Amateka Yahishwe y’Umurongo wa Mirongo Ine — Nimero Mirongo Itatu n’Imwe

Ingingo ibanza yarangije n’igika kivuga kiti: “Ishyingiranwa ry’isezerano ryo mu 313 rigereranya ishyingiranwa ry’isezerano rya nyuma ry’ububasha bw’ubupapa na Leta Zunze Ubumwe z’Amerika—umwami mukuru wa mbere mu bami icumi bo mu Ibyahishuwe cumi na birindwi; ububasha bufite amahembe abiri bugereranywa n’ububasha bufite amahembe abiri bw’u Bufaransa. Amateka yatangiranye na Clovis mu 496 maze amaherezo aganisha ku itegeko rya Justinien mu 533 no kwimika ubupapa mu 538, agereranya amateka yo kuva mu 1989 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru.”

Ronald Reagan yagereranyijweho ikigereranyo na Clovis mu 496, kandi Donald Trump yagereranyijweho ikigereranyo na Justinian mu 533. Itegeko rya Justinian ryaje imyaka itanu mbere y’uko ubupapa bwurira ku ntebe y’ubwami mu 538, kandi Itegeko rya Milan ryaje imyaka umunani mbere y’itegeko rya mbere ry’icyumweru ryo mu 321. Iryo tegeko n’iryo tangazo byombi bihura nk’ikirango cy’inzira kibanziriza itegeko ry’icyumweru.

Mu 1870, ingabo z’u Butaliyani zafashe Roma (20 Nzeri 1870). Leta z’Abapapa zaretse kubaho nk’igihugu gifite ubutaka bwacyo, maze Papa Piyo IX aba “imbohe muri Vatikani.” Kubera ko nta butaka bwa gipapa bwari bugisigaye bwemewe nk’igihugu cyigenga, Leta Zunze Ubumwe za Amerika (nk’uko byari bimeze no mu bindi bihugu byinshi) ntizakomeje kugirana umubano wa dipolomasi wemewe na Papa nk’umutegetsi w’isi. Mu Kwakira 1951, Perezida Harry S. Truman yatanze Jenerali Mark W. Clark nk’Ambasaderi wa Leta Zunze Ubumwe za Amerika muri Vatikani. Bidatinze, hahise havuka uburakari bukomeye buturutse mu matorero menshi y’Abaporotesitanti no mu mashyirahamwe yabo, bavuga ko iyo myanya yarenze ku ihame ryo gutandukanya idini na leta. Mu Mutarama 1952, Jenerali Clark yikuyeho.

Ku wa 10 Mutarama 1984, Perezida Ronald Reagan na Papa Yohani Pawulo wa II bumvikanye ku mugaragaro gushyiraho umubano wa dipolomasi wuzuye hagati ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika na Nyirubutungane. Ku wa 9 Mata 1984, William A. Wilson (wari usanzwe akora nk’uhagarariye bwite Reagan) yashyikirije impapuro zimwemerera guhagararira igihugu cye, maze aba Ambasaderi wa mbere wa Leta Zunze Ubumwe za Amerika kwa Nyirubutungane.

Mu myaka mirongo itatu n’itatu yo kuva mu 1951 kugeza mu 1984, ukwihanganira kwa Giprotestanti kurwanya Gatolika kwarayoyotse. “Amaboko” yahagaze ku ruhande rw’ubupapa mu 496 hamwe na Clovis arashushanya Reagan mu 1984 kugeza mu 1989. Clovis yagaragaje gukurwaho kw’idini (ubupagani) ryabuzaga ubupapa kongera kuzamuka bukongera gufata ubutegetsi, kandi mu 1984 uguhangana kwa Giprotestanti n’izamuka ry’ubupapa kwari kwarakuweho. “Igitambo cya buri munsi” (ubupagani) cyari cyarakuweho, kandi Pawulo asobanura uko gukurwaho kw’ukwihanganira kw’ubupagani kurwanya ubupapa nk’“ubuhakanyi.”

Itorero ry’ikigereranyo ry’ubwumvikane bubi rihagarariwe na Constantine Mukuru n’amateka yo mu 313 kugeza mu 538 byagereranyaga igihe itorero ryishyize mu bwumvikane bubi maze riragwa. Idini rihagarariwe na “508”, ryari ryarabanje gukumira ubwinjiriro bw’ububasha bwa papa, ryashushanyaga kugwa kw’Abaporotesitanti bo muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Reagan yahagarariwe na Clovis. Mu 496 Clovis yahaye ubupapa “imbaraga” ze, bityo ashushanya “ishyirahamwe ritagatifu” ryasohorejwe mu myaka ya Reagan. Clovis kandi yari ahagarariye gukurwaho kw’“ibya buri munsi” mu 508. 508 yashushanyaga 1984.

Mu ijambo rye ryo mu 1983, Reagan yamamaye yise Leta Zunze Ubumwe z’Abasoviyeti “ubwami bw’ikibi,” kandi yabonaga komunizimu ihakana Imana nk’akaga gakomeye cyane ko mu rwego rw’imyitwarire no mu rwego rw’umwuka. We na Yohani Pawulo II bagiranye ubufatanye bwa bugufi, bwite no mu bya politiki, bwo kurwanya komunizimu y’Abasoviyeti. Abo bagabo bombi babonaga urwo rugamba mu buryo bw’imyitwarire, ndetse no mu buryo bw’ubushake bw’Imana buyobora amateka; mu ibanga, Reagan yavugaga iby’“Umugambi w’Imana” wo guhirika komunizimu. Reagan yari ashyizeho umutima ku mabonekerwa ya Fatima (umuburo uvuga ko “Uburusiya buzakwirakwiza amakosa yabwo”), kandi abo bayobozi bombi baganiriye ku myumvire basangiraga y’uko Imana yari yarabarinze urupfu (bombi barokotse ibitero byo kubica mu 1981) ku bw’intego yari ifitanye isano no gutsinda komunizimu.

Reagan yakuriye mu idini rya Disciples of Christ, kandi abarishinze bigishaga mu buryo butaziguye ko papa wa Kiliziya Gatolika ari antikristo. Alexander Campbell, wari umuyobozi wa mbere uzwi cyane kurusha abandi mu itorero rya Disciples of Christ, yakomeje kenshi kugaragaza ko ubupapa ari bwo antikristo. Mu mpaka no mu nyandiko, yavugaga ko ihembe rito ryo muri Daniyeli 7, inyamaswa yo mu Ibyahishuwe 13, n’umuntu w’icyaha wo muri 2 Abatesalonike 2 byose byerekezaga kuri ba papa b’i Roma. Yifashishaga ibyo kubiranga muri mpaka zabaga ku mugaragaro (harimo n’izo yagiranye na Musenyeri Gatolika John B. Purcell mu 1837). Barton W. Stone yise ubutegetsi bwa Papa antikristo nyakuri n’“umuntu w’icyaha.” Walter Scott (undi mubwiriza wa mbere w’uyu mutwe) yanditse ko umuntu w’icyaha, ari we Papa w’i Roma, yari kuzaduka mu itorero rya gikristo kandi akishyira hejuru y’Imana.

Nyina wa Reagan, Nelle, yari umwe mu bagize idini rya Disciples of Christ wiyeguriye ukwizera byimazeyo, kandi ni we wamugizeho uruhare rukomeye mu by’idini mu bwana bwe. Reagan yabatirijwe mu itorero rya Disciples of Christ ryo i Dixon, Illinois, afite imyaka 11, kandi yarikozemo cyane akiri ingimbi (harimo no kwigisha ishuri ryo ku Cyumweru). Yize muri Eureka College, yari ifitanye isano na Disciples of Christ.

Reagan yashushanyijwe na Clovis kandi no n’ukwiyunga kwa Constantine Mukuru. Reagan kandi yari uwa mbere mu baperezida umunani ba nyuma uhereye igihe cy’imperuka mu wa 1989. Kubera ko yari uwa mbere muri abo baperezida umunani ba nyuma, ashushanya Donald Trump, na we, nk’uko byari kuri Reagan, wayobewe cyane ku byerekeye imigambi nyakuri y’ubupapa n’uwo ubupapa ari we.

Ishyingiranwa rya gatandatu kandi rya nyuma ryo gushyingirwa ku masezerano rivugwa muri Daniyeli igice cya cumi na kimwe riboneka mu mateka atangira mu gihe cy’iherezo mu 1989, kandi rigasozwa mu mateka ya Donald Trump.

Isezerano ry’ugushyingirana ryo mu wa 313 n’Itegeko rya Milan bihura n’amateka yo mu wa 533, kandi itegeko rya Justinian ryo mu wa 533 rizongera gushyirwa mu bikorwa n’ubutegetsi bwiyita ubw’Abakristo, butagisobanukirwa ko kugaragaza ububasha bwa papa nk’urwego rwa Gikristo ari ukwivuguruza mu magambo ku rugero rwiza rushoboka, kandi ari ukwibeshya kwica ku rugero rubi rushoboka.

Mu mwaka wa 457 mbere ya Kristo, itegeko rya gatatu rya Artazerugisesi ryagaruye ubwigenge bw’igihugu mu butegetsi bwa politiki no mu buyobozi bw’idini.

Itegeko rya gatatu ryatanze ububasha bwo gushyira mu bikorwa urubanza n’igihano ku byerekeye amategeko y’Imana ndetse n’amategeko y’umwami. Iryo tegeko ryaranze intangiriro y’ubuhanuzi bw’imyaka ibihumbi bibiri na magana atatu, bwasojwe ku wa 22 Ukwakira 1844, ubwo Kristo yahise aza mu rusengero rwe. Nanone ryanaranze intangiriro y’ubuhanuzi bw’imyaka magana abiri na mirongo itanu, bwarangiye mu mwaka wa 207 Mbere ya Kristo, mu mateka ari hagati y’intambara z’i Raphia mu mwaka wa 217 Mbere ya Kristo n’i Panium mu mwaka wa 200 Mbere ya Kristo. Kugarurwa k’ubusugire bwombi, ubw’ubutegetsi bwa gisivili n’ubw’idini, mu mwaka wa 457 Mbere ya Kristo, kugaragaza alufa ebyiri, zibona gusohozwa kwa omega ebyiri. Izo gusohozwa zombi za omega zigereranya umuryango ufunze; umwe uw’hembe ry’Abaporotesitanti, undi uw’hembe ry’Abarepubulikani.

Ubuhanuzi bwa mbere bw’imyaka ibihumbi bibiri na magana atatu bwagereranyaga amategeko y’Imana, naho ubuhanuzi bw’imyaka magana abiri na mirongo itanu bwagereranyaga amategeko y’umwami. Ubwo buhanuzi bubiri bugaragaza ihembe ry’Abaporotesitanti n’ihembe ry’Abaripubulikani ku nyamaswa y’isi yo mu Byahishuwe cumi na bitatu. Ihembe ry’Abaripubulikani ry’iyo nyamaswa y’isi rishyirwa hagati mu mirongo ya cumi n’umwe kugeza kuri cumi na gatandatu yo muri Daniyeli cumi n’umwe. Igihe cy’imyaka cumi n’irindwi kiri hagati ya Rafiya na Paniyumu gihuzwa n’ihembe rimwe ryo mu buhanuzi bubiri bw’itegeko rya gatatu ryo mu wa 457 Mbere ya Kristo. Ubu buhanuzi bw’impande ebyiri bugaragaza urubanza rw’abantu b’isezerano bo ku iherezo ndetse n’urubanza rw’ishyanga aho abo bantu b’isezerano bakomora.

Mu gitabo cya Ezekiyeli, itariki ya 22 Ukwakira 1844 ishushanywa n’itariki ya 22 Ukwakira 573 mbere ya Kristo. Itariki imwe igaragaza itangira ry’urubanza rw’iperereza, naho indi ikagaragaza ivuza ry’impanda ya Yubile, haba mu itangira no mu musozo w’igikorwa cy’urubanza. Izo tariki zombi zirahura, kandi zombi zigaragaza urugi rufunze. 1844 ihagarariye ifungwa ry’urugi rw’Ahera, ubwo Kristo yimukiraga Ahera Cyane. 573 mbere ya Kristo hagaragaza iherezo ry’igihe cyo kugeragezwa kw’abantu, aho imbata z’icyaha zacunguwe zihabwa umudendezo wazo, ndetse n’isi nshya yo guturamo.

Ku wa 22 Ukwakira hombi hagereranya urugi rufunze rw’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Igihe cy’imbabazi cyahawe Abadivantisiti cyatangiye mu 1844 kandi kirangira ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, kandi igihe cy’imbabazi cyahawe Leta Zunze Ubumwe z’Amerika na cyo kirangirira ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Izo mpera zombi zihurirana n’abahamya babiri bo ku wa 22 Ukwakira b’igihe cy’imyaka 2,300 n’icy’imyaka magana abiri na mirongo itanu.

Imyaka magana abiri na mirongo itanu isoza amateka ari hagati ya Raphia na Panium igabanya igihe cy’izo ntambara zombi mo imibare ibiri y’ikigereranyo, ari yo ifite hamwe ubusobanuro bwayo bwihariye. Imyaka icumi nyuma ya Raphia, risobanurwa ngo “umupaka,” kandi imyaka irindwi mbere ya Panium, yari intambara yarwaniwe mu kibaya ikarangirira mu kugota. Icumi n’irindwi, nk’ikimenyetso, biranga ubutware bw’ikiyoka hashingiwe ku buhamya bwinshi. Umwaka wa 207 BC ushyira Trump, ikimenyetso cy’inyamaswa yo mu isi, hagati y’umurongo wa cumi n’umwe n’uwa cumi na gatanu bya Daniyeli 11, mu buryo bw’ubuhanuzi imutegurira kuvuga nk’ikiyoka, nk’uko bigaragazwa n’ihuriro ry’umubare icumi n’umubare irindwi.

Cumi n’irindwi na yo ni ikimenyetso, kandi yagura amateka kuva i Raphia kugera i Panium, ikayarenza Panium kandi ikanayasubiza no mbere ya Raphia. Ptolemy IV Philopator yategetse ari umwami wa Egiputa y’Abatolemayi kuva mu wa 221 mbere ya Kristo kugeza mu wa 204 mbere ya Kristo, kandi yatsinze Antiochus Magnus i Raphia mu wa 217 mbere ya Kristo. Ptolemy yatangiye gutegeka mbere ya Raphia, kandi yamaze ku ngoma imyaka “cumi n’irindwi.” Umubare cumi n’irindwi ushushanya igihe cy’amateka gitangira mbere ya Raphia, kandi kigakomeza kirenze urugamba rwa Panium n’igoswe rya Sidoni kugeza ku iherezo ry’igihe cy’igeragezwa cy’abantu nk’uko gihagarariwe n’umwaka wa 330. Ubuhanuzi bw’imyaka magana abiri na mirongo itanu bwerekeye igihe cy’itorero rya Simuruna bwatangiriye mu wa 64 burangirira ku Iteka rya Milan n’amasezerano y’ubukwe yo mu wa 313.

Konstantini Mukuru agereranya amateka y’itorero rya Perugamo, kandi ayo mateka yatangiye mu mwaka wa 313 arangira mu wa 538. “Imyaka cumi n’irindwi” ya mbere nyuma y’isozwa ry’ubuhanuzi bw’imyaka magana abiri na mirongo itanu mu wa 313 ifite ibimenyetso bitatu by’inzira. Umwaka wa 313 wari Itegeko rya Milano, uwa 321 wari itegeko rya mbere ry’icyumweru, kandi ugabanywa kw’ubwami kugaragazwa mu wa 330. Umwaka wa 330 ugereranya itegeko rya nyuma ry’icyumweru riranga iherezo ry’igihe cy’igeragezwa cy’umuntu. Bityo rero, umubare cumi n’irindwi utangira mbere ya Rafia kandi ukarangira neza nyuma y’urugamba rwa gisirikare rwa Paniumi na Sidoni. Umurongo wa cumi na gatandatu wo muri Daniyeli cumi n’umwe ugereranya itegeko ry’icyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika.

Ubuhanuzi bwa Simuruna bugaragaza ikimenyetso cy’ugotwa ari cyo nkingi y’ubutumwa bwo kuburira bwa Ezekiyeli. Ikimenyetso kibanziriza itegeko ryo ku Cyumweru, nk’uko kigereranywa n’ingero ebyiri z’irimbuka rya Yerusalemu, ni ugotwa; ariko kandi ni na Gahunda ya Milani, itangira ishyirwaho ry’ishusho y’inyamaswa.

Mu gihe cyo kugotwa hazabaho urugendo rw’ishyingiranwa ry’isezerano. Icyo ni ishusho yisubiramo y’urugendo rw’ishyingiranwa rwatangiranye na Reagan, nk’uko rwagereranyijwe na Clovis mu wa 496, ariko urugendo rwa nyuma rugana ku ishyingiranwa rutangirira mu gihe cyo kugotwa, ruhuzwa n’itegeko rya Justinian ryo mu wa 533, kandi n’Iteka rya Milan ryo mu wa 313. Ibyo bimenyetso byombi bibanziriza itegeko ryo ku Cyumweru. Umwaka wa 313 wabanje itegeko rya mbere ryo ku Cyumweru ryo mu wa 321, kandi itegeko ryo mu wa 533 ryabanje itegeko ryo ku Cyumweru ryatangiwe mu Nama ya gatatu y’i Orléans mu wa 538. Hari ubwoko runaka bw’amategeko buzasohoza ibiranga ubuhanuzi byombi, ari byo itegeko rya Justinian n’Iteka rya Milan, mu gihe kandi hazashyirwaho ubwoko runaka bw’ishyingiranwa ry’isezerano ry’ikigereranyo.

Iyo tegeko ritanzwe biba byatinze cyane ngo umuntu abe ari bwo yitegura, kuko urugi rw’igihe cy’imbabazi ruba rufungiye ihembe ry’Abaporotesitanti nk’uko byanze bikunze rwafunzwe ku gihe cya Pasika ya mbere muri Egiputa. Hanyuma yaho, itegeko ryo ku Cyumweru, ari ryo kimenyetso gikurikiraho, ntiryerekana gusa ko ishusho ya ya nyamaswa yamaze kubumbwa mu buryo bwuzuye, ahubwo rinagaragaza no gushyirwa mu bikorwa kw’ikimenyetso cya ya nyamaswa. Itegeko ryo ku Cyumweru riranga iherezo ry’igihe cy’imbabazi ku ihembe ry’Abarepubulikani, ari ryo nyamaswa y’isi ivugwa mu Byahishuwe igice cya cumi na gatatu, nk’uko rwose Farawo n’ingabo ze bapfiriye mu Nyanja Itukura nyuma ya Pasika.

Imyaka magana abiri na mirongo itanu isozwa mu wa 207 Mbere ya Kristo iranga Donald Trump, nk’uko agereranywa na Antiochus Magnus witegura urugamba rugiye kuza rutangirira ku kibaya cya Panium rukarangirira ku kugota i Sidoni. Nyuma y’Intambara ya Panium, umuyobozi w’ingabo z’Abatolemayi, Scopas w’i Aetolia, yahungiye mu murwa wa Sidoni ajyanye n’abasirikare bagera ku 10,000 bari barokotse. Antiochus yaramukurikiranye maze agota Sidoni. Ubutegetsi bw’Abatolemayi bwari i Alexandria bwohereje umutwe w’ingabo zo gutabara, ariko birananirana. Kubera ko yari ahanganye n’inzara, Scopas yemeye gushyikiriza umugi. Antiochus yemereye Scopas kugenda; Scopas nyuma yaje gusubira mu Egiputa, aho amaherezo yiciwe ashinjwa ubugambanyi no kunyereza umutungo. Kugota i Sidoni kwasoje ukwigarurira kwa Antiochus Coele-Syria nyuma ya Panium.

Mushiki White agaragaza ko igitabo cya Uriah Smith, Daniel and the Revelation, ari “ukuboko gufasha kw’Imana.” Mu busobanuro bwe ku mirongo ya cumi na kane n’iya cumi na gatanu yo muri Daniyeli cumi n’umwe, Smith agaragaza gahunda ya Antiyokusi y’intambara y’ibice bibiri.

Imyaka magana abiri na mirongo itanu irangirana na 207 BC iranga Donald Trump. Ubuhanuzi bw’imyaka magana abiri na mirongo itanu burangirira kuri 313, hamwe n’ubukwe bw’isezerano hagati y’iburasirazuba n’iburengerazuba, ndetse n’Iteka rya Milan, burimo kugaragaza ishyirwaho ry’igishushanyo cy’inyamaswa muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Itorero rya Perugamo, ryatangiye mu mwaka wa 313, rihagarariye amateka y’aho Ubukristo bwaguye bukava ku kuri binyuze mu bwumvikane n’idini ry’ubupagani, mbere y’uko ububasha bwa papa bufata intebe y’ubwami. Perugamo n’umwaka wa 313 ni ikigereranyo cy’ubwumvikane bugereranywa n’ishyirwaho ry’igishushanyo cy’inyamaswa muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Bihagarariye ubwumvikane hagati y’Ubukristo na Roma ya gipapa, kuko idini Gatolika nta kindi riri cyo kandi nta kindi ritari cyo uretse ubupagani bwihinduye nk’urwego rw’Ubukristo. Ubuhanuzi bw’imyaka magana abiri na mirongo itanu bwatangiye mu 1776 bukarangira uyu mwaka na bwo buravuga kuri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Bityo rero, ubuhanuzi bwose uko ari butatu bw’imyaka magana abiri na mirongo itanu buvuga ku ruhande runaka rw’ubuhanuzi bwerekeye inyamaswa yo ku isi yo mu Byahishuwe 13, kandi bwose uko ari butatu burangirira mu mirongo y’ubuhanuzi igereranywa n’umubare cumi na karindwi.

Itegeko ryo ku Cyumweru ni igihe Leta Zunze Ubumwe za Amerika zivuga nk’ikiyoka, kandi ukuvuga kw’ishyanga ni igikorwa cy’inzego zaryo zishinga amategeko n’iz’ubucamanza.

Trump si ubutware bw’ubucamanza cyangwa ubw’ubutegetsi bushinga amategeko, bityo rero itegeko ryo ku cyumweru rigiye kuza rishyirwaho na Kongere. Nyamara igikorwa icyo ari cyo cyose gitanga inkunga ku bubasha bwa gipapa, kigereranya itegeko ryo ku cyumweru. Itegeko ryo mu mwaka wa 533, n’iteka ryo mu mwaka wa 313, bigaragaza intangiriro y’igihe ishusho y’inyamaswa iremwa. Umwanzuro wabyo ni itegeko ryo ku cyumweru rigiye kuza vuba, kandi Yesu buri gihe yerekana iherezo akoresheje intangiriro, bityo igikorwa cya Trump gikorwa binyuze mu itegeko nshingwabikorwa cyatanga “ubwumvikane” ubwo ari bwo bwose ku antikristo wo mu buhanuzi bwa Bibiliya cyagereranya alufa y’uwo mutwe w’ibintu urangira gusa kuri omega, igihe Leta Zunze Ubumwe za Amerika “zizihakana amahame y’ubutegetsi bwazo ku buryo zishyiraho itegeko ryo ku cyumweru.”

Igikorwa icyo ari cyo cyose “gishyigikira ishyirwaho ry’amategeko y’idini mu by’ukuri kiba ari igikorwa cyo kwemera ubutegetsi bwa papa,” kandi bene izo ngamba zibanza kubaho mbere y’uko itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza bidatinze.

Tuzakomeza ibyo bintu mu nyandiko ikurikira.