri 1453, 1840 kugeza kuri 1844

Iyo mirongo itatu y’ibihe by’imyaka ine ihura n’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kuva ku wa 11 Nzeri kugeza ku itegeko ryo ku cyumweru, kandi na yo ihura na fraktali yo kuva ku wa 11 Nzeri kugeza ku itegeko ryo ku cyumweru, ihagarariwe uhereye ku wa 31 Ukuboza 2023 kugeza ubwo Isilamu izongera kurekurwa kugira ngo itange imipira y’umuriro ya Nashville.

Imiterere y’ubuhanuzi yisubiramo ku ntera zitandukanye, kuva ku wa 31 Ukuboza 2023 kugeza ku bibumbe by’umuriro by’i Nashville, yashushanyijwe n’ibihe bitatu by’ubuhanuzi, buri kimwe kimara imyaka ine, byose bihuje n’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kuva kuri 9/11 kugeza ku itegeko ry’icyumweru. Bityo rero, abahamya bane bagaragaza amateka yo kuva ku wa 31 Ukuboza 2023 kugeza ku gitero cyabereye i Nashville, kandi intambara y’i Nineve ni yo “rufunguzo” kuri buri wese muri abo bahamya. 1333, 1449, 1840 na 9/11 byose byari ibihe by’impinduka zikomeye—“imfunguzo.”

Hari amasomo akwiriye kwigirwa mu mateka ya kera; kandi abantu bahamagarirwa kuyitaho, kugira ngo bose basobanukirwe yuko Imana ikora muri uyu munsi ikurikije imirongo imwe n’iyo yahoze ikoreramo uhereye kera kose. Ukuboko kwayo kugaragarira mu murimo wayo no mu mahanga muri iki gihe, nk’uko byahoze uhereye igihe ubutumwa bwiza bwabanje kwamamazwa kuri Adamu muri Edeni.

“Habaho ibihe biba ingingo z’ihinduka mu mateka y’amahanga n’ay’itorero. Mu iyoborwa ry’Imana, iyo ibyo bihe by’amage bigeze, umucyo ukwiriye icyo gihe uratangwa. Niba wakiriwe, habaho gutera imbere mu by’umwuka; ariko nuramuka wanze kwakirwa, hakurikiraho gusubira inyuma mu by’umwuka no kurohamira mu kurimbuka. Uwiteka, mu Ijambo rye, yahishuye umurimo w’igitero cy’ubutumwa bwiza nk’uko wakozwe mu bihe byashize, kandi nk’uko uzakorwa mu bihe bizaza, ndetse ukageza no ku ntambara ya nyuma isoza byose, igihe imbaraga za Satani zizakora urugendo rwazo rwa nyuma rutangaje.” Bible Echo, August 26, 1895.

Nikomediya

Diocletian amaze kuba umwami w’abami mu mwaka wa 284, mu mwaka wa 293 yahisemo Nicomedia nk’umurwa mukuru w’igice cy’iburasirazuba cy’Ingoma y’Abaroma, igihe yagabanyaga iyo ngoma mu buryo bwemewe n’amategeko mo igice cy’Iburasirazuba n’icy’Iburengerazuba, ashyiraho uburyo bw’ubutegetsi bw’abategetsi bane. Nicomedia yamaze imyaka ibarirwa muri za mirongo ari umurwa mukuru w’ibanze w’ubutegetsi n’igisirikare mu Burasirazuba. Constantine Mukuru yahagize ibirindiro bye mbere yo gufata icyemezo cyo kubaka umurwa mukuru mushya i Byzantium, hafi aho (aho yahaye izina rya Constantinople mu mwaka wa 330). Ndetse na nyuma y’uko Constantinople ibaye umurwa mukuru w’ibanze, Nicomedia yakomeje kuba umujyi ukomeye muri ako karere, iherereye ku nkombe y’iburasirazuba bw’Inyanja ya Marmara, ahantu h’ingenzi mu rwego rw’ingamba. Bityo rero, nubwo Nicomedia itari umurwa mukuru uhoraho nka Roma cyangwa Constantinople, yagenwe ku mugaragaro nk’umurwa mukuru w’Iburasirazuba mu gihe cy’ingenzi cy’inzibacyuho mu mateka y’Ingoma y’Abaroma. Mu ntangiriro z’iyo myaka ijana na mirongo itanu, umurwa mukuru wa Roma y’Iburasirazuba urigarurirwa, kandi no ku mpera zayo umurwa mukuru wa Roma y’Iburasirazuba urigarurirwa. Ibyo bikorwa byombi byo kwigarurira iyo mirwa mikuru byarimo no kuyigota.

Diyokletiyani

Umwami w’abami Diocletian yagize Nicomedia ku mugaragaro umurwa mukuru w’igice cy’iburasirazuba cy’Ingoma y’Abaroma igihe yashyiraga mu bikorwa gahunda y’ubutegetsi bw’abami bane mu mwaka wa 293. Iyo gahunda y’ubutegetsi yari igizwe n’ibice bibiri by’iyo ngoma, icy’iburengerazuba n’icy’iburasirazuba, buri gice kikagira umwami w’abami mukuru (Augustus) n’umwami w’abami wungirije (Caesar), bityo abo bami b’abami bakaba bane, nk’uko bigaragazwa n’ijambo ‘tetrarchy’.

Alufa na Omega

Diyokleyisiyani ni ikimenyetso cya omega cy’itorero ry’i Simuruna, naho Nero ni ikimenyetso cya alpha. Konsitantini Mukuru ni ikimenyetso cya alpha cy’itorero ry’i Perugamo, naho Yusitiniyani ni ikimenyetso cya omega.

Igabanywa rya Roma mu buryo bw’“amategeko” mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba (ritarambye) ryakozwe na Diyokelesiyani, kandi igabanywa rya Roma mu buryo bw’ubuhanuzi mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba ryakozwe na Konisitantini. Mu gihe cy’amateka y’itorero rya kabiri ry’ikigereranyo ry’itotezwa, rihagarariwe na Simuruna, Roma yagabanyijwe mu buryo bw’amategeko mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba; kandi mu mateka y’itorero rya gatatu ry’ikigereranyo ry’ubwumvikane bwo guteshuka, rihagarariwe na Perugamo, Roma yagabanyijwe mu buryo bw’ubuhanuzi mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba. Umwaka wa 293 wari alufa, naho 330 wari omega; kandi ku wa 11 Gicurasi 330, Konisitantini Mukuru yeguriye Konisitantinopole kuba umurwa mukuru w’Ubwami.

Igabanywa ryemewe n’amategeko ryakozwe na Diocletian mu mwaka wa 293 ryarasenyutse bitewe n’intambara y’abenegihugu yakurikiyeho, igakomeza kugeza ku Iteka rya Milan ryo mu mwaka wa 313. Igihe Iteka rya Milan ryatangazwaga, rigatuma Ubukristo bwemerwa n’amategeko kandi mu by’ukuri rigashyira iherezo ku butegetsi bw’abategetsi bane, gahunda y’ubutegetsi bw’abategetsi bane bahuzaga ibikorwa byabo yarasenyutse, ivamo urugamba hagati y’ubutegetsi bubiri bw’ingenzi (Constantine mu Burengerazuba na Licinius mu Burasirazuba). Iryo gabanywa ryemewe n’amategeko, ryabaye intandaro yo gusenyuka, ryerekana igihe cy’imyaka makumyabiri kuva ku gabanywa rimwe kugeza ku rindi, kandi ayo magabanywa yombi yatumye gahunda y’ubutegetsi isenyuka.

Itorero rya Simuruna ryatangiranye na Nero mu mwaka wa 64, ubwo inkongi ikomeye y’i Roma yakoreshwaga na Nero mu gutoteza Abakristo, abo Nero yashinjaga kuba ari bo batwitse uwo muriro. Nero aranga intangiriro y’itotezwa kandi ashushanya itotezwa rya nyuma ryo mu minsi y’imperuka. Iryo totezwa rya nyuma rikomeza kugeza igihe cyo kugirirwa imbabazi kirangiye, ubwo ubutware bwa gipapa bugera ku iherezo ryabwo nta warwo gutabara. Bityo, igihe cya mbere cy’itotezwa cyatangiranye no gutwikwa kwa Roma, kandi itotezwa rya nyuma rirangirana no gutwikwa kwa Roma.

Kandi amahembe icumi wabonye kuri ya nyamaswa, ayo ni yo azanga maraya, kandi azamugira umusaka kandi yambaye ubusa, kandi azarya umubiri we, kandi azamutwikana umuriro. Ibyahishuwe 17:16.

Itorero ry’i Simuruna ryatangiranye na Nero mu mwaka wa 64, igihe Nero yifashishaga inkongi y’umuriro ikomeye yabaye i Roma kugira ngo atoteze Abakristo, yashinjaga ko ari bo bayiteje. Nyuma y’imyaka magana abiri na mirongo itanu, ryarangiranye n’Iteka ry’i Milan mu mwaka wa 313. Iryo “teka” ni iherezo ry’igihe cy’imyaka makumyabiri cyatangiranye n’igabanywa ryakozwe na Diocletian mu buryo bw’amategeko, kandi ryanabaye iherezo ry’imyaka magana abiri na mirongo itanu ya Simuruna yatangiranye na Nero. Imyaka magana abiri na mirongo itanu y’itotezwa yashushanywaga n’itorero ry’i Simuruna na Nero yari ikubiyemo imyaka icumi y’itotezwa rikaze kurusha ayandi yose, ryatejwe na Diocletian. Iyo myaka icumi y’itotezwa yari igice cya kabiri cy’igihe cy’imyaka makumyabiri cya Diocletian, cyatangiranye n’igabanywa ry’ubwami yakoze mu buryo bw’amategeko mu mwaka wa 293. Igabanywa ry’ubwami mu gice cy’iburasirazuba n’icy’iburengerazuba ryakozwe na Diocletian mu buryo bw’amategeko mu mwaka wa 293 ni ryo ryabaye intangiriro y’igihe cy’imyaka makumyabiri cyari kigizwe n’ibihe bibiri by’imyaka icumi buri kimwe.

Diocletian yagabanyije ubwami mu buryo bwemewe n’amategeko, abugabanyamo igice cy’iburasirazuba n’icy’iburengerazuba, bityo ashushanya igabanywa rivugwa mu buhanuzi ryashyizwe mu bikorwa na Constantine. Igabanywa ryakozwe na Diocletian ryari iryo mu burasirazuba no mu burengerazuba, ariko mu burasirazuba hari abategetsi babiri, no mu burengerazuba hakaba abategetsi babiri. Buri gice cyari gifite umutegetsi mukuru umwe n’umutegetsi wungirije umwe. Ku wa 24 Gashyantare 303, Diocletian yatangaje irya mbere mu ‘mateka’ menshi yo kurwanya Abakristo, ari na byo byaranze itangira ry’Itotezwa Rikomeye (nanone ryitwa Itotezwa rya Diocletian), ari ryo totezwa ry’Abakristo ryari rikaze kandi ryari ryakwiriye henshi kurusha ayandi yose mu Bwami bw’Abaroma.

Wandikire kandi marayika w’itorero ry’i Simuruna uti: Uwa mbere n’uwa nyuma, uwari warapfuye none akaba ari muzima, aravuga aya magambo ati: Nzi imirimo yawe, n’amakuba yawe, n’ubukene bwawe (nyamara uri umutunzi), kandi nzi ibitutsi by’abiyita Abayuda kandi atari bo, ahubwo ari isinagogi ya Satani. Ntutinye na kimwe mu byo ugiye kubabazwa: dore, Satani azashyira bamwe muri mwe mu nzu y’imbohe kugira ngo mugeragezwe; kandi muzagira amakuba iminsi icumi: ujye uba indahemuka kugeza ku gupfa, nanjye nzaguha ikamba ry’ubugingo. Ufite ugutwi niyumve ibyo Umwuka abwira amatorero; unesha nta cyo azatwarwa n’urupfu rwa kabiri. Ibyahishuwe 2:8–11.

Itotezwa Rikomeye ryakomeje ku ngoma z’abasimbuye Diocletian (cyane cyane Galerius) kugeza mu mwaka wa 313, ubwo ryarangiraga hatangajwe Iteka ry’i Milan. Nero ni ikimenyetso cya alufa cy’itotezwa, cyashushanyaga mbere y’igihe itotezwa ryo ku bwa Diocletian nk’itotezwa rya omega ry’igihe cy’ubuhanuzi gihagarariwe n’itorero ry’i Simuruna. Itotezwa ryarangiye habaye ubukwe bushingiye ku nyungu za politiki kandi hagiranywe amasezerano hagati ya Constantine wo mu burengerazuba na Licinius wo mu burasirazuba. Muri Gashyantare 313, Constantine na Licinius bahuriye i Milan maze batangaza Iteka ry’i Milan, ryemereraga Abakristo (n’abandi) gukurikiza imyizerere yabo y’idini mu bwami bwose. Kugira ngo bashimangire ubufatanye bwabo bwa politiki, Licinius yashyingiranywe na Constantia (mushiki wa Constantine basangiye umubyeyi umwe) muri iyo nama cyangwa ahagana mu gihe yabereye. Ubwo bukwe bwari urugero rusanzwe rw’ubufatanye bwa politiki bwarangaga Abaroma—bwashimangiye amasezerano hagati y’abo bami b’abami bombi, bukanagira uruhare mu kugarura ituze mu bwami by’agateganyo nyuma y’imyaka y’intambara z’abenegihugu. Ubwo bufatanye ntibwamaze igihe kirekire. Nyuma yaho, Constantine na Licinius bararwanye, maze Constantine atsinda Licinius mu mwaka wa 324, aba ari we wenyine utegeka.

Kuva kuri Neroni kugeza kuri Konsitantino, igihe cy’ubuhanuzi cy’i Simuruna cy’imyaka magana abiri na mirongo itanu cyaruzuye, maze mu mwaka wa 313 hatangira itorero ry’i Perugamo, itorero ryaranzwe no guteshuka ku mahame, rirangira mu mwaka wa 538 ubwo hatangiraga itorero ry’i Tuwatira. Imyaka magana abiri na mirongo itanu y’i Simuruna yagereranyaga igihe cy’itotezwa, kandi mu mpera z’icyo gihe cyose, itotezwa ryakozwe na Diyokilesiyani ryasohoje “iminsi icumi” (imyaka icumi) ivugwa mu Byahishuwe, aho igihe itotezwa ryari rikaze kurusha ibindi bihe kigereranya ishusho nto isubiramo imiterere y’icyo gihe cyose. Iyo myaka icumi ni ishusho nto isubiramo imiterere y’iyo myaka magana abiri na mirongo itanu. Iyo myaka icumi igereranya omega y’itotezwa ryakozwe na Neroni, kandi ku iherezo ryayo hakaba igabanywa rya omega ry’ubwami mo igice cy’iburasirazuba n’icy’iburengerazuba.

Ubukwe n’Ubutane

Simuruna yatangiye mu gutwikwa kw’i Roma mu mwaka wa 64, irangira nyuma y’imyaka magana abiri na mirongo itanu, mu wa 313, hamwe n’Itegeko rya Milan n’ugushyingiranwa kwa politiki kw’uburasirazuba n’uburengerazuba. Icyiciro cy’imyaka icumi cy’itotezwa cyatangiye mu wa 303 kirangira mu wa 313 hamwe n’Itegeko rya Milan n’ugushyingiranwa kwa politiki kw’uburasirazuba n’uburengerazuba. Imyaka makumyabiri yatangiye n’igabanywa ryemewe n’amategeko ry’uburasirazuba n’uburengerazuba mu wa 293 ryakozwe na Diyokiletiani, yarangiye mu wa 313 hamwe n’ugushyingiranwa kwa politiki kw’uburasirazuba n’uburengerazuba. Amasezerano y’ishyingiranwa yo mu wa 313 hagati y’uburasirazuba n’uburengerazuba yarangiye n’itandukana ryo mu wa 324, ubwo Konsitantini yatsindaga Lisiniyusi w’uburasirazuba maze aba umutware rukumbi w’i Roma. Itandukana rya gihanuzi ryo mu wa 324 ryaje nyuma y’imyaka itatu kuva ku itegeko rya mbere ryerekeye ku cyumweru ryo mu wa 321.

Imyaka cumi n'irindwi yo kuva mu wa 313 kugeza mu wa 330 igaragaza ishyingiranwa rya politiki, iherezo ry'itotezwa rishushanywa na Simuruna na Nero, n'intangiriro y'itorero ryemera guteshuka ku mahame rishushanywa na Perugamo. Intangiriro ya Perugamo mu wa 313, igihe iryo shyingiranwa ryabaga, yakurikiwe n'intangiriro y'itotezwa ryatangiye igihe hashyirwagaho itegeko rya mbere ryo kubahiriza umunsi w'Icyumweru mu wa 321. Ibyo byakurikiwe n'ubutane bwa gihanuzi bwo mu wa 324, bwahurije iburasirazuba n'iburengerazuba mu bwami bumwe buyobowe na Constantine. Nyuma y'imyaka itandatu, mu wa 330, igabanywa mu gice cy'iburasirazuba n'icy'iburengerazuba ryongeye kubaho mu buryo bwa gihanuzi. Iyo myaka cumi n'irindwi ishushanya igihe cya alufa cy'itorero ry'i Perugamo ryari kuzakomeza kugeza ubwo itorero ry'i Tuwatira ryageraga mu mateka ya gihanuzi mu wa 538. Icyo gihe cya alufa cyari kuzashushanya amateka ya omega ku iherezo ry'igihe cyo kuva mu wa 330 kugeza mu wa 538. Amateka ya omega ya Perugamo ashushanya igihe cyo mu myaka ya 496, 508 na 533.

Imyaka Cumi n’Irindwi

Ptolemy wo ku rugamba rwa Raphia yategetse “imyaka cumi n’irindwi,” kandi hagati y’urugamba rwa Raphia n’urugamba rwa Panium habayemo “imyaka cumi n’irindwi.” Iyo myaka cumi n’irindwi ihura mu buryo bw’ikimenyetso n’imyaka cumi n’irindwi kuva mu 313 kugeza mu 330. Imyaka magana abiri na mirongo itanu ya Nero ya Simuruna yagejeje ku myaka cumi n’irindwi ya mbere y’itorero rya Perugamo, kandi ihurirana n’imyaka magana abiri na mirongo itanu yatangiriye ku itegeko rya gatatu mu 457 mbere ya Kristo, ari na yo ntangiriro y’imyaka 2300 yo muri Daniyeli igice cya munani n’umurongo wa cumi na kane, ari yo shingiro n’inkingi nkuru by’Ubwadivantisiti. Abahamya babiri b’imyaka magana abiri na mirongo itanu bahura n’imyaka magana abiri na mirongo itanu y’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya bwatangiriye mu 1776 kandi bukarangira uyu mwaka wa 2026.

Abatangije ukwizera kw’Abadivantisiti ntibabonye kandi ntibasobanukiwe imyaka cumi n’irindwi yo kuva mu wa 313 kugera mu wa 330, kuko mu wa 1844 batari banafite gusobanukirwa kw’ikibazo cy’Isabato y’umunsi wa karindwi cyangwa umunsi w’izuba. Nyamara ariko bamenye imyaka ijana na mirongo itanu ivugwa mu murongo wa cumi wa Ibyahishuwe 9, maze iba intangiriro y’igihe cyagejeje ku myaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwaka umwe n’iminsi cumi n’itanu, cyarangiye ku wa 11 Kanama 1840. Uku gusobanukirwa kwatumye habaho “kwigaragaza gukomeye kw’imbaraga z’Imana.”

Ababimbuzi ntibatahuye igihe cya kabiri cy’imyaka ijana na mirongo itanu cyo mu gice cya cyenda cy’Ibyahishuwe. Imyumvire yabo y’ibanze ni yo shingiro ryubakiweho “umucyo mushya” wo mu gice cya cyenda cy’Ibyahishuwe. Uwo mucyo ufungurwa n’“urufunguzo” rw’urugamba rw’i Nineve. Urwo “rufunguzo” rutuma uwiga ubuhanuzi abasha kumenya ubwami bwose bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya bugaragazwa muri Daniyeli no mu Byahishuwe: Babuloni, ubwami bw’Abamedi n’Abaperesi, Ubugiriki, ingoma y’Abaselewukide n’iy’Abaputolemayo, ubwami bwa Muhamadi; kandi icy’ingenzi kurushaho, rugaragaza ingoma ya Roma mu buryo bwagutse, rwerekana kuzamuka no kugwa, atari ibya Roma gusa, ahubwo n’iby’ubwami bwa Roma y’Iburasirazuba n’ubwa Roma y’Iburengerazuba, ndetse n’ibya Leta Zunze Ubumwe za Amerika (umuhanuzi w’ibinyoma), ubupapa (inyamaswa) n’Umuryango w’Abibumbye (ikiyoka). Kuzamuka no kugwa kose k’ubwo bwami guhamya imigendere y’ikiyoka, iy’inyamaswa n’iy’umuhanuzi w’ibinyoma, amaherezo igeza isi kuri Harimagedoni. Iyo migendere igaragazwa mu mirongo itandatu ya nyuma y’igice cya cumi na kimwe cya Daniyeli, kandi intangiriro y’iyo migendere igaragazwa mu mateka ahishwe mu murongo wa mirongo ine.

Intambara ya Nineve itanga ihuriro ry’ubuhanuzi ryo guhuza ubuhamya bw’ubwami bwa Roma, ubw’ubwami bwa Roma y’iburasirazuba n’iy’iburengerazuba, na Roma ya gipapa mu ruhererekane rw’ibyabaye byo mu gihe cy’imperuka. Bityo rero, intambara ya Nineve ni yo mfunguzo isobanura mu buryo bwuzuye ubuhamya bunyuranye bw’ubuhanuzi bwerekeye Roma, kandi nk’uko umurongo wa cumi na kane wa Daniyeli cumi n’umwe ubivuga, ni Roma ishyiraho iyerekwa. Mfunguzo ihuriza hamwe iyo mirongo ni intambara ya Nineve.

Mu nyandiko yacu itaha tuzatangira guhuriza hamwe ingingo eshanu zabanje zisobanura ibyago byo mu Ibyahishuwe 9.