Amateka Ahishe y’Umurongo wa Mirongo Ine — Umubare Cumi n’Icyenda

Ibitabo bya Daniyeli n’Ibyahishuwe byuzuzanya; bisobanura ko iyo biri hamwe biba bitunganye.

Ubwami buvugwa mu buhanuzi bwa Bibiliya ni bwo bugomba kwibandwaho n’umwigishwa w’ubuhanuzi, kuko ari bwo bugaragazwamo mbere na mbere amateka yo hanze y’iminsi y’imperuka.

Amateka yera, yaba “imigendekere yo kuvugurura ikomeye,” cyangwa “izamuka n’igwa ry’ubwami;” amateka yera ni ikibazo cy’ubuzima cyangwa urupfu mu Ijambo ry’Imana. Pawulo yanditse mu 2 Abatesalonike igice cya kabiri ko abatunda ukuri, hanyuma bakakira ubushukanyi bukomeye; babikora kuko bahisemo kwanga ubutumwa Pawulo yagaragaje muri uwo murongo. Uwo murongo ugaragaza isano iri hagati ya Roma ya gipagani na Roma ya gipapa, ari na yo sano iri hagati ya Perugamo na Tiyatira kandi akaba ari na yo sano iri hagati y’icyuma n’ibumba, kimwe kandi n’isano iri hagati y’ikiyoka n’inyamaswa. Izamuka rya Roma ya gipapa rigereranywa na Tiyatira, n’igwa rya Roma ya gipagani rigereranywa na Perugamo, ni ukuri abakira ubushukanyi bukomeye banga.

Mu mateka y’Abamillerite, impaka zabaye hagati y’Abamillerite n’Abaporotesitanti, zaje no kugaragara ku ikarita y’abapayoniya yo mu 1843, zari zerekeye ubutegetsi bw’amateka bugaragazwa nk’“abambuzi b’ubwoko bwawe” mu murongo wa cumi na kane wa Daniyeli 11. Mbese abo bambuzi bari ukuzamuka kwa Roma ya gipagani nk’uko Abamillerite babihamyaga, cyangwa se bari ugusenyuka kw’Abaselusidi nk’uko Abaporotesitanti babivugaga?

Amateka ya Bibiliya ni yo yerekwa Salomo yavuze ko iyo ribuze, abantu barimbuka. Abayoboke ba Miller bamenye kandi batangaza imyaka ijana na mirongo itanu igereranywa n’“amezi atanu” mu Ibyahishuwe igice cya cyenda, imirongo ya gatanu n’iya cumi, ariko ntibacukumbuye byimbitse amateka agereranywa mu gice cya cyenda cy’Ibyahishuwe. Bamenye neza ko amezi atanu yo mu murongo wa cumi agereranya icyo gihe, ariko bigaragara ko batekereje ko, kubera yuko imirongo ya gatanu n’iya cumi yombi irimo imvugo ngo “amezi atanu,” byari ugushimangira gusa ubuhanuzi bw’umubabaro ugereranywa muri iyo mirongo yombi. Ubu biroroshye kugaragaza ko, igihe umurongo wa gatanu ugereranya “amezi atanu,” uba ugereranya imyaka ijana na mirongo itanu yatangiye ku rupfu rwa Mohammed mu mwaka wa 632, igasozwa mu wa 782 no gucishwa bugufi k’Umwamikazi Irene w’Ubwami bw’Abaroma bw’i Burasirazuba, ari bwo Byzantine.

Abatangije bari bafite ukuri mu gushyira mu bikorwa umurongo wa cumi ku rugamba rwa Nicomedia rwo ku wa 27 Nyakanga 1299 nk’intangiriro y’imyaka ijana na mirongo itanu yarangiranye no gusuzugurwa kwa Constantine wa nyuma wategekaga i Constantinople ku wa 27 Nyakanga 1449. Umurongo ku wundi, igihe cy’imyaka ijana na mirongo itanu kigaragaza Isilamu yo ku isi yose, nk’uko ihagarariwe n’amakuba ya mbere ya Isilamu y’Abarabu n’akaga ka kabiri ka Isilamu y’Abaturukiya. Isilamu yasuzuguje umwami n’umwamikazi icyarimwe igaragaza Isilamu yo ku isi yose yigarurira ubwami bugizwe n’umugore, uhagarariwe na Irene, n’umugabo uhagarariwe na Constantine wa nyuma.

Mu myaka ijana na mirongo itanu irangirana n’ikorwa ry’isoni rya Irene, Isilamu y’Abarabu yigarurira akarere cyangwa ubutaka bwa Bizantiyo, igasiga Irene mu mimerere y’isoni ikomeye ku buryo yahatiwe gutanga umusoro wo kwishyura imyaka itatu, hamwe n’andi mananiza yasabwaga. Igihe igikorwa cy’isoni cya Konstantino wa nyuma cyabaga, cyaranze itangiriro ry’igihe cy’imyaka ine kirangirana no kugotwa no guhirikwa k’umurwa mukuru wa Roma y’iburasirazuba. Muri ibyo byombi, yari Isilamu—Isilamu y’Abarabu kuri Irene, n’Isilamu y’Abaturukiya kuri Konstantino wa nyuma. Mu minsi y’imperuka, Isilamu y’isi yose nk’uko ihagarariwe n’abahamya babiri b’Isilamu y’Abarabu n’iy’Abaturukiya bavugwa mu wa mbere n’uwa kabiri; izabanza kwigarurira ubutaka, hanyuma umurwa mukuru. Ikintu cya politiki cyo mu minsi y’imperuka gihagarariwe na Konstantino wa Roma y’iburasirazuba gishushanywa nk’aho cyashyingiranywe n’ikintu cy’idini cyo mu minsi y’imperuka gihagarariwe na Irene wa Roma y’iburasirazuba. Nkoresha amagambo ikintu cya politiki n’ikintu cy’idini kugira ngo ngaragaze ko ikimenyetso cy’ishusho y’inyamaswa kibanza kugaragara muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, hanyuma ku isi. Ishusho y’inyamaswa ni ugushyingiranwa kw’ikigereranyo kwa Konstantino na Irene, bombi bakozwa isoni no gutakaza ubutaka bwabo n’umurwa mukuru wabo biturutse kuri Isilamu.

Ugushyingiranwa kwabo kugaragazwa no guhuza ayo mateka yombi, kandi kwagereranyijwe n’ishyingiranwa rya Constantia na Licinius mu mwaka wa 313 igihe Iteka rya Milan ryashyirwagaho, maze itorero ry’ikigereranyo rya Simuruna rirangira, itorero ry’ikigereranyo rya Perugamo rigatangira. Abo Pawulo agaragaza ko bahabwa ubushukanyi bukomeye banga kubona ubutumwa bwe bw’iburira bukubiyemo kugwa kure, mbere y’uko umuntu w’icyaha ahishurwa. Uko kugwa kure kuba mu mateka ya Perugamo, kandi umuntu w’icyaha yahishuwe mu mwaka wa 538, igihe itorero rya Tiyatira ryatangiraga.

Amateka y’i Roma y’iburasirazuba atanga abahamya babiri b’ukuri kw’ubuhanuzi nanone kugaragazwa mu isano y’ikigereranyo iri hagati y’i Roma y’iburasirazuba n’i Roma y’iburengerazuba. Muri uwo mubano, i Roma y’iburengerazuba ni itorero, naho i Roma y’iburasirazuba ni leta. Roma ni ihuriro ry’itorero na leta nk’uko bigaragazwa n’icyuma n’ibumba muri Daniyeli igice cya kabiri.

Impamvu yerekana mu buryo bwemeza ko mu minsi y’imperuka Islamu yo ku isi yose iza kurwanya ububasha bugaragazwa nk’ihuriro ry’itorero na leta, ikigarurira ubutaka n’umurwa mukuru byabwo, ishimangirwa n’abandi bagabo babiri b’ubuhamya baturuka mu mateka yera ya Ibyahishuwe 9. Osman yigaruriye ubutaka bwa Nikomediya ku itariki ya 27 Nyakanga 1299, hanyuma yigarurira ubutaka bwa Nikaya imyaka ibiri nyuma yaho mu 1301. Umuhungu we yigaruriye umurwa mukuru wa Nikaya mu 1331, kandi uwo muhungu ni na we wigaruriye umurwa mukuru wa Nikomediya nyuma yo kuwugota imyaka ine, igitero cyarangiye mu 1337. Abapayiniya bagaragaje itariki ya 27 Nyakanga 1299 bahereye kuri Osman, ariko ntibigeze bareba intambara yakurikiyeho, ari yo ntambara ya Nikaya, nk’intambwe ya kabiri y’amateka mu ishyirwaho ry’Ubwami bw’Abottomani. Itariki ya 27 Nyakanga 1299 yari intambwe ya mbere mu ntambwe nyinshi zo kugera ku itegeko ryo ku Cyumweru. Intambwe ebyiri za mbere za Islamu y’Abaturukiya zagaragaje itangiriro ry’ubuhanuzi bwarangiye mu 1449, hanyuma bukongera kurangira mu 1840, hanyuma nanone ku wa 9/11, kandi hanyuma nanone ku wa 31 Ukuboza 2023.

Iya mbere muri za ntambwe ebyiri ntiyaranze gusa itangiriro ry’imyaka ijana na mirongo itanu, ahubwo yanaranze n’itangiriro ry’imyaka mirongo itatu n’umunani. Yatangiye ubwo Osman yafataga intara ya Nikomediya, irangira imyaka mirongo itatu n’umunani nyuma yaho igihe umuhungu wa Osman yafataga umurwa mukuru wa Nikomediya ku iherezo ry’igotwa ryamaze imyaka ine mu 1337. Umubare mirongo itatu n’umunani ushushanya “guhaguruka,” kandi intambwe ya mbere, ari yo ya Osman gufata iyo ntara, yarangaga uguhaguruka kw’Isilamu y’Abaturukiya. Muri iyo ntambwe ya mbere y’imyaka mirongo itatu n’umunani, igotwa “ry’imyaka ine” riranga umusozo. Ku ntambwe ya nyuma y’imyaka ijana na mirongo itanu, gucishwa bugufi kurashyirwa mu bikorwa, maze imyaka ine nyuma yaho, mu 1453, umurwa mukuru w’i Roma y’iburasirazuba urafatwa.

Yaba ari Abaturukiya b’Abanyosimani mu 1453, cyangwa umuhungu wa Osimani wigaruriye Nicomedia mu 1337 na Nicaea mu 1331, muri ibyo bihe byose uko ari bitatu, buri murwa mukuru wari warigeze kuba, mu gihe runaka cy’amateka, umurwa mukuru wa Roma y’iburasirazuba. Iyo mirongo uko ari itatu yose igaragaza ukwigarurirwa kwa Roma y’iburasirazuba. Buri murongo muri iyo uko ari itatu werekana ko Islamu yabanje kwigarurira igihugu cya Roma y’iburasirazuba, hanyuma ikazigarurira n’umurwa mukuru wayo. Izina rya buri murwa mukuru muri iyo yose uko ari itatu ni ryo zina ry’icyo gihugu. Buri murongo muri iyo uko ari itatu ufite abantu b’amateka batandukanye bagaragaza intangiriro n’iherezo. Mu gihe herekanwa isano iri hagati y’itorero na leta hamwe no gusuzugurwa n’Islamu kw’umwami n’umwamikazi, ugusuzugurwa k’ubuhanuzi guhuza iyo mirongo na Roma y’iburengerazuba, na yo yasuzuguwe na Konstantino Mukuru ubwo yahitagamo Constantinople aho guhitamo umujyi wa Roma mu 330. Ugusuzugurwa kwa nyuma kwa Roma y’iburengerazuba kwaje mu 476 hamwe n’umwami wa nyuma, kandi uhereye icyo gihe ikomeza gusubira inyuma vuba cyane.

Roma y’Iburengerazuba, ugereranyije na Roma y’Iburasirazuba, yari itorero; iburasirazuba ryari leta. Gusuzugurika kwabayeho mu ntangiriro mu mwaka wa 330, hanyuma kongera kuba mu wa 476, hanyuma mu wa 782, maze kongera kuba no mu wa 1449. Umurongo wo gusuzugurika watangiye no kugabanywa kw’ubwami, ukurikirwa mu wa 476 no gusuzugurika guterwa no gutakaza umwami w’abami, bityo n’ubwami bw’abami, hanyuma Islamu ikazana gusuzugurika, mbere na mbere ku butaka bw’iburasirazuba mu wa 782, hanyuma no ku murwa mukuru w’iburasirazuba mu wa 1453.

Isilamu yo mu buhanuzi bwa Bibiliya igaragaza ku mugaragaro urukurikirane rwa Roma y’iburasirazuba na Roma y’iburengerazuba byombi, kandi umucyo Isilamu itanga muri iki gihe uhuje n’umucyo shingiro wa Isilamu wari uw’abapayoniya b’Abamillerite, ariko ukawurenza kure cyane. Igihe cy’igeragezwa cyatangiye mu mwaka wa 2024 n’ikibazo cy’abitwa “abajura b’abantu bawe bashyigikira iyerekwa” ni cyo cyari alfa y’igihe cy’igeragezwa, kandi none ku iherezo ry’icyo gihe cy’igeragezwa, umucyo uva ku ngingo ya Isilamu yo mu Byahishuwe igice cya cyenda wongeraho abahamya ba Roma y’iburengerazuba na Roma y’iburasirazuba batigeze basesengurwa na rimwe kugeza muri iyi minsi y’imperuka ya none.

Imirongo y’ubuhanuzi yerekeye Isilamu igaragarira mu bice bya cyenda kugeza ku cya cumi na kimwe ihuriza hamwe imirongo y’amateka iboneka mu mirongo ya cumi kugeza ku ya cumi n’itandatu ya Daniyeli 11, itanga ubuhamya buhuza n’imirongo yari isanzwe irimo kuganirwaho muri izi nyandiko. Ariko kandi, mu ishusho y’ubuhanuzi y’izamuka rya Isilamu harimo izamuka ry’umuryango w’Abamileriti n’iry’umuryango w’abahumbi ijana na mirongo ine na bane. Ibihe bibiri by’imyaka ine, bishyizwe mu buryo budashidikanywaho imbere muri no nk’igice cy’ubuhanuzi bw’ibihe bwo mu Byahishuwe 9, bitanga ubuhamya bw’imyaka ine yo mu 1840 kugeza mu 1844. Mu 1844, igihe cy’ubuhanuzi nticyakiriho, bityo igihe cy’ikigereranyo cy’imyaka ine gisobanurwa n’imiterere yacyo y’ubuhanuzi, si igihe. Igihe cya mbere cy’imyaka ine kigaragaza Isilamu yigarurira Nikomediya, umurwa mukuru wa kera w’Ubwami bw’Abaroma bw’iburasirazuba, mu 1337, nyuma y’imyaka mirongo itatu n’umunani se amaze kwigarurira iyo ntara. Igihe cya kabiri cy’imyaka ine kigaragaza ugusuzugurika kw’abategetsi ba politiki n’ab’idini b’Abaroma b’iburasirazuba mu 1449, byatewe na Isilamu; kandi igihe cya gatatu cy’imyaka ine kigaragaza ukubonekerwa kw’ikuzo kw’imbaraga z’Imana igihe marayika wamurikiye isi ubwiza bwe yamanukaga ku wa 11 Kanama 1840.

Amateka y’Abamillerite yerekeye marayika wa mbere n’uwa kabiri ahura n’amateka ya marayika wa gatatu mu gihe cy’ishyirwaho ikimenyetso ku bihumbi ijana na mirongo ine na bine. Uwo murimo wa nyuma wo gushyiraho ikimenyetso ni wo guhanagurwaho ibyaha, ni uguhuza Ubumana n’ubumuntu kandi uba mu gihe cy’intambara izanwa n’Isilamu.

Isohozwa ritunganye rya buri buhanuzi riri mu minsi y’imperuka, bityo iri somo rigaragaza gushyirwaho ikimenyetso kw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine. Ubuhanuzi bwa Isilamu bwo mu Ibyahishuwe 9 butanga urufunguzo rw’amateka ruzana hamwe ishusho yuzuye kurushaho y’ububasha bushyiraho iyerekwa mu mateka yasorejwe ku wa 11 Kanama 1840, igihe Isilamu yabuzwaga. Uhereye aho, ubuhamya bwo mu Ibyahishuwe 9 bwakomereje mu gice cya 10 no mu mateka y’umumarayika wa mbere n’uwa kabiri. Hanyuma mu gice cya 11, ishano rya gatatu riza gitunguranye ku itegeko ryo ku Cyumweru, ari na bwo gutaka gukomeye k’umumarayika wa gatatu gutangira. Igice cya 9 ni urufunguzo rwa Isilamu mu gutunganya ukuzamuka no kugwa kw’ubwami byashyizwe ahagaragara muri Daniyeli no mu Ibyahishuwe. Ibice bya 10 n’icya 11 bigaragaza ubunararibonye bw’abakobwa b’abanyabwenge ibihumbi ijana na mirongo ine na bine. Igice cya 9 kigaragaza ikimenyetso gishyiraho iyerekwa ryo hanze, naho ibice bya 10 n’icya 11 bikagaragaza iyerekwa ryo imbere rijyanirana no gukurikira Umwana w’Intama akinjira Ahera Cyane.

Ibyahishuwe igice cya cumi hatangirana na Kristo nk’umumarayika ukomeye umanuka afite agatabo gato kabumbuwe. Icyo gikorwa cyasohoye ku wa 11 Kanama 1840 ku musozo w’ubuhanuzi bwo mu Ibyahishuwe igice cya cyenda bugaragaza imyaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu. Ibyahishuwe igice cya cumi bigaragaza amateka akomeza kugeza ubwo ubutumwa bwabereye busharira mu nda ya Yohana ku wa 22 Ukwakira 1844. Imyaka ine yo kuva mu 1840 kugeza mu 1844 itangirana no kuza k’umumarayika wa mbere ikarangirana no kuza k’umumarayika wa gatatu. Iyo myaka ine yakurikiyeho nyuma yo gusohora kwabaye ku wa 11 Kanama 1840 yagereranyijwe n’imyaka ine kuva ku wa 27 Nyakanga 1449 kugeza mu 1453 ku ntangiriro y’iyo myaka magana atatu na mirongo cyenda n’umwe n’iminsi cumi n’itanu. Ibi bihe byombi by’imyaka ine bihura n’imyaka ine yo kugota Nikomediya kuva mu 1333 kugeza mu 1337. Mu buryo bw’ikigereranyo, Roma y’iburasirazuba yatsinzwe na Isilamu incuro eshatu. Icya mbere cyabaye mu igotwa rya Nikeya mu 1331, hanyuma hagakurikiraho igotwa rya Nikomediya ryamaze imyaka ine mu 1337, maze nyuma haza igotwa rya Konsitantinopole mu 1453.

Diocletian yagabanyije Roma mu buryo bwemewe n’amategeko mo iburasirazuba n’iburengerazuba mu 293, kandi Constantine ayigabanya mu buryo bw’ubuhanuzi mo iburasirazuba n’iburengerazuba mu 330. Mu 395, nyuma y’urupfu rw’umwami w’abami Theodosius I, ubwami bwagabanyijwe ku mugaragaro kandi burundu, ubwo yasigiraga abahungu be bombi iburasirazuba n’iburengerazuba. Itorero Gatolika ryagabanyijwemo iburasirazuba n’iburengerazuba mu 1054 mu gihe cy’“amacakubiri akomeye.” Uko kugabanyuka kwabaye buhoro buhoro, nk’uko no gusenyuka kwakurikiyeho kwabaye. Uwo mugabane uracyahari kugeza n’uyu munsi. Mu gihe kitarenze imyaka mirongo itanu uhereye kuri iyo tariki, itorero ry’iburengerazuba i Roma ryatangiye ibihe by’intambara z’umusaraba byamaze hafi imyaka magana abiri birwanya Islamu. Roma y’iburengerazuba yaguye ubwo yatakazaga umwami wayo w’abami wa nyuma mu 476. Roma y’iburasirazuba yaguye mu 1453. Roma ya Papa yaguye mu 1798. Roma ya gipagani yagabanyijwe igera ku burasirazuba n’iburengerazuba mu 293, 330 no mu 395. Roma ya Papa yagabanyijwe igera ku burasirazuba n’iburengerazuba mu 1054. Mushiki wa White agaragaza kuzamuka no kugwa kw’ubwami nk’ingingo y’ingenzi y’ifatizo mu kwiga Ijambo ry’Imana.

Ubwami busohorwa mu mucyo w’amateka uhereye mu gice cya cyenda cy’Ibyahishuwe bushimangira igihamya cy’uko ari Roma ishyiraho iyerekwa. Isano y’ubuhanuzi iri hagati y’Ubusilamu n’abihumbi ijana na mirongo ine na bine ni igihamya cy’uko ubutumwa bw’ijoro rikatiye hagati, bwagereranyijwe na Kristo yinjira i Yerusalemu ahetswe n’indogobe, bugaragazwa n’ubuhanuzi bw’igihe bwatangiye mu gihe cy’umuborogo wa mbere, bukomeza mu gice cya kabiri cy’ubwo buhanuzi mu muborogo wa kabiri, kandi bugera ku gusohora kwabwo mu mateka y’imyaka ine aho urugendo rw’Abamilerite rw’abamarayika ba mbere n’uwa kabiri rwatangiriye mu gusohora kw’ubwo buhanuzi nyir’izina. Ubwo buhanuzi bwatangiranye n’ikimenyetso cya “imyaka mirongo itatu n’umunani n’ibiri” (1299 na 1301) cyaranze kuzamuka kw’Ubusilamu, kandi busozwa n’ikimenyetso cya “imyaka mirongo itatu n’umunani n’ibiri” (1838 na 1840) cyaranze kuzamuka kw’Abamilerite.

Mu 1844, ku iherezo ry’igihe cy’imyaka ine cy’Abamilerite cyari cyaragizwe ikigereranyo n’ugotwa kuva mu 1333 kugeza mu 1337, no kuva mu 1449 kugeza ku gotwa kwo mu 1453, igihe cy’ubuhanuzi nticyari kigikwiye kongera gukoreshwa. Kuzamurwa kw’ibendera kw’abo ijana na mirongo ine na bane ibihumbi bifitanye isano itaziguye n’ubuhanuzi aho Isilamu izamurwa.

Abantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine bagaragaza mu buryo butunganye imico ya Kristo, kandi Kristo, mu zindi shusho z’ikigereranyo, ni “umuzabibu watoranyijwe.” Ishimayeli avugwa nk’umuntu “w’ishyamba” mu Itangiriro 16:12.

Ijambo ryahinduwemo “ishyamba” ni iry’indogobe y’ishyamba y’Abarabu. Intumwa za Kristo zo mu minsi y’imperuka zigendera ku butumwa bw’indogobe y’ishyamba y’Abarabu, ya ndogobe Kristo yagendeyeho ajya i Yerusalemu, ya ndogobe yaje kuvuga nyuma y’uko Balamu ayikubise ubwa gatatu. Intumwa zatangaje ubutumwa bwahaye imbaraga ubutumwa bwa marayika wa mbere mu mwaka wa 1840 ntizabonye ubuhanuzi bw’ingenzi kandi burebana n’icyo gihe bw’imyaka ijana na mirongo itanu, buri muri bwa bwite amateka y’ubuhanuzi aho ubutumwa bwahaye imbaraga uwo murimo bwari buri. Ntizabonye ibihe bibiri by’imyaka ine muri ubwo buhanuzi nyene bw’igihe, byagereranyaga amateka ya 1840 kugeza 1844. Intare yo mu muryango wa Yuda ubu iri guhishura umucyo uva mu “nzira za kera” utarigeze uboneka mbere, kandi uwo mucyo uhuje n’uwo mucyo umaze guhishurwa kuva ku ya 31 Ukuboza 2023. Ukuraho ugushidikanya kose ku byerekeye niba Islamu ari yo ikubita Nashville. Uwo mucyo umurikira ikimenyetso cya Roma, bityo ugahinduka imvugo ya omega ku mpaka za alpha zabaye mu 2024 zerekeye ibisambo by’ubwoko bwawe, kandi ni na wo kimenyetso cya omega cy’impaka zerekeye icyo kimenyetso nyirizina mu mateka y’Abamilerite. Ugaragaza ko Islamu yo mu buhanuzi bw’ibihe bwo mu Ibyahishuwe 9 ari ubutumwa bwo hanze mu gihe cy’amateka y’imbere cy’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso cya ibihumbi ijana na mirongo ine na bine. Tumaze igihe twigisha uku kuri, ariko ubu bishobora kugaragazwa ku murongo umwe utangirira mu Ibyahishuwe 9 ukarangirira mu Ibyahishuwe 11. Igihe cya gatatu cy’imyaka ine gihuza n’ubuhanuzi bw’igihe bwa Islamu bwasohoye hagati ya 1840 na 1844, kigaragaza igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso cya ibihumbi ijana na mirongo ine na bine. Kubw’umutingito ukomeye wo mu Ibyahishuwe 11, ibihumbi ijana na mirongo ine na bine bishyirwa hejuru nk’ibendera.

Muri Ezekiyeli mirongo itatu n’irindwi, kuzamurwa kw’ubwoko bw’Imana bukaba ingabo ni urugendo rw’intambwe ebyiri rwari rwarashushanyijwe mbere n’irema rya Adamu. Mbere Adamu yabumbwe mu ibumba, hanyuma Kristo amuhumekeramo umwuka w’ubugingo. Muri Ezekiyeli, ubuhanuzi bwa mbere bukora imibiri y’abapfuye, ariko igakomeza kuba iy’abapfuye. Hanyuma ya miyaga ine ihumekerwa kuri iyo mibiri, maze bakahaguruka bakaba ingabo ikomeye cyane. Umubare mirongo itatu n’umunani n’umubare mirongo ine byerekana izo ntambwe ebyiri.

Tuzakomeza ibi bintu mu ngingo ikurikira.