Mu gitabo cya Ezekiyeli harimo inyandiko “cumi n’eshatu” zerekeye amatariki; esheshatu zireba Yerusalemu, esheshatu zireba Egiputa, naho imwe ikareba Tiro. Izo nyandiko zose zishyizwe mu rwego rw’ubwigomeke, ari bwo umubare “cumi n’eshatu” ushushanya. Mu mwaka wakurikiye urupfu rw’umugore wa Ezekiyeli azize indwara y’igicuri, ari na wo waranze itangira ry’igota rya gatatu, Ezekiyeli yategetswe kuvugira Egiputa ayirwanya, agaragaza ko yari kuzaba umusaka imyaka mirongo ine.

Kandi nzagira igihugu cya Egiputa umusaka hagati y’ibihugu byahinduwe imisaka, kandi imigi yacyo, iri hagati y’imigi yahinduwe amatongo, izaba umusaka imyaka mirongo ine; kandi nzatatanyiriza Abanyegiputa mu mahanga, mbanyanyagize mu bihugu. Nyamara Uwiteka Imana avuga atya iti: Imyaka mirongo ine nirangira, nzateranya Abanyegiputa mbakuye mu moko batatanirijwemo; kandi nzagarura imbohe za Egiputa, mbasubize mu gihugu cya Pathrosi, mu gihugu cy’aho batuye; kandi bazahaba ubwami bworoheje. Ezekiyeli 29:12–14.

Ukugota kwatangiye mu mwaka wa 587 mbere ya Kristo, igihe Ezekiyeli yategekwaga kuvuga. Mu murongo wa ‘cumi na karindwi’, umwaka wa 571 mbere ya Kristo ugaragaza ko Egiputa izahabwa Babuloni nk’igihembo cy’imirimo yakozwe. Abahanga mu kubara ibihe bya Bibiliya batanga igihe cyo kuva mu mwaka wa 567 mbere ya Kristo kugeza mu mwaka wa 527 mbere ya Kristo nk’igihe cy’imyaka mirongo ine kivugwa muri iyo mirongo; kandi duhereye ku butumwa bwa mbere bw’urubanza bwatangajwe mu mwaka wa 587 mbere ya Kristo tukageza ku itangazo ryo mu murongo wa cumi na karindwi, ryatanzwe mu mwaka wa 571 mbere ya Kristo, rivuga ko Uwiteka yari yaratanze Egiputa mu kuboko kwa Nebukadinezari, dusanga ari igihe ‘cy’imyaka cumi n’irindwi’.

Ingabo za Nebukadinezari zarwanye urugamba rurerure kandi rukomeye zirwanya Tiro (igikorwa cyo kurugota cyamaze imyaka hafi 13, ni ukuvuga hafi ya 586–573 mbere ya Kristo). Abasirikare bakoze umurimo ukomeye cyane (umutwe wose wabaye uruhara, kandi urutugu rwose rurasatagurika bitewe no gutwara imitwaro), nyamara ntibabonye ingororano zikomeye cyangwa iminyago ivuye muri Tiro ubwayo. Kubera uwo murimo utagize inyungu, Imana igena guha Nebukadinezari Misiri ho indishyi (“umushahara”) z’umurimo ingabo ze zakoze zirwanya Tiro.

Kandi mugume muri iyo nzu, murya kandi munywa ibyo babahaye; kuko umukozi akwiriye ibihembo bye. Ntimukave mu nzu imwe mujya mu yindi. Luka 10:7.

Bityo rero, Nebukadinezari yabanje kwigarurira Tiro, maze nyuma yo kuyigota imyaka cumi n’itatu ahabwa Egiputa. Mbere yo kwigarurira Tiro, yari yarigaruriye Yerusalemu mu mwaka wa 586 mbere ya Kristo; hanyuma agota Tiro imyaka cumi n’itatu, nyuma yaho akurikizaho Egiputa. Yerusalemu yigaruriwe mu mwaka wa 586 mbere ya Kristo, kandi kugotwa kwa Tiro kwatangiye mu mwaka wa 586 mbere ya Kristo gukomeza kugeza mu mwaka wa 573 mbere ya Kristo. Umubare wa cumi na gatatu ufitanye isano na Leta Zunze Ubumwe za Amerika.

Mushiki wacu White atumenyesha ko Yerusalemu ivugwa mu gitabo cya Ezekiyeli ihagarariye itorero ry’Abadivantisiti b’Umunsi wa Karindwi ry’i Lawodikiya, kandi Nebukadinezari, umwami wo mu majyaruguru, ahagarariye ububasha bwa gipapa mu minsi ya nyuma. Mu rugero rw’amateka ruri mu gice cya makumyabiri n’icyenda, abajura b’ihanga ryawe bo mu minsi ya nyuma bahagarariye Roma ya gipapa batsinda ibintu bitatu bivugwa muri icyo gice. Mbere bafata Yerusalemu, hanyuma Tiro, maze amaherezo bagafata Misiri.

Urubanza rutangirira mu nzu y’Imana, kandi ihembe ry’Ubuporotesitanti muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika ni ryo ribanza kuneshwa mbere y’uko hashyirwaho itegeko ry’Icyumweru. Ihembe ry’Ubuporotesitanti bwataye ukwizera muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika rikubiyemo n’itorero ry’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi riri mu mimerere ya Lawodikiya, rihagarariye ubwoko “bwahoze” ari ubw’isezerano, bunyurwaho nk’uko byagendekeye Isirayeli ya kera mu mwaka wa 34 n’Abaporotesitanti mu mwaka wa 1844. Kuba ubwo bwoko bwahoze ari ubw’isezerano ry’Imana bwaranyuzweho mu mwaka wa 34 no mu mwaka wa 1844 bishushanywa mu mateka ya gihanuzi y’ubuhanuzi bw’imyaka ibihumbi bibiri na magana atatu bwo muri Daniyeli 8:14. Urubanza rutangirira mu nzu y’Imana, kandi ihembe ry’Ubuporotesitanti ricirwa urubanza mbere y’ihembe ry’Uburepubulika.

Kuko igihe kigeze ngo urubanza rutangirire ku nzu y’Imana; kandi niba rubanje gutangirira kuri twe, imperuka y’abatumvira ubutumwa bwiza bw’Imana izaba imeze ite? 1 Petero 4:17.

Ivugwa rya mbere ry’urubanza rwa Egiputa riboneka mu murongo wa mbere w’igice cya makumyabiri n’icyenda, kandi itariki ya nyuma Ezekiyeli avugana na Egiputa iboneka mu murongo wa “cumi n’irindwi” w’icyo gice nyine. Icyo gice kigaragaza ko Roma ya none ibanza kunesha ihembe ry’Abaporotesitanti, hanyuma igatsinda Tiro, ihagarariye ihembe ry’Uburepubulikani rineshwa ku itegeko rya ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Igihe Tiro (Leta Zunze Ubumwe z’Amerika) izaba imaze kuneshwa na Nebukadinezari ku itegeko ryo ku Cyumweru, Egiputa na yo izaba ishyikirijwe mu maboko ye. Muri uwo mwanya ni ho igikomere cyica cy’ubupapa gikira. Si uko gusa igikomere cyica cy’ubupapa kizaba gikize icyo gihe, ahubwo Ezekiyeli atumenyesha ko ibyo bibaho mu gihe cy’imvura y’itumba n’itumba rya nyuma.

Muri uwo munsi nzatuma ihembe ry’inzu ya Isirayeli ritoshya, kandi nzaguha kubumburwa kw’akanwa hagati muri bo; na bo bazamenya ko ndi Uwiteka. Ezekiyeli 29:21.

Yakobo na Isirayeli

Yesaya agaragaza ko Isirayeli ishibuka, igashoroma indabyo kandi ikuzuza isi yose imbuto. Ni imvura ituma habaho ibyiciro bitatu byo gushibuka, gushoroma indabyo no kwera imbuto; kandi dukurikije Yesaya, imvura y’itumba iza igihe “umuyaga ukaze” uhagaritswe. Arongera kandi agaragaza ko mu gihe cyo gushibuka, gushoroma indabyo no kwera imbuto, ibyaha bya Yakobo bigomba kwezwa; kandi ijambo ry’Igiheburayo ryahinduwemo “kwezwa” risobanura gutangirwa impongano.

Mu rugero, igihe kizabyara, uzagihangara mu rubanza; yahagaritse umuyaga we ukaze ku munsi w’umuyaga wo mu burasirazuba. Ni cyo gituma ubugome bwa Yakobo buzahanagurwa; kandi iyi ni yo mbuto yose yo gukuraho icyaha cye: igihe azagira amabuye yose y’igicaniro nk’amabuye y’ingwa amenaguritse, ibikingi byera n’ibishushanyo ntibizongera guhagarara. Yesaya 27:8, 9.

Iyo imiyaga ine (umuyaga we ukaze) y’amakimbirane ifashwe, gushyirwaho ikimenyetso kw’ibihumbi ijana na mirongo ine na bine biratangira, amaherezo abanyabwenge n’ababi bo mu Badiventisiti bagatandukanywa, kandi ibyo byose bigasohozwa “ku munsi w’umuyaga w’iburasirazuba.” Igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso cyatangiranye no kuminjagira ku wa 9/11, kandi kirangirana n’isukwa ryuzuye mu gihe cy’itegeko ryo ku Cyumweru, ubwo isi iba yuzuye imbuto. Igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso ni igihe cyo kwezwa no gutunganywa bigenda bikorwa intambwe ku yindi, bihuje n’ibivugwa muri Malaki igice cya gatatu. Ariko mu gihe cy’imyaka cumi n’irindwi kigereranywa n’amatariki abanza n’asoza avugwa muri Ezekiyeli igice cya makumyabiri n’icyenda, habaho kwigarurirwa k’ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya, bugereranywa na Yerusalemu, ikimenyetso cy’ihembe ry’Ubuporotesitanti—itorero—na Tiro, ikimenyetso cy’ihembe ry’Uburepubulika—leta. Nyuma gato y’irangira ry’imyaka cumi n’itatu yo kugota Tiro, habaho kwigarurirwa k’ubwami bwa karindwi bw’abami icumi bugereranywa na Egiputa. Ibyo bikorwa bitatu byo kwigarurira Yerusalemu, Tiro na Egiputa biba igihe “ihembe ry’inzu ya Isirayeli” rishibuka kandi rigahabwa kubumbura akanwa.

Kutavuga kw’abatambyi bombi, Ezekiyeli na Zakariya, kurangira mu gihe cy’itegeko ryo ku Cyumweru, ubwo Leta Zunze Ubumwe za Amerika n’indogobe ya Balamu byombi bivuga. Uwiteka aha inzu ya Isirayeli “kubumbuka kw’akanwa” mu gihe cy’itegeko ryo ku Cyumweru. Icyo gihe ibyaha bya Yakobo biba bimaze guhanagurwa, maze izina rye rigahindurwa akitwa inzu ya Isirayeli. Ubutumwa batangaza bushushanywa n’umuhamya wa gatatu wo kutavuga kwa gihanuzi, ushushanywa na Daniyeli, na we icyo gihe agahabwa ubutumwa bwo muri Daniyeli igice cya cumi na kimwe, ubwo butumwa bukaba kandi ari iyerekwa rya Habakuki, icyo gihe ‘rivuga kandi ntiribeshye.’ Ezekiyeli, Zakariya na Daniyeli bahuzwa n’itangazwa ry’ijwi rirenga rya marayika wa gatatu, kimwe na Yeremiya mu gice cya cumi na gatanu, aho asezeranywa ko azaba akanwa k’Imana aramutse yongeye kwiyubaka nyuma yo gutenguhwa kwa mbere.

Ni iki gituma umubabaro wanjye uhoraho, n’igikomere cyanjye kikaba kidakira, kandi kikanga gukira? Mbese uzambera rwose nk’umubeshyi, nk’amazi ayoyoka? Ni cyo gitumye Uwiteka avuga atya ati: Nuhinduka, nzakugarura nanone, kandi uzahagarara imbere yanjye; kandi nutandukanya icy’igiciro n’icy’akabando, uzamera nk’akanwa kanjye; bo bazagusange, ariko wowe we ntuzabasange. Yeremiya 15:18, 19.

Yesu agaragaza iherezo abigereranya n’itangiriro, kandi ku wa 9/11 kuminjagira kwamejeje udushami, igihingwa cya Yakobo gitangira gukura; maze amaherezo, ubwo gukiranirwa kwa Yakobo kuzaba kwejejweho, inzu ya Isirayeli izavuga. Kumeza kwabaye ku wa 9/11 kwakozwe n’imvura kugereranya ukumeza kuzaba ku iherezo ry’igihe cyo gushyirwaho ikimenyetso, ubwo “ihembe” ry’inzu ya Isirayeli rizameza, aho amahembe y’Abaporotesitanti b’ubuhakanyi n’iry’Uburepubulikani azanesherwa na Nebukadinezari.

Aho ni ho hagaragazwa itandukaniro riri hagati y’ihembe ry’ikinyoma ry’Ubuporotesitanti n’ihembe nyakuri ry’Ubuporotesitanti, ryashushanyijwe n’inkoni ya Aroni yapfunditse uburabyo, igatandukana n’izindi nkoni z’imiryango ya Isirayeli. Amatariki abiri yo mu gice cya makumyabiri n’icyenda cy’igitabo cya Ezekiyeli agaragaza amateka yo kuzamura ibendera ry’abantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine mu gihe cy’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.

Igikorwa cyo gushibuka, kurabya no kuzuza isi imbuto cyatangiye ubwo imvura y’itumba yaminjagirwaga ku wa 9/11, nk’uko igihe cya Pentekote cyatangiranye n’uko Kristo yahumekeye ku bigishwa Be ibitonyanga bike, bikageza kuri Pentekote, ubwo habayeho gusukwa mu buryo bwuzuye. Gushibuka kwabaye ku wa 9/11, mu ntangiriro zo gutunganywa kwa Yakobo (usimbura undi amuriganyije), ari cyo gihe cyo gushyirwaho ikimenyetso, kwashushanyaga gushibuka kw’inzu ya Isirayeli (unesha) igihe cy’itegeko ry’umunsi w’Icyumweru. Gushibuka ko ku iherezo kugaragaza itandukaniro hagati y’abahoze ari ubwoko bw’isezerano n’ibihumbi ijana na mirongo ine na bine, nk’uko gusukwa kw’umuriro ku musozi wa Karumeli kwagaragaje itandukaniro hagati y’umuhanuzi Eliya n’abahanuzi ba Bayali. Iryo tandukaniro rigaragazwa n’uko itsinda rimwe rikorwa n’isoni mu buryo bw’ubuhanuzi kubera ubutumwa bw’ikinyoma bw’amahoro n’umutekano, naho irindi tsinda rikaba ryishimye mu buryo bw’ubuhanuzi, kandi ntirizigera rikorwa n’isoni.

Amatariki Atandatu ya Egiputa

Ezekiyeli agaragaza andi matariki ane afitanye isano na Egiputa, abiri muri yo akaba ari ayo mu mwaka wa cumi n’umwe w’ubunyage, naho andi abiri akaba ari ayo mu mwaka wa cumi n’ibiri w’ubunyage.

Igitero cy’Umwaka wa Cumi na Umwe

Nuko mu mwaka wa cumi n’umwe, mu kwezi kwa mbere, ku munsi wa karindwi w’uko kwezi, ijambo ry’Uwiteka rinzaho, riravuga riti: Mwana w’umuntu, navunnye ukuboko kwa Farawo umwami wa Egiputa; kandi dore, ntikuzapfukwa kugira ngo gukire, ngo gushyirwaho igitambaro cyo kukubohesha, kugira ngo kongere gukomera gufata inkota. Ezekiyeli 30:20, 21.

Nuko mu mwaka wa cumi n’umwe, mu kwezi kwa gatatu, ku munsi wa mbere w’uko kwezi, ijambo ry’Uwiteka riza kuri jye, riravuga riti: Mwana w’umuntu, vugana na Farawo umwami wa Egiputa n’imbaga ye, uti: Mu bukuru bwawe usa na nde? Ezekiyeli 31:1, 2.

Mu mwaka wa cumi n’umwe w’ubunyage, mu gice cya mirongo itatu, amaboko ya Egiputa n’aya Farawo aravunwa, naho amaboko ya Babuloni agakomezwa. Mu mwaka wa cumi n’umwe, mu gice cya mirongo itatu na kimwe, hagaragazwa kugwa kwa Egiputa n’ingaruka z’uko kugwa ku isi.

Umwaka wa Cumi na Kabiri n’Ukugwa kwa Yerusalemu

Amatariki abiri yo mu mwaka wa cumi na kabiri aboneka muri Ezekiyeli mirongo itatu n’ibiri.

Nuko mu mwaka wa cumi na kabiri, mu kwezi kwa cumi na kabiri, ku munsi wa mbere w’uko kwezi, ijambo ry’Uwiteka rinzaho, riravuga riti: Mwana w’umuntu, terura indirimbo y’amaganya ku bwa Farawo umwami wa Egiputa, umubwire uti: Uri nk’intare y’icyana mu mahanga, kandi uri nk’igikoko kinini cyo mu nyanja: wasohokanye inzuzi zawe, uhindagura amazi ibirenge byawe, wanduza inzuzi zayo. Uku ni ko Uwiteka Imana avuga ati: Ni cyo gituma nzakuramburaho urushundura rwanjye ndi kumwe n’iteraniro ry’abantu benshi; kandi bazagukururira mu rushundura rwanjye. Ezekiyeli 32:1–3.

Nuko mu mwaka wa cumi na kabiri, ku munsi wa cumi na gatanu w’ukwezi, ijambo ry’Uwiteka ringeraho, riravuga riti: Mwana w’umuntu, lamentira imbaga ya Egiputa, maze uyijugunye hasi, ari yo n’abakobwa b’amahanga y’ibirangirire, ubajyane mu mfuruka z’isi zo hasi, hamwe n’abamanuka bajya mu rwobo. Ezekiyeli 32:17, 18.

Farawo n’Igitero cye Kinini

Mu itangazo ry’igice cya mirongo itatu na kimwe ryerekeye Egiputa, imirongo ya nyuma iravuga iti:

Nateye amahanga guhinda umushyitsi ku ijwi ryo kugwa kwe, igihe namujyanaga ikuzimu hamwe n’abamanukira mu rwobo; kandi ibiti byose byo muri Edeni, ibyatoranijwe n’ibyiza kurusha ibindi byo muri Libani, byose byuhirwa n’amazi, bizahozwa mu ndiba z’isi. Na bo bamanukanye na we ikuzimu, bajya ku biciwe n’inkota; kandi n’abari ukuboko kwe, babaga munsi y’igicucu cye hagati y’amahanga. Mbese ni nde uhwanye nawe atyo mu cyubahiro no mu bukuru mu biti byo muri Edeni? Nyamara uzamanurwanywa hamwe n’ibiti byo muri Edeni ujyanwe mu ndiba z’isi; uzaryama hagati y’abatakebwe hamwe n’abiciwe n’inkota. Uyu ni Farawo n’igiterane cye cyose, ni ko Uwiteka Imana ivuga. Ezekiyeli 31:16–18.

Mu buhanuzi buciraho iteka Egiputa bwo mu gice cya mirongo itatu na kabiri, imirongo ya nyuma isubiramo kandi ikagura ibivugwa mu gice cya mirongo itatu na rimwe, ikanakubiyemo amagambo asoza asa n’ayo muri icyo gice.

Kuko nateje ubwoba bwanjye mu gihugu cy’abazima; kandi azashyirwa hagati y’abatakebwe, hamwe n’abiciwe n’inkota, ari we Farawo n’ingabo ze zose, ni ko Uwiteka Imana ivuga. Ezekiyeli 32:32.

Imyaka cumi n’irindwi yo mu Gice cya Makumyabiri n’Icyenda

Amatariki abarizwa mu gihe cy’imyaka cumi n’irindwi gishushanyijwe mu gice cya makumyabiri n’icyenda agaragaza Nebukadinezari anesha Egiputa, n’igihe cy’imyaka mirongo ine cyo guhinduka umusaka kwa Egiputa. Umubare mirongo ine ugereranya ubutayu, bushushanya imyaka igihumbi isi izamara ari umusaka.

Narebye isi, kandi dore, cyari kidafite ishusho kandi ari umusaka; n’amajuru na yo, kandi nta mucyo yari afite. Narebye imisozi, kandi dore, yatigishwaga, n’udusozi twose twanyeganyegaga buhoro. Narebye, kandi dore, nta muntu wari uhari, kandi inyoni zose zo mu ijuru zari zahunze. Narebye, kandi dore, ahantu hameraga neza hahindutse ubutayu, kandi imidugudu yaho yose yari yarasenywe imbere y’Uwiteka, kandi n’uburakari bwe bukaze. Kuko Uwiteka yavuze atya ati, Igihugu cyose kizaba umusaka; nyamara sinzakimaraho rwose. Yeremiya 4:23–27.

Ku iherezo ry’imyaka mirongo ine Egiputa yamaze ari umusaka, ivugwa muri Ezekiyeli igice cya makumyabiri n’icyenda, hagaragazwa ukuzuka kwa nyuma kw’ababi n’ukurimbuka kwabo kwa burundu.

Ubwoba, n’urwobo, n’umutego biri kuri wowe, wa muturage wo mu isi we. Kandi bizaba bityo, ko uzahunga urusaku rw’ubwoba azagwa mu rwobo; kandi uzazamuka uvuye hagati mu rwobo azafatirwa mu mutego: kuko amadirishya yo hejuru akinguwe, kandi imfatiro z’isi ziranyeganyezwa. Isi imenaguwe rwose, isi irashwanyaguritse burundu, isi iranyeganyezwa cyane. Isi izayega hirya no hino nk’umusinzi, kandi izajyanwa nk’ingando; kandi igicumuro cyayo kizayiremerera; kandi izagwa, kandi ntizongera guhaguruka ukundi. Kandi bizaba kuri uwo munsi, ko Uwiteka azahana umutwe w’abari hejuru bo mu ijuru, n’abami bo mu isi bari mu isi. Kandi bazakoranywa hamwe nk’uko imbohe zikoranyirizwa mu rwobo, kandi bazafungirwa muri gereza, kandi hanyuma y’iminsi myinshi bazasurwa. Yesaya 24:17–22.

Ubutumwa bwa Ezekiyeli bukomatanyijwe n’amatariki atandatu afitanye isano na Egiputa bugaragaza ukurimbuka burundu k’ubutegetsi bw’ikiyoka bwo ku isi, gutangirana n’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye gushyirwaho vuba, kugakomeza kugeza ku kurimbuka kwa nyuma kw’Abanyegiputa babi ku iherezo ry’imyaka igihumbi.

Mu buhamya bw’ubuhanuzi, ya nyamaswa na wa muhanuzi w’ibinyoma bagerwaho n’iherezo ryabo mu nyanja y’umuriro, igereranya Ukuza kwa Kristo kwa Kabiri; ariko kurimbuka kw’imbaraga z’ikiyoka mu nyanja y’umuriro kuba ku iherezo ry’ikinyejana cy’imyaka igihumbi.

Nuko cya nyamaswa kirafatwa, gifatanwa n’uwo muhanuzi w’ibinyoma wakoraga ibitangaza imbere yacyo, ari byo yayobeje abari barashyizweho ikimenyetso cya cya nyamaswa n’abasengaga igishushanyo cyacyo. Bombi batereranwa ari bazima mu nyanja y’umuriro waka n’amazuku. Nuko abasigaye bicishwa inkota y’uwari yicaye ku ifarashi, iyo nkota yasohokaga mu kanwa ke; maze inyoni zose zihaga inyama zabo. Ibyahishuwe 19:20, 21.

Inyamaswa n’umuhanuzi w’ibinyoma mu buryo bw’ubuhanuzi birangirira ku kugaruka kwa kabiri kwa Kristo, ariko wa kiyoka ihura n’iherezo ryayo nyuma y’imyaka igihumbi ku kugaruka kwa gatatu kwa Kristo.

Nuko mbona umumarayika amanuka ava mu ijuru, afite urufunguzo rw’ikuzimu n’umunyururu munini mu kuboko kwe. Afata cya kiyoka, ya nzoka ya kera, ari yo Satani na wa Mubi, amuboha imyaka igihumbi, amujugunya mu kuzimu, arahakinga, anamushyiraho ikimenyetso gifunga, kugira ngo atazongera kuyobya amahanga ukundi kugeza aho iyo myaka igihumbi izasohorera; hanyuma nyuma y’ibyo akwiriye kuzabohorwa igihe gito. Ibyahishuwe 20:1–3.

Umwaka wa Cumi n’Umwe n’Umwaka wa Cumi na Kabiri

Igihe cy’imyaka ‘cumi n’irindwi’ kigaragazwa n’amatariki abiri avugwa muri Ezekiyeli igice cya makumyabiri n’icyenda cyatangiye mu mwaka wa cumi w’ubunyage, kirangira mu mwaka wa makumyabiri n’irindwi. Ubutumwa bwo mu gice cya mirongo itatu n’icya mirongo itatu na rimwe bwatanzwe mu mwaka wa cumi n’umwe, naho amatariki abiri avugwa mu gice cya mirongo itatu na kabiri yatanzwe mu mwaka wa cumi n’ibiri w’ubunyage. Igihe cy’imyaka cumi n’irindwi cyatangiye mu mwaka wa cumi, ahagana mu ntangiriro z’ukugotwa kwa Yerusalemu, cyakurikiwe n’ubutumwa bubiri bwerekeye Egiputa bwo mu mwaka wa cumi n’umwe, buri mu gice cya mirongo itatu n’icya mirongo itatu na rimwe. Ubwo butumwa bubiri bwo mu mwaka wa cumi n’umwe, bufatiwe hamwe, bushushanya ubutumwa bubanziriza gato itegeko ry’Icyumweru. Ubundi butumwa bubiri bwerekeye Egiputa bwo mu mwaka wa cumi n’ibiri bwatanzwe igihe Yerusalemu yarimburwaga mu mwaka wa 586 mbere ya Kristo, cyangwa nyuma yaho gato.

Ubutumwa bwo kuza kwa Kristo butangazwa nk’igice cy’ubutumwa bw’Ijwi ryo mu Gicuku, buhinduka ubutumwa bw’ijwi rirenga igihe hashyirwaho itegeko ry’icyumweru. Ubutumwa bubiri bwa Egiputa butangazwa mbere y’uko itegeko ry’icyumweru rishyirwaho, naho ubundi butumwa bubiri bwa Egiputa bugatangazwa igihe iryo tegeko rishyirwaho cyangwa ako kanya nyuma yaho. Gukubwa kabiri k’ubutumwa butangwa mu mwaka umwe, mu gihe cyo kugota Yerusalemu kurangirana n’irimbuka ryayo, hamwe n’ubundi butumwa bubiri butangwa igihe hashyirwaho itegeko ry’icyumweru, bishushanya ubutumwa bwa marayika wa kabiri, aho buri gihe habaho gukuba kabiri.

Ubutumwa bwa kabiri buri gihe bukurikirwa n’ubwa gatatu.

“Mu nyandiko no mu ijwi ni ho dukwiriye kumenyesha iryo tangazo, tugaragaza uko rikurikirana, n’imikoreshereze y’ubuhanuzi butugeza ku butumwa bwa marayika wa gatatu. Ntihashobora kubaho uwa gatatu hatabanje kubaho uwa mbere n’uwa kabiri. Ubu butumwa tugomba kubugeza ku isi binyuze mu bitabo no mu nyigisho, tugaragaza mu ruhererekane rw’amateka y’ubuhanuzi ibintu byabaye n’ibizaba.” Selected Messages, igitabo cya 2, 104, 105.

Mu gihe cy’ubutumwa bwa gatatu, urugi rw’imbabazi rurafungwa. Igihe cy’imbabazi kuri Leta Zunze Ubumwe za Amerika kirarangira igihe hashyirwaho itegeko ry’Icyumweru, naho igihe cy’imbabazi ku isi yose kikarangira igihe Mikayeli ahagurutse. Izo nzugi zombi zifunze zishushanya ubutumwa bwa gatatu, buri gihe bubanzirizwa n’ubutumwa bwa kabiri, na bwo buri gihe bukaba ari ubutumwa bugizwe n’ibice bibiri.

Guhabwa imbaraga kwa marayika wa kabiri kugerwaho igihe ubutumwa bw’Urusaku rwo mu Gicuku bwifatanya na we. Ubutumwa bubiri butangazwa ku nyokomuntu, nk’uko bushushanywa n’ibyo Ezekiyeli yatangaje kuri Egiputa mu gice cya mirongo itatu n’icya mirongo itatu na kimwe, bugaragaza igihe ubutumwa bw’Urusaku rwo mu Gicuku bwifatanya na marayika wa kabiri, kandi ubutumwa bubiri bwo mu gice cya mirongo itatu na kabiri bugaragaza guhabwa imbaraga kwa marayika wa gatatu mu ijwi rirenga.

Inziga za Ezekiyeli, zigaragaza urusobe rw’imikoranire y’ibibaho mu mateka y’abantu, zerekana umuburo wa nyuma uhabwa inyokomuntu, ari wo muburo wa marayika wa gatatu, kandi marayika wa gatatu agizwe n’imiburo ya marayika wa mbere n’uwa kabiri. Impuruza yo mu gicuku ibanziriza itegeko ryo ku Cyumweru n’ijwi rirenga rikurikira iryo tegeko bishushanywa n’amatariki ane ya Ezekiyeli ari mu myaka ‘cumi n’irindwi’ iri hagati y’amatariki ya alufa na omega yo mu gice cya makumyabiri n’icyenda, ahuje n’amateka ahishwe yo muri Daniyeli igice cya cumi na kimwe, umurongo wa mirongo ine, nk’uko agaragazwa mu mirongo ya cumi n’umwe kugeza ku wa cumi n’itandatu yo muri icyo gice.

Mu gice cya cumi cy’Igitabo cya Daniyeli, Daniyeli, nk’uko byagendekeye Ezekiyeli, agirwa ikiragi. Ubugiragi bwa Daniyeli buba hagati y’ugukorwaho gutatu; ugukorwaho kwa mbere n’ukwa gatatu byaturutse kuri marayika Gaburiyeli, naho ugukorwaho ko hagati kwari ugukorwaho kwa Kristo. Daniyeli, nk’uko byari kuri Petero hagati ya Kayisariya-ya-Filipi n’umusaraba, ari hagati. Hagati aho Petero yabonye Kristo wahawe ubwiza, nk’uko na Daniyeli yamubonye mu gice cya cumi. Uwo hagati muri ba marayika batatu ni ubutumwa bwa kabiri, bukaba uruvange rw’ubutumwa bubiri.

Umunsi wa 5 w’Ukwezi kwa 4 na 1844

Mu gice cya mbere cya Ezekiyeli, ku murongo wa mbere n’uwa kabiri, Ezekiyeli ageze ku munsi wa gatanu w’ukwezi kwa kane, uhuye n’igihe cyo hagati mu rugendo rw’ukwezi kwa karindwi rwo mu mwaka wa 1844. Ezekiyeli ari hagati ya tariki ya 19 Mata na tariki ya 22 Ukwakira 1844, nk’uko byari bimeze kuri Samuel Snow, intumwa y’Ijwi ryo mu Gicuku mu mwaka wa 1844, ubwo yagaragazaga i Boston ku nshuro ya mbere uko yari asobanukiwe neza ubwo butumwa, hashize iminsi 93 nyuma ya tariki ya 19 Mata kandi hasigaye iminsi 93 ngo urugi rukingwe ku wa 22 Ukwakira 1844. Samuel Snow yari i Boston ku wa 21 Nyakanga 1844, hagati mu rugendo rw’ukwezi kwa karindwi, atazi ko mu buryo bw’ubuhanuzi yari ahagararanye na Petero ku Musozi wo Guhindurirwaho Ishusho, na Ezekiyeli mu mwaka wa mirongo itatu w’icyiciro cya cumi na karindwi cya Yubile, ndetse na Daniyeli igihe yakorwagaho ubwa kabiri mu iyerekwa ry’indorerwamo ryo mu gice cya cumi.

Tiro

Mbere y’uko dusubira ku kugena igihe cy’ahavugwa Yerusalemu inshuro esheshatu muri Ezekieli, dukwiriye kubanza kumenya itariki imwe yatangajwe irwanya Tiro.

Nuko mu mwaka wa cumi n’umwe, ku munsi wa mbere w’ukwezi, ijambo ry’Uwiteka riranzaho, riti: Mwana w’umuntu, kuko Tiro yavuze kuri Yerusalemu iti: Aha, umugi wari amarembo y’amahanga uramenetse; unyerekeyeho; nzuzuzwa noneho ko wahinduwe umusaka: ni cyo gituma Uwiteka Imana avuga atya ati: Dore, nguhagurukiyeho, wa Tiro we, kandi nzagutera amahanga menshi kukuzaho, nk’uko inyanja izamura imiraba yayo. Kandi bazasenya inkike za Tiro, basenyagure iminara yayo; nzanayikuraho umukungugu wayo, nyigire nk’urutare rwambaye ubusa. Izaba ahantu ho kwanika inshundura hagati mu nyanja, kuko ari jye wabivuze, ni ko Uwiteka Imana ivuga; kandi izaba iminyago y’amahanga. Kandi abakobwa bayo bari mu gasozi bazicishwa inkota; maze bazamenya yuko ndi Uwiteka. Kuko Uwiteka Imana avuga atya ati: Dore, nzateza Tiro Nebukadirezari umwami w’i Babuloni, umwami w’abami, aturutse i majyaruguru, azanye amafarashi n’amagare n’abagendera ku mafarashi n’ingabo nyinshi n’abantu benshi.

Azicisha abakobwa bawe bo mu gasozi inkota; kandi azakugota yubaka igihome, akubariraho urutare rw’intambara, kandi akuzamurize ingabo. Azashyira imashini z’intambara ku nkike zawe, kandi azasenyesha iminara yawe amashoka ye. Kubera ubwinshi bw’amafarashi ye, umukungugu wayo uzagutwikira; inkike zawe zizanyeganyezwa n’urusaku rw’abagendera ku mafarashi, n’urw’inziga, n’urw’amagare y’intambara, ubwo azinjira mu marembo yawe nk’uko abantu binjira mu murwa wasenywe icyuho. Azakandagira imihanda yawe yose n’inono z’amafarashi ye; azicisha abantu bawe inkota, kandi ibirindiro byawe bikomeye bizagwa hasi. Bazasahura ubutunzi bwawe, banyage ibicuruzwa byawe; bazasenya inkike zawe, barimbure amazu yawe meza; kandi bazajugunya amabuye yawe n’ibiti byawe n’umukungugu wawe mu mazi hagati. Kandi nzahagarika urusaku rw’indirimbo zawe; ijwi ry’inanga zawe ntirizongera kumvikana. Kandi nzakugira nk’urutare rwambaye ubusa: uzaba ahantu ho kwanika inshundura; ntuzongera kubakwa ukundi; kuko jyewe Uwiteka nabivuze, ni ko Umwami Imana avuga.

Uwiteka Imana abwira Tiro ati: Mbese ibirwa ntibizahinda umushyitsi bumvise urusaku rwo kugwa kwawe, igihe abakomeretse bataka, igihe ubwicanyi bukorerwa hagati muri wowe? Ni bwo abatware bose bo mu nyanja bazamanuka bave ku ntebe zabo z’ubwami, bambure ibishura byabo, bakureho imyambaro yabo iboshywe neza; bazambara guhinda umushyitsi; bazicara hasi, bahinde umushyitsi buri kanya, kandi bazagushoberwa. Bazakuririmbira indirimbo y’icyunamo, bakubwire bati: Mbega ukuntu urimbuwe, wa wundi wari utuwe n’abagenzi bo mu nyanja, wa murwa w’ikirangirire, wari ukomeye mu nyanja, wowe n’abaguturagamo, mwebwe mwateye ubwoba abahatuye bose! Noneho ibirwa bizahinda umushyitsi ku munsi wo kugwa kwawe; koko n’ibirwa biri mu nyanja bizahangayikishwa no kuvaho kwawe. Kuko Uwiteka Imana avuga atya iti: Ubwo nzakugira umurwa usenyutse, umeze nk’imijyi itagiturwamo; ubwo nzakuzanaho ikuzimu, kandi amazi menshi akagutwikira; ubwo nzakumanurana n’abamanuka bajya mu rwobo, ugasanga abantu bo mu bihe bya kera, nkagushyira mu hantu ho hasi cyane h’isi, ahantu ha kera hashenywe, hamwe n’abamanuka bajya mu rwobo, kugira ngo utongera guturwamo; kandi nzashyira ubwiza mu gihugu cy’abazima; nzakugira igiteye ubwoba, kandi ntuzabaho ukundi; nubwo bazagushaka, nyamara ntuzongera kuboneka ukundi iteka ryose, ni ko Uwiteka Imana ivuga. Ezekiyeli 26:1–21.

Ubutumwa bwa Tiro bwatangajwe mu mwaka Yerusalemu yarimburiwemo, kandi bugereranya ihirikwa ry’ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya mu itegeko rya ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Muri iryo tegeko rya ku Cyumweru, Leta Zunze Ubumwe za Amerika (Tiro) mu buhanuzi ziranezerwa kuko zahiritse Yerusalemu, uwo Mushiki wacu White agaragaza ko ari itorero ry’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi ry’i Lawodikiya, Ezekiyeli akaryita “amarembo y’abantu.” Tiro igaragaza ko Yerusalemu “yari” amarembo y’abantu, ikabivuga mu gihe cyahise. “Irembo” mu buhanuzi ni itorero.

Nuko aratinya, aravuga ati: “Mbega ahantu hateye ubwoba! Nta kindi aha hantu ari cyo keretse inzu y’Imana, kandi iri ni irembo ry’ijuru.” Yakobo abyuka kare mu gitondo, afata ibuye yari yaryamijeho umutwe, arihagarika ngo ribe inkingi, maze asuka amavuta ku mutwe waryo. Aho hantu ahita Beteli; ariko mbere izina ry’uwo mudugudu ryari Luzi. Itangiriro 28:17–19.

Ijambo “Beteli” risobanura inzu y’Imana, kandi Tiro yishimira ko yahatiye itorero ry’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi rya Lawodikiya kwemera ko kuramya izuba bishyirwa mu bikorwa ku gahato. Ariko nubwo abahatira abandi kuramya izuba bishima bibeshya, Imana ibinyujije kuri Ezekiyeli iravuga iti: “Ndakurwanya, Tiro we, kandi nzatuma amahanga menshi agutera, nk’uko inyanja izamura imiraba yayo. Kandi azarimbura inkike za Tiro, asenye n’iminara yayo.”

“Inkike za Tiro” zigereranya uburinzi bwa Tiro. “Urukuta” ni ikimenyetso cy’Amategeko Cumi.

“Umutambyi hano aravuga iby’abantu, mu gihe cyo guteshuka muri rusange bakava ku kuri no ku gukiranuka, bashaka gusubizaho amahame ari urufatiro rw’ubwami bw’Imana. Ni abasanura icyuho cyatewe mu mategeko y’Imana—urukuta yashyize ruzengurutse abo yitoranyirije ngo rubarinde, kandi kumvira amategeko yarwo yerekeye ubutabera, ukuri, n’ubutungane, ni byo bigomba kuba uburinzi bwabo buhoraho.” Prophets and Kings, 677.

Amategeko y’Imana ni urukuta rw’uburinzi, ariko inkuta, mu bwinshi, zigereranya amahame abiri ‘yarinze’ Tiro kandi akayizanira iterambere n’intsinzi, Tiro ikaba ari ikigereranyo cy’ihembe rya Repubulika rya Leta Zunze Ubumwe za Amerika.

“‘Kandi yari ifite amahembe abiri asa n’ay’umwana w’intama.’ Ayo mahembe asa n’ay’umwana w’intama agaragaza ubusore, ubuziranenge, n’ubugwaneza, bityo agahuza neza n’imico ya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika igihe zahishurirwaga umuhanuzi ko ‘zizamuka’ mu mwaka wa 1798. Mu bahunze bwa mbere b’Abakristo bahungiye muri Amerika bashaka ubuhungiro bwo gukira igitugu cy’abami n’ubwihanganirane buke bw’abatambyi, harimo benshi biyemeje gushinga ubutegetsi ku rufatiro rwagutse rw’ubwisanzure mu by’ubutegetsi bwa gisivili no mu by’idini. Ibitekerezo byabo byabonye umwanya mu Itangazo ry’Ubwigenge, risobanura ukuri gukomeye ko ‘abantu bose baremwe bangana’ kandi bahawe uburenganzira budashobora kwamburwa bwo ‘kubaho, kwigenga, no gushaka amahirwe yo kwishima.’ Kandi Itegeko Nshinga riha abantu uburenganzira bwo kwiyobora, riteganya ko abahagarariye rubanda batowe n’amajwi y’abaturage ari bo bashyiraho amategeko kandi bakayashyira mu bikorwa. Ubwisanzure bwo kwizera mu by’idini nabwo bwaratanzwe, buri muntu yemerewe kuramya Imana akurikije ibyo umutimanama we umutegeka. Repubulikanisimu n’Uprotestanti byabaye amahame shingiro y’icyo gihugu. Ayo mahame ni yo ibanga ry’imbaraga zacyo n’iterambere ryacyo. Abakandamijwe n’abasiribanganyijwe hirya no hino mu bihugu bya Gikristo barebye kuri iki gihugu bafite inyota n’ibyiringiro. Miliyoni nyinshi zashatse kugera ku nkombe zacyo, kandi Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zazamutse zigera ku mwanya mu mahanga akomeye kurusha ayandi ku isi. …

“Amahembe y’intama n’ijwi ry’ikiyoka by’iki kimenyetso byerekana uguhabana gukomeye hagati y’ibyo iryo shyanga rihagarariwe n’iki kimenyetso ryatura n’ibyo rikora. ‘Ukuvuga’ kw’iryo shyanga ni igikorwa cy’inzego zaryo z’ubutegetsi n’iz’ubucamanza. Binyuze muri icyo gikorwa, rizahinyuza amahame y’ubwigenge n’ay’amahoro ryashyize imbere nk’urufatiro rwa politiki yarwo. Uhanura ko rizavuga ‘nk’ikiyoka’ kandi rigakoresha ‘ububasha bwose bw’inyamaswa ya mbere’ agaragaza mu buryo busobanutse ko hazabaho gukura kw’umwuka wo kutihanganira abandi n’itotezwa byagaragajwe n’amahanga yahagarariwe n’ikiyoka n’inyamaswa imeze nk’ingwe. Kandi amagambo avuga ko inyamaswa ifite amahembe abiri ‘itera isi n’abayituye kuramya inyamaswa ya mbere’ yerekana ko ubutware bw’iri shyanga buzakoreshwa mu guhatira abantu gukurikiza umugenzo runaka uzaba igikorwa cyo guha icyubahiro ubupapa.”

“Igikorwa nk’icyo cyaba kinyuranye rwose n’amahame y’ubu butegetsi, n’umwimerere w’inzego zabwo z’ubwisanzure, n’amatangazo ataziguye kandi akomeye yo mu Itangazo ry’Ubwigenge, ndetse n’Itegeko Nshinga. Abashinze iki gihugu bashatse babigiranye ubwenge kwirinda ikoreshwa ry’ububasha bw’isi ku ruhande rw’itorero, hamwe n’ingaruka zabyo zitabura kubaho—ukutihanganirana n’itoteza. Itegeko Nshinga riteganya ko ‘Kongere itazashyiraho itegeko ryerekeye ishyirwaho ry’idini, cyangwa ribuza uko abantu baryubahiriza mu bwisanzure,’ kandi ko ‘nta kizamini gishingiye ku idini kizigera gisabwa nk’igisabwa kugira ngo umuntu ahabwe umwanya uwo ari wo wose cyangwa inshingano ya rubanda iyo ari yo yose muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika.’ Uretse gusa mu kurenga ku buryo bweruye izi ngabo zirinda ubwigenge bw’igihugu, ni bwo imigenzo iyo ari yo yose y’idini yashyirwaho agahato n’ubutegetsi bwa gisivili. Ariko ukudahuza kw’igikorwa nk’icyo ntikuruta uko kugaragazwa n’ikimenyetso. Ni ya nyamaswa ifite amahembe nk’ay’umwana w’intama—mu byo yiyerekana ari itunganye, yoroheje kandi itagira icyo itwara nabi—nyamara ikavuga nk’ikiyoka.” Intambara Ikomeye, 441, 442.

Urufatiro rw’Amerika rugereranywa n’Itangazo ry’Ubwigenge n’Itegeko Nshinga, bihagarariye, buri kimwe ukwacyo, Ubuporotesitanti n’Uburepubulikani. “Inkuta” z’uburinzi n’uburumbuke ni Uburepubulikani n’Ubuporotesitanti; kandi mu gihe cy’itegeko ryo ku Cyumweru, amahame yombi, ay’Itangazo ry’Ubwigenge n’ay’Itegeko Nshinga, ahindurwa ubusa, kuko Nebukadinezari “azubaka imashini z’intambara ku nkuta zawe, kandi azasenyesha iminara yawe impabuzo ze.”

Mu gihe cy’itegeko ry’Icyumweru, “iminara” yose irasenywa, kandi umunara ni ikimenyetso cy’itorero rishingiye kuri filozofiya igaragazwa n’umuhate w’umuntu wo kwikiza ubwe. Ku byerekeye Nimurodi, umwigomeke ukomeye, n’umunara we, tubwirwa mu gitabo Abahanuzi n’Abami ngo: “Igihe umunara wari umaze kuzura igice, igice cyawo cyagizwe aho abubatsi batura; ibindi byumba, byari byashyizwemo ibikoresho bihebuje kandi bitatswe neza cyane, byahariwe ibigirwamana byabo. Abantu bishimiye ibyo bari bagezeho, basingiza imana za feza n’izahabu, maze bihagurukira kurwanya Umutegetsi w’ijuru n’isi.” Mu gihe cy’itegeko ry’Icyumweru, Tiro yishimira ko Yerusalemu yarimbuwe, ariko ubuhakanyi bw’igihugu bukurikirwa no kurimbuka kwacyo, kandi icyo gihe umwami wo mu majyaruguru azasenya inkuta n’iminara bya Leta Zunze Ubumwe za Amerika.

Mu nyandiko ikurikira tuzatangira gusuzuma amatariki atandatu ya Yerusalemu ari muri Ezekiyeli.