Amateka Ahishwe y’Umurongo wa Mirongo Ine — Umubare Cumi n’Umunani

“Urufunguzo” rugaragaza intambara ya Nineve iri mu Ibyahishuwe igice cya cyenda rwasohoye mu mateka yabyaye ihinduka rikomeye, ari na cyo koko urufunguzo rukora. Icyo nshimangira ni uko intambara ya Nineve itabaye gusa urufunguzo rw’amateka rugaragaza ukuzamuka kwa Isilamu, ahubwo ko ari n’urufunguzo rw’ubuhanuzi. Imikorere y’ubuhanuzi y’iyo ntambara ihuza imirongo yose y’ubwami bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya, nk’uko yashyizweho muri Daniyeli no mu Ibyahishuwe, ikayishyira mu murongo umwe n’igice cya cumi na kimwe cya Daniyeli. Mu gukora bityo, bituma ubwo bwami bwose buhamya imirongo itandatu ya nyuma ya Daniyeli cumi na umwe, kandi icy’ingenzi kurushaho—bugafungura amateka y’inyuma yahishwe yo mu murongo wa mirongo ine.

Intambara y’i Nineve mu 627 yarangaga itangiriro ry’imyaka icumi ya nyuma y’ubutware bw’Abaperesi, bwari bwaraneshejwe binyuze mu mayeri y’Abaroma, buherekejwe n’igihu cy’ubushobozi bw’Imana. Yarangaga ihinduka rikomeye aho imitwe y’Abayisilamu ba Mohammed yatangiriye kuzamuka. Iyo ntambara yakuyeho ikibuza cyari gisanzwe gihari, ikibuza, mu byo gutekereza, cyari gukomeza kubaho iyo Roma n’u Buperesi byombi biza kuba byarakomeje imbaraga zabyo. Nta na kimwe muri byo cyabikoze.

Mu ishusho ry’ubuhanuzi rya Isilamu, tubonamo kubuzwa no kurekurwa kwa Isilamu uhereye ku ntangiriro ya mbere cyane y’Ibyanditswe, nk’uko Sara yemeje Aburahamu kubuza Hagari na Ishimayeli.

Ndetse na mbere y’icyo gikorwa, impamvu Hagari yinjizwa mu nkuru y’ubuhanuzi ni uko Uwiteka “yari yarabujije” Sara kubyara umwana.

“Urufunguzo” rwo mu Ibyahishuwe 9 rwahawe Mohammed, rukaza nyuma gusohorerwa ku rugamba rwa Nineveh, rugereranya gukurwaho kw’“igihagariko” cyari gifatiye Isilamu kuri buri rwego runaka rw’amateka y’ubuhanuzi.

“Ukuzamuka no kugwa” k’ubwami bwa Mohammed ntibugaragazwa cyane nk’ukuzamuka n’ukugwa, ahubwo bugaragazwa nk’“kurekurwa” n’“igifungo”. Iyo Islamu irekuwe mu buhanuzi, uko kurekurwa kwagaragajwe n’intambara ya Nineveh.

Mu mahembe arindwi, amahembe y’imibabaro ya Isilamu ni yo yonyine akwira amateka nk’imbaraga ihoraho kuva igihe yatangiriye kugaragazwa mu mateka y’ubuhanuzi kugeza ku irangira ry’igihe cy’imbabazi. Amahembe ane ya mbere yazaniye Roma y’Uburengerazuba yagereranyaga Odoacer, Genseric, Atilla Umuhuni na Alaric, bityo agashushanya imbaraga enye z’ubucamanza bw’ubutungane zikora mu minsi y’imperuka, ariko icyo bihura na cyo muri iki gihe si urubyaro rutaziguye rw’izo mbaraga enye za kera. Si ko biri ku mahembe y’imibabaro. Isilamu ikimara kwinjira mu mateka ikomeza umurongo utaziguye wo kurekurwa no kubuzwa kugeza irekuwe byuzuye ku irangira ry’igihe cy’imbabazi. Ku mahembe y’imibabaro, “urufunguzo” rw’‘kurekurwa’ rugaragazwa n’intambara ya Nineve.

Abapayiniya bamenye neza ko ku wa 27 Nyakanga 1299 ari ho hatangiriye imyaka ijana na mirongo itanu yarangiye ku wa 27 Nyakanga 1449, na yo ikaba ari yo yatangije imyaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu yasojwe ku wa 11 Kanama 1840.

Mu ngingo yabanje twagaragaje igotwa ryo kuva mu 1333 kugeza mu 1337 Nicomedia yagosewe na Sultan Orhan Gazi (umuhungu wa Osman I, washinze Ottoman Beylik), igihe yagotaga umujyi ukomeye wa Nicomedia w’Ababyzantine. Iryo gotwa ni ryo ryasozaga intambara yarwanyijwe Nicomedia yari yaratangijwe na se Osman. Iryo myaka ijana na mirongo itanu ryo mu Ibyahishuwe 9:10 ryatangiye ku wa 27 Nyakanga 1299, kandi nk’itangiriro ry’ubuhanuzi, amateka ajyanye n’iyo tariki yatangiriyeho akwiriye kwitabwaho. Osman I (uwashinze ubwami bw’ingoma y’Abottomani) yari se wa Sultan Orhan Gazi, kandi ku wa 27 Nyakanga 1299 yageze ku ntsinzi ikomeye ya mbere atsinda Ingoma y’Ababyzantine mu Rugamba rwa Bapheus rwabereye mu karere ka Nicomedia, hafi y’umujyi wa Nicomedia; umurwa mukuru w’ingenzi cyane mu mateka y’Abaroma no mu mateka ya mbere y’Ababyzantine.

Ku wa 27 Nyakanga 1299, ingabo za Osman zanesheje umutwe w’ingabo z’Abaromani b’i Buzantiyo wari uyobowe na guverineri wo muri ako karere. Iyo ntambara ifatwa nk’imwe mu ntsinzi za mbere zikomeye z’ubwigenge mu bya gisirikare Osman yagezeho amaze gutangira gukomeza ubutegetsi bwe muri Bitiniya (mu majyaruguru y’uburengerazuba bwa Anatoliya). Yabaye intambwe ikomeye mu ihinduka ry’ubutware buto bw’Abaturuki bwitwaga beylik (igikomangoma cy’imiryango) bugana ku bubasha bwari buzamuka, bwaje amaherezo guhangana no kwigarurira intara z’Abaromani b’i Buzantiyo. Iyo tariki iranga itangiriro ry’igihe cyo gukura kw’Isilamu, cyaje kurangira hashinzwe Ingoma y’Abottomani ubwo Konstantinopoli yagwaga mu 1453. Osman yakoresheje abarwanyi ba ghazi (abasahuraga ku mipaka bafite ubushake bushingiye ku Isilamu), kandi ni ho hatangiriye ihinduka ry’abarwanyi ba ghazi bo ku mipaka riba ingabo zifite imiterere irushijeho gutunganwa, zagiye zikura buhoro buhoro kuva kuri Osman kugeza no ku muhungu we, Orhan. Mu bindi bintu by’ingenzi by’umurage wa Osman harimo ko byatumye Isilamu ibasha kugumana ubutaka, bitandukanye n’intambara z’abarwanyi ba ghazi, bo kubera amayeri yabo atunganye nabi yo kugaba ibitero byihuse no guhita basubira inyuma, basigaraga bafite gusa iminyago y’intsinzi zabo, ariko ntibigere babona ubutaka ubwo ari bwo bwose.

Ku wa 27 Nyakanga 1299, Osman yatangiye urugamba mu karere ka Nikomediya, maze nyuma y’imyaka mirongo itatu n’ine umuhungu we atangira kugota umurwa mukuru, Nikomediya, mu gihe cy’imyaka ine. Se ku itangiriro, n’umuhungu ku iherezo. Intambara itangirira ku karere kagereranywa na Nikomediya kandi irangirana no gufata Nikomediya, umurwa mukuru w’ako karere, Nikomediya. Kuva mu 1299 kugeza mu 1337 ni igihe cy’imyaka mirongo itatu n’umunani, kandi mu buhanuzi umubare “mirongo itatu n’umunani” ushushanya kuzamuka.

Imyaka ijana na mirongo itanu uhereye ku wa 27 Nyakanga 1299 kugeza ku wa 27 Nyakanga 1449 igereranya igihe cyagejeje ku ishyirwaho ry’Ubwami bwa Otomani bwo muri ishyano rya kabiri rivugwa mu Byahishuwe igice cya cyenda. Imyaka mirongo itatu n’umunani yo kwigarurira buhoro buhoro Nikomediya yatangijwe na se (Osman) irangizwa n’umuhungu we (Orphan). Icyo gihe kigaragaza intambwe ya mbere y’izamuka rigenda ritera imbere ry’ubutware bw’umuryango w’abaturage b’umwimerere bukagera ku bwami.

Imyaka ijana na mirongo itanu uhereye ku wa 27 Nyakanga 1299 kugeza ku wa 27 Nyakanga 1449 ikubiyemo igotwa ryamaze imyaka ine rigaragaza iherezo ry’imyaka mirongo itatu n’umunani. Intangiriro yo kwigarurira Nikomediya yakozwe na se, Osman, kandi iherezo ryarwo ryasohorejwe n’igotwa ry’imyaka ine ryabaye kuva mu 1333 kugeza mu 1337; igotwa ryakozwe n’umuhungu wa Osman.

Igihe iyo myaka ijana na mirongo itanu yarangiraga ku wa 27 Nyakanga 1449, umwami w’abami w’Ubwami bw’Abaroma b’i Burasirazuba, ari we Constantine wa cumi na rimwe, cyangwa se Constantine wa nyuma w’i Roma y’i Burasirazuba, yasabye Abaturukiya uruhushya rwo kwima ingoma. Uhereye kuri iyo tariki kugeza ku ifatwa rya Constantinople habaye imyaka ine. Iyo myaka ine yarangiye habayeho igotwa rya Constantinople, kandi Constantine wa nyuma yapfiriye muri uko kugotwa. Ukuzamuka kwa Isilamu kugereranywa n’imyaka mirongo itatu n’umunani ya mbere y’ubuhanuzi bw’imyaka ijana na mirongo itanu, bwasojwe n’ukugotwa kwamaze imyaka ine. Igihe iyo myaka ijana na mirongo itanu yarangiraga, Isilamu yari imaze kuzamuka kugeza aho Roma y’i Burasirazuba yasuzuguwe n’ubushobozi Abaturukiya bari bafite icyo gihe. Uhereye ku isuzugurwa ryo ku wa 27 Nyakanga 1449, imyaka ine yagejeje ku ihirikwa rya Roma y’i Burasirazuba ubwo Constantinople yafatwaga nyuma y’igotwa. Iherezo ry’iyo myaka mirongo itatu n’umunani ya mbere rirangwa n’igotwa, kandi ishyirwaho ry’Ubwami bw’Abottomani rirangwa n’igotwa.

Umubare mirongo itatu n’umunani nk’ikimenyetso, nk’uko washyizweho na Mose mu Gutegeka kwa Kabiri, uhagarariye imyaka mirongo itatu n’umunani ya nyuma y’urubanza rw’imyaka mirongo ine yo kuzerera mu butayu. Ni cyo gituma umubare mirongo itatu n’umunani, nk’ikimenyetso, ufitanye isano n’umubare mirongo ine. Osman yigaruriye intara ya Nikomediya ku wa 27 Nyakanga 1299, maze nyuma y’imyaka mirongo itatu n’umunani umuhungu we yigarurira umurwa mukuru w’iyo ntara. Intara n’umurwa mukuru byombi byitwaga Nikomediya. Abanditsi b’amateka bagaragaza iyi ntambara nk’iya mbere mu ntambwe “ebyiri” zigaragaza intangiriro nyakuri yo kuzamuka kw’Ubwami bw’Abottomani. Intambwe ya kabiri amateka agaragaza ni intambara ya Nikaya yo mu 1301. Aho ni ho se, Osman, yigaruriye intara yitwaga Nikaya, maze mu 1331, nyuma y’imyaka mirongo itatu, umuhungu we yigarurira umurwa mukuru witwaga Nikaya, wahoze ari umurwa mukuru w’Abaroma.

Ku bijyanye na 1299 n’intambara ya Nikomediya, nk’intambwe ya mbere mu ntambwe ebyiri, intambwe ya kabiri yaje nyuma y’imyaka ibiri, mu 1301. 1299 ni ikimenyetso cya mirongo itatu n’umunani, kandi nyuma y’imyaka ibiri (mirongo ine), se afata intara ya Nikeya. Isano iri hagati ya mirongo itatu n’umunani na mirongo ine, yerekeye Isirayeli ya kera ihaguruka igafata igihugu cy’isezerano, igaragazwa muri Nyakanga 27, 1299 no mu 1301. Izo ntambwe ebyiri za mbere z’izamuka rya Isilamu zirangwa n’ibitero bya gisirikare bitangirana na se anesha intara, maze umuhungu akanesha umurwa mukuru w’iyo ntara ku iherezo. Igihe iyo mirwa mikuru yombi yagwaga, yagwaga mu kugotwa. Iyo mirwa mikuru yombi, hari igihe yabaye imirwa mikuru y’ubwami bw’Abaroma bw’iburasirazuba.

Ku wa 27 Nyakanga, 1299 na 1301 bigera ku musozo wabyo ku wa 11 Kanama 1840; ibyo bigereranya amateka yo mu 1838, igihe Litch yasohoraga bwa mbere igitekerezo cye n’ubuhanuzi bwe bw’umwaduko w’imyaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu, bwari kuzarangirira ku wa 11 Kanama 1840. Intambwe ebyiri zo guhaguruka kw’Abamilerite zari imyaka ya 1838 na 1840.

Ubuhanuzi bwa Litch bwo mu ‘38 n’iyerekwa rye ryakosowe ryo mu ‘40 bikubiyemo n’amagambo ye ya nyuma, yanditse ku wa 1 Kanama, iminsi icumi mbere y’ubuhanuzi bwakosowe. Isohozwa ry’ubwo buhanuzi ni ryo ryemeje isi yose uburyo nyakuri bwo gusobanukirwa n’ubuhanuzi bwa Bibiliya. Imyaka mirongo itatu n’umunani yarangaga guhaguruka kwa Isirayeli ya kera yari irimo n’iyo myaka ibiri uhereye ku kwambuka Inyanja Itukura kugeza ku bugome bwa mbere bw’i Kadeshi.

Uko kwigomeka kwagaragajwe nk’ikigeragezo cya nyuma mu bigeragezo icumi. Igihe cy’imyaka ibiri cy’igeragezwa, kigizwe n’ibigeragezo icumi, cyongewe ku myaka mirongo itatu n’umunani bamaze mu butayu, cyashushanyaga imyaka ya 1838 na 1840, kandi umwaka wa 1840 warimo igihe cy’iminsi icumi.

Kandi aho aho itangiriro ry’izamuka rya Isilamu hamwe na Osman ku wa 27 Nyakanga 1299 ritangira igihe cy’imyaka mirongo itatu n’umunani kirangirana n’igotwa ryamaze imyaka ine mu 1337. Ku wa 27 Nyakanga 1299 habaye intambwe ya mbere mu ntambwe ebyiri abanyamateka bagaragaza ko ari zo ngingo y’itangiriro ry’izamuka ry’Ubwami bw’Abaotoma, kandi intambwe ya kabiri yabaye mu 1301. Intambwe ebyiri z’intambara za Nicomedia na Nicaea mu 1299 no mu 1301 zigereranya 1838 na 1840. Itangiriro ry’ubuhanuzi ryerekana iherezo.

Nikomediya na Nikeya byombi byabaye imigi mikuru by’igihe gito ya Roma y’Uburasirazuba mu bihe byabyo bitandukanye. Birumvikana ko Konstantinopoli ari yo yaje kuba umurwa mukuru w’Uburasirazuba guhera mu mwaka wa 330 kugeza mu wa 1453. Nikomediya na Nikeya bishushanya mbere kugwa kwa Konstantinopoli; byose byaguye bitewe n’igotwa ry’Abayisilamu ryaranze iherezo ry’umukino wo kwigarurira aho Islamu yabanje gufata ubutaka, hanyuma ikaza no gufata umurwa mukuru.

Igota rya mbere ryamaze imyaka ine, kuva mu 1333 kugeza mu 1337, rigereranya imyaka ine yo kuva mu 1449 kugeza mu 1453, ubwo ubuhanuzi bwasozwaga. Nyuma y’imyaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu, Ubuyisilamu burabuzwa, nk’uko aba-Millerite “bahaguruka” bayobowe n’imbaraga y’ubuhanuzi igaragazwa n’imiterere ya “mirongo itatu n’umunani na mirongo ine,” nk’uko bigaragarira mu mateka ya alfa y’amateka yo ku wa 27 Nyakanga 1299 no ku wa 27 Nyakanga 1449. Uku kuzamuka kw’Ubuyisilamu no kuzamuka kw’intumwa z’Imana zo mu minsi y’imperuka kugaragazwa mu kimenyetso cy’imibare cyubatswe n’isano ry’imibare ya 38 na 40.

Muri Ezekiyeli mirongo itatu n’irindwi, Isilamu ni ubutumwa bw’umuyaga w’iburasirazuba buhumekwa ku magufwa yumye y’abapfuye kugira ngo bashobore guhaguruka bahinduke ingabo zikomeye. Igihe ubutumwa bwa Ezekiyeli bugeraho, uguhaguruka gutangira, nk’uko byagenze mu mateka y’Abamillerite yo mu 1838 no mu 1840. Ubwo butumwa bwagezeho ku wa 9/11, kandi ku cyumweru gitegetswe n’itegeko kizaza vuba ayo magufwa arahaguruka ahinduke ingabo zikomeye. Ihagurutswa ry’ingabo z’Imana nk’itorero rinesha mu minsi y’imperuka rigereranywa na 1838 na 1840. Igihe cyo kuva ku wa 9/11 kugera ku cyumweru gitegetswe n’itegeko cyagereranyijwe na 1840 kugeza 1844, ariko kandi kigereranya n’igihe cyo kuva ku ya 31 Ukuboza 2023 kugeza ku mipira y’umuriro ya Nashville.

Kuva ku igabanywa ry’ubwami ryakozwe na Konsitantino wa mbere (Mukuru), kugeza kuri Konsitantino wa nyuma, hagaragazwa amateka y’ubuhanuzi ya Roma y’iburasirazuba. Ni cyo gituma icyo gihe cy’ubuhanuzi kirangwa n’umubyeyi w’ubuhanuzi cyangwa w’ikigereranyo n’umuhungu, nk’uko bigaragazwa n’amazina yabo, nubwo hagati ya Konsitantino Mukuru na Konsitantino wa cumi na rimwe nta ruhererekane rw’amaraso rutaziguye rwabayeho. Kandi Konsitantino wa mbere n’uwa nyuma bagaragazwa mu buryo bw’ubuhanuzi nk’ibimenyetso bya alufa na omega, maze umubyeyi (alufa) ahitamo Konstantinopoli kuba umurwa mukuru, naho umuhungu (omega) apfira mu kugotwa igihe Konstantinopoli yahagarikaga kuba umurwa mukuru. Igihe cy’ubuhanuzi cya Roma y’iburasirazuba kirangwa na Konsitantino wa mbere n’uwa nyuma. Igihe cy’imyaka 150 cyatangiye ku ya 27 Nyakanga 1299 gikubiyemo igihe cy’imyaka 38 kandi kirangira n’igotwa ryamaze imyaka 40. Iryo gotwa ryagereranyaga igihe cyo kuva mu 1449 kugeza mu 1453. Igikorwa cya gisirikare cya Nikomediya cyatangiranye no kwigarurira igihugu runaka kandi kirangirana no kwigarurira umurwa mukuru w’icyo gihugu. Nk’uko byagenze kuri Konsitantino wa mbere n’uwa nyuma, kwigarurira Nikomediya byatangiranye n’umubyeyi (uwa mbere) bikarangirana n’umuhungu (uwa nyuma).

Igitero cyamaze imyaka ine mu ntangiriro z’igihe cy’imyaka ijana na mirongo itanu cyagejeje ku myaka ine uhereye ku gucishwa bugufi kwa Constantine wa nyuma mu 1449 kugeza mu 1453 ubwo Constantinople yagotwaga ikagwa. Ubuhanuzi bw’igihe bw’akaga ka kabiri bugereranya imyaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu bwatangiye ku ya 27 Nyakanga 1449 burangira ku ya 11 Kanama 1840. Iryo tariki riranga itangiriro ry’igihe cy’imyaka ine Sister White yise ukwigaragaza guhebuje kw’imbaraga z’Imana.

Ubuyisilamu bwabujijwe ku wa 11 Kanama 1840, kandi habaho igihe cy’imyaka ine gihura n’isukwa rya Mwuka Wera kuri Pentekote, ndetse no kumanuka kwa marayika ukomeye wo mu Ibyahishuwe 18, igihe “inyubako nini” za New York zakubitwaga n’Ubuyisilamu bwo muri ishyano rya gatatu ku wa 9/11. Itariki ya 9/11 iranga intangiriro y’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kw’abanyagihumbi ijana na mirongo ine na bane. Gushyirwaho ikimenyetso ni igihe runaka, kandi iherezo ry’icyo gihe cyo gushyirwaho ikimenyetso rifite ibiranga intangiriro y’icyo gihe. Ubwo Kristo yamanukaga kuri 9/11, yabaye ikigereranyo cya Mikayeli amanuka kuzura abahamya babiri ku wa 31 Ukuboza 2023, igihe igihe cya nyuma cyo gushyirwaho ikimenyetso cyatangiraga.

Urufunguzo ari rwo rugamba rwa Nineveh rugaragaza kurekurwa kunyuranye kw’Ubwisilamu, kwagombaga guhirika Roma y’iburasirazuba bitarenze mu 1453. Muri ya myaka ijana na mirongo itanu y’“amezi atanu” yo mu murongo wa cumi, intangiriro n’iherezo byombi birimo igihe cy’imyaka ine. Ibyo bihe bibiri by’imyaka ine bihurirana n’isozwa ry’imyaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwaka umwe n’iminsi cumi n’itanu, byaranze igihe cy’imyaka ine kuva mu 1840 kugeza mu 1844, ubwo Kristo yagombaga kumurikisha “isi yose ubwiza bwe.” Mu 1844, igihe cy’ubuhanuzi cyahagaritse gukoreshwa, kuko igihe cyari kuba “kitakiriho ukundi.”

Iyo mirongo itatu y’ibihe by’imyaka ine ihura n’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kuva ku wa 11 Nzeri kugeza ku itegeko ryo ku cyumweru, kandi na yo ihura na fraktali yo kuva ku wa 11 Nzeri kugeza ku itegeko ryo ku cyumweru, ihagarariwe uhereye ku wa 31 Ukuboza 2023 kugeza ubwo Isilamu izongera kurekurwa kugira ngo itange imipira y’umuriro ya Nashville.

Urugero rw’ubuhanuzi ruhera ku ya 31 Ukuboza 2023 rugera ku mipira y’umuriro ya Nashville rwagereranyijwe n’ibihe bitatu by’imyaka ine by’ubuhanuzi byose bihurirana n’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso kuva ku wa 9/11 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru. Bityo rero, abahamya bane bagaragaza amateka ava ku ya 31 Ukuboza 2023 kugeza ku gitero cya Nashville, kandi ni intambara ya Nineve yabaye “urufunguzo” kuri buri umwe muri abo bahamya. 1333, 1449, 1840 na 9/11 byose byari ingingo zo guhindukira— “imfunguzo.”

Nyuma yo kuba umwami w’abami mu 284, mu 293, Diocletian yahisemo Nikomediya kuba umurwa mukuru w’iburasirazuba bw’Ubwami bw’Abaroma igihe yagabanyaga mu buryo bwemewe n’amategeko ubwo bwami mo Iburasirazuba n’Iburengerazuba, ashyiraho gahunda y’ingoma ya Tetrarchy. Nikomediya yabaye icyicaro gikuru cy’ubutegetsi n’icya gisirikare mu Burasirazuba mu gihe cy’imyaka myinshi. Constantine Mukuru yayikoresheje nk’ishingiro mbere yo gufata icyemezo cyo kubaka umurwa mukuru mushya i Byzantium hafi aho (ari wo yahaye izina rya Constantinople mu 330). Ndetse na nyuma y’aho Constantinople ibereye umurwa mukuru mukuru, Nikomediya yakomeje kuba ikigo gikomeye cy’akarere, gifite umwanya w’ingenzi ku nkombe y’iburasirazuba y’Inyanja ya Marmara. Bityo rero, nubwo itari umurwa mukuru uhoraho nka Roma cyangwa Constantinople, Nikomediya yashyizweho ku mugaragaro nk’umurwa mukuru w’iburasirazuba mu gihe gikomeye cy’inzibacyuho mu mateka y’Ubwami bw’Abaroma. Mu ntangiriro z’iyo myaka ijana na mirongo itanu, umurwa mukuru wa Roma y’iburasirazuba urigarurirwa, kandi no ku iherezo ryayo umurwa mukuru wa Roma y’iburasirazuba urigarurirwa. Uko kwigarurirwa kwombi kwarimo kugotwa kw’umurwa.

Umwami w’abami Diocletian yagize Nicomedia umurwa mukuru w’uburasirazuba bw’Ubwami bw’Abaroma ku mugaragaro igihe yashyiragaho gahunda ya Tetrarchy mu wa 293. Gahunda ya Tetrarchy yari igizwe n’igabanywa ry’ubwami mu burengerazuba no mu burasirazuba; uburasirazuba n’uburengerazuba byombi bikagira umwami mukuru (Augusti) n’umwami muto (Caesar), bityo bikuzuza umubare wa kane ushushanywa n’ijambo “tetrarchy”.

Diyokleyisiyani ni ikimenyetso cya omega cy’itorero ry’i Simuruna, naho Nero ni ikimenyetso cya alpha. Konsitantini Mukuru ni ikimenyetso cya alpha cy’itorero ry’i Perugamo, naho Yusitiniyani ni ikimenyetso cya omega.

Igabanywa rya Roma mu buryo bw’“amategeko” mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba (ritarambye) ryakozwe na Diyokelesiyani, kandi igabanywa rya Roma mu buryo bw’ubuhanuzi mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba ryakozwe na Konisitantini. Mu gihe cy’amateka y’itorero rya kabiri ry’ikigereranyo ry’itotezwa, rihagarariwe na Simuruna, Roma yagabanyijwe mu buryo bw’amategeko mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba; kandi mu mateka y’itorero rya gatatu ry’ikigereranyo ry’ubwumvikane bwo guteshuka, rihagarariwe na Perugamo, Roma yagabanyijwe mu buryo bw’ubuhanuzi mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba. Umwaka wa 293 wari alufa, naho 330 wari omega; kandi ku wa 11 Gicurasi 330, Konisitantini Mukuru yeguriye Konisitantinopole kuba umurwa mukuru w’Ubwami.

Igabanywa ryemewe n’amategeko ryakozwe na Diocletian mu mwaka wa 293 ryasenyutse kubera intambara z’abenegihugu zakurikiyeho kugeza ku Itegeko rya Milan mu mwaka wa 313, ubwo Constantine wo mu burasirazuba na Licinius wo mu burengerazuba batangazaga Itegeko rya Milan, ryemerera Ubukristo gukorera mu bwisanzure imbere y’amategeko, kandi mu by’ukuri risoza Tetrarchy—uburyo bw’ubutegetsi bw’abategetsi bane bakoranaga, bwahirimye bukavamo urugamba hagati y’ububasha bubiri bukomeye (Constantine mu Burengerazuba na Licinius mu Burasirazuba). Iryo gabanywa ryemewe n’amategeko, ryatangije ugusenyuka, rigereranya igihe cy’imyaka makumyabiri kuva ku igabanywa kugera ku rindi gabanywa, kandi ayo magabanywa yombi yatumye gahunda yose isenyuka.

Itorero rya Simuruna ryatangiye ku ngoma ya Nero mu mwaka wa 64, ubwo inkongi ikomeye y’i Roma yakoreshejwe na Nero mu gutoteza Abakristo, abo Nero yashinjaga kuba ari bo batije umuriro. Nero aranga itangiriro ry’itotezwa kandi agereranya itotezwa rya nyuma ryo mu minsi y’imperuka. Iryo totezwa rya nyuma rikomeza kugeza igihe cy’igeragezwa gifunzwe, ubwo ubutware bwa gipapa bugera ku iherezo ryabwo nta wo kubutabara. Bityo rero, igihe cya mbere cy’itotezwa cyatangiranye no gutwikwa kwa Roma kandi kirangirana no gutwikwa kwa Roma.

Itorero rya Simuruna ryatangiranye na Neroni mu mwaka wa 64, igihe umuriro ukomeye w’i Roma wakoreshejwe na Neroni mu gutoteza Abakristo, abo Neroni yashinjaga ko ari bo bateje uwo muriro. Nyuma y’imyaka magana abiri na mirongo itanu ryarangiye mu wa 313 hifashishijwe Itegeko rya Milani. Iryo “tegeko” ni ryo herezo ry’igihe cy’imyaka makumyabiri cyatangiranye n’igabanywa ry’ubwami ryashyizweho mu buryo bw’amategeko na Diyokiletiyani, kandi nanone ryabaye iherezo ry’imyaka magana abiri na mirongo itanu ya Simuruna yari yaratangijwe na Neroni. Iyo myaka magana abiri na mirongo itanu y’itotezwa igereranywa n’itorero rya Simuruna na Neroni yarimo imyaka icumi y’itotezwa rikabije kurusha ayandi yose ryazanywe na Diyokiletiyani. Iyo myaka icumi y’itotezwa yari igice cya nyuma cy’igihe cy’imyaka makumyabiri cya Diyokiletiyani cyatangiranye n’igabanywa rye ry’ubwami ryashyizweho mu buryo bw’amategeko mu wa 293. Uhereye ku igabanywa ry’ubwami mu burasirazuba no mu burengerazuba ryakozwe na Diyokiletiyani mu wa 293 hatangiye igihe cy’imyaka makumyabiri cyari kigizwe n’ibihe bibiri by’imyaka icumi.

Diyokletiyani mu buryo bwemewe n’amategeko yagabanyije ubwami mo ibice by’iburasirazuba n’iburengerazuba, bityo agaragaza mu kimenyetso cy’ubuhanuzi ugabanyuka kwaso kwaje gukorwa na Konstantini. Ugabana kwa Diyokletiyani kwari ukw’iburasirazuba n’iburengerazuba, ariko kwari kugizwe n’abategetsi babiri mu burasirazuba n’abategetsi babiri mu burengerazuba. Kuri buri gice habagaho umutware umwe mukuru n’undi umwe wungirije. Ku wa 23 Gashyantare 303, Diyokletiyani yasohoye itegeko rya mbere mu mategeko menshi yiswe “edicts” ryari rigenewe kurwanya Abakristo, bityo bitangira Itotezwa Rikomeye, (nanone ryitwa Itotezwa rya Diyokletiyani), ari ryo totezwa ry’Abakristo rikomeye kurusha andi kandi ryakwirakwijwe cyane mu Bwami bw’Abaroma.

Itotezwa Rikomeye ryakomeje ku ngoma y’abasimbuye Diocletian (cyane cyane Galerius) kugeza mu 313, ubwo ryarangizwaga n’Itegeko rya Milan. Nero ni ikimenyetso cy’itangiriro cy’itotezwa cyashushanyaga Diocletian nk’ikimenyetso cy’iherezo cy’itotezwa cyo muri cya gihe cy’ubuhanuzi cyagereranywaga n’itorero ry’i Simuruna. Itotezwa ryarangiye binyuze mu ishyingiranwa rya politiki no mu masezerano hagati ya Constantine wo mu burasirazuba na Licinius wo mu burengerazuba. Muri Gashyantare 313, Constantine na Licinius bahuriye i Milan, maze bashyiraho Itegeko rya Milan, ryahaye Abakristo (n’abandi) ukwihanganirana mu by’idini mu bwami bwose. Kugira ngo bakomeze ubufatanye bwabo bwa politiki, Licinius yashakanye na Constantia (mushiki wa Constantine bahuje umubyeyi umwe) muri iyo nama cyangwa hafi yayo. Ubu bukwe bwari ubufatanye bwa politiki bwa kera bw’Abaroma—bwemezaga amasezerano hagati y’abo bami bombi kandi bufasha gutuza ubwami by’igihe gito nyuma y’imyaka myinshi y’intambara z’abenegihugu. Ubu bufatanye ntibwamaze igihe kirekire. Nyuma Constantine na Licinius bararwanye, maze Constantine anesha Licinius mu 324, aba umutegetsi wenyine.

Kuva kuri Nero kugeza kuri Constantine, igihe cy’ubuhanuzi cya Simuruna cy’imyaka magana abiri na mirongo itanu cyarasohoye; kandi mu mwaka wa 313 hatangira itorero rya Perugamo, ari ryo torero ry’ubwumvikane bwo kugirana amasezerano, rirangirana n’itorero rya Tiyatira mu mwaka wa 538. Iyo myaka magana abiri na mirongo itanu ya Simuruna yagereranyaga igihe cy’itotezwa, kandi ku iherezo ry’icyo gihe rusange, itotezwa rya Diocletianu ryujuje “iminsi icumi” yo mu Byahishuwe (imyaka icumi), aho igihe gikomeye kurusha ibindi cy’itotezwa kigereranya agace k’ishusho y’igihe cyose muri rusange. Iyo myaka icumi ni agace k’ishusho y’iyo myaka magana abiri na mirongo itanu. Iyo myaka icumi igereranya omega y’itotezwa rya Nero, kandi ku musozo wayo haza ugucikamo kwa omega k’ubwami mo uburasirazuba n’uburengerazuba.

Smyrna yatangiye igihe Roma yahiraga mu mwaka wa 64, irangira nyuma y’imyaka magana abiri na mirongo itanu, mu mwaka wa 313, hamwe n’Itegeko rya Milan n’ubukwe bwa politiki hagati y’iburasirazuba n’iburengerazuba. Fraktali y’imyaka icumi y’itotezwa yatangiye mu mwaka wa 303, irangira mu mwaka wa 313 hamwe n’Itegeko rya Milan n’ubukwe bwa politiki hagati y’iburasirazuba n’iburengerazuba. Imyaka makumyabiri yatangiranye no kugabanywa mu buryo bw’amategeko kw’iburasirazuba n’iburengerazuba mu mwaka wa 293 na Diocletian, yarangiye mu mwaka wa 313 hamwe n’ubukwe bwa politiki hagati y’iburasirazuba n’iburengerazuba. Amasezerano y’ubukwe yo mu mwaka wa 313 hagati y’iburasirazuba n’iburengerazuba yarangiye n’itandukana ryo mu mwaka wa 324, ubwo Constantine yatsindaga Licinius wo mu burengerazuba, maze aba umutegetsi rukumbi wa Roma. Itandukana rya gihanuzi ryo mu mwaka wa 324 ryaje nyuma y’imyaka itatu nyuma y’itegeko rya mbere ryerekeye ku Cyumweru ryo mu mwaka wa 321.

Imyaka cumi n’irindwi yo kuva mu 313 kugeza mu 330 igaragaza ishyingiranwa rya politiki, n’iherezo ry’itotezwa ryagereranyijwe na Simuruna na Nero, ndetse n’itangiriro ry’itorero ry’ubwumvikane bubi ryagereranyijwe na Perugamo. Itangiriro rya Perugamo mu 313 muri iryo shyingiranwa, ryakurikiwe n’itangiriro ry’itotezwa ryatangiye ku itegeko rya mbere ryerekeye ku Cyumweru mu 321. Ibyo byakurikiwe no gutandukana kwa gihanuzi ko mu 324, kwazanye uburasirazuba n’uburengerazuba mu bwami bumwe buyobowe na Konisitantine. Nyuma y’imyaka itandatu, mu 330, igabanywamo ry’uburasirazuba n’uburengerazuba ryasubiwemo mu buryo bwa gihanuzi. Iyo myaka cumi n’irindwi ihagarariye igihe cya alufa cy’itorero rya Perugamo cyakomeje kugeza ubwo itorero rya Tiyatira ryageraga mu mateka ya gihanuzi mu 538. Icyo gihe cya alufa cyari guhagararira amateka ya omega ku iherezo ry’igihe cyo kuva mu 330 kugeza mu 538. Amateka ya omega ya Perugamo ahagarariye igihe cya 496, 508 na 533.

Tolémée wo ku rugamba rwa Raphia yategetse imyaka “cumi n’irindwi,” kandi hagati y’urugamba rwa Raphia n’urugamba rwa Panium habayeho imyaka “cumi n’irindwi.” Iyo myaka cumi n’irindwi ihura mu kimenyetso n’imyaka cumi n’irindwi kuva mu wa 313 kugeza mu wa 330. Imyaka magana abiri na mirongo itanu ya Nero ya Simuruna yagejeje ku myaka cumi n’irindwi ya mbere y’itorero rya Perugamo, kandi ihuzwa n’imyaka magana abiri na mirongo itanu yatangiye ku itegeko rya gatatu mu wa 457 Mbere ya Kristo, ari na ho hatangirira imyaka 2300 yo muri Daniyeli 8:14, kandi ikaba ari urufatiro n’inkingi nyamukuru by’Abadiventisime. Abahamya babiri b’imyaka magana abiri na mirongo itanu bahura n’imyaka magana abiri na mirongo itanu y’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya bwatangiye mu wa 1776 bukazarangira uyu mwaka wa 2026.

Abatangije ukwizera kw’Abadivantisiti ntibabonye kandi ntibasobanukiwe imyaka cumi n’irindwi yo kuva mu wa 313 kugera mu wa 330, kuko mu wa 1844 batari banafite gusobanukirwa kw’ikibazo cy’Isabato y’umunsi wa karindwi cyangwa umunsi w’izuba. Nyamara ariko bamenye imyaka ijana na mirongo itanu ivugwa mu murongo wa cumi wa Ibyahishuwe 9, maze iba intangiriro y’igihe cyagejeje ku myaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwaka umwe n’iminsi cumi n’itanu, cyarangiye ku wa 11 Kanama 1840. Uku gusobanukirwa kwatumye habaho “kwigaragaza gukomeye kw’imbaraga z’Imana.”

Ababimbuzi ntibabonye igihe cya kabiri cy’imyaka ijana na mirongo itanu muri Ibyahishuwe 9. Ubusobanuro bwabo bw’ishingiro bugize urubuga “umucyo mushya” wo mu Ibyahishuwe 9 yubakiyeho. Uwo mucyo ufungurwa n’“urufunguzo” rw’intambara ya Nineve. Urwo “rufunguzo” rutuma umunyeshuri w’ubuhanuzi abasha kumenya ubwami bwose bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya bugaragazwa muri Daniyeli no mu Ibyahishuwe. Babuloni, Abamedi n’Abaperesi, Ubugiriki, ubwami bw’Abaselewukiya n’Abatolemeyi, ubwami bwa Mohammed, kandi ikirenzeho bugaragaza cyane ubwami bw’Abaroma binyuze mu kugaragaza ukuzamuka no kugwa kutari kwa Roma yonyine gusa, ahubwo n’ubwami bwa Roma y’iburasirazuba n’iya burengerazuba, hamwe na Leta Zunze Ubumwe z’Amerika (umuhanuzi w’ibinyoma), ubupapa (inyamaswa) n’Umuryango w’Abibumbye (ikiyoka). Uku kuzamuka no kugwa kose kw’ayo mabwami guhamya ibikorwa by’ikiyoka, inyamaswa n’umuhanuzi w’ibinyoma, amaherezo bikazana isi kuri Harumagedoni. Uwo mugendo ugaragazwa mu mirongo itandatu ya nyuma ya Daniyeli 11, kandi intangiriro y’uwo mugendo igaragazwa mu mateka ahishwe yo mu murongo wa mirongo ine.

Intambara ya Nineve itanga ihuriro ry’ubuhanuzi ryo guhuza ubuhamya bw’ubwami bwa Roma, ubw’ubwami bwa Roma y’iburasirazuba n’iy’iburengerazuba, na Roma ya gipapa mu ruhererekane rw’ibyabaye byo mu gihe cy’imperuka. Bityo rero, intambara ya Nineve ni yo mfunguzo isobanura mu buryo bwuzuye ubuhamya bunyuranye bw’ubuhanuzi bwerekeye Roma, kandi nk’uko umurongo wa cumi na kane wa Daniyeli cumi n’umwe ubivuga, ni Roma ishyiraho iyerekwa. Mfunguzo ihuriza hamwe iyo mirongo ni intambara ya Nineve.

Mu nyandiko yacu itaha tuzatangira guhuriza hamwe ingingo eshanu zabanje zisobanura ibyago byo mu Ibyahishuwe 9.