Igitabo cya Yoweli n’Itorero ry’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi ry’i Lawodikiya – Nimero ya Makumyabiri n’Imwe

Kuva ku wa 22 Ukwakira 1844, gukoresha igihe cy’ubuhanuzi ntikikiri uburyo bukwiriye bwo gukoresha ubuhanuzi ku bashobora kwifuza kugabanya neza ijambo ry’ukuri. Igihe cy’imyaka 1290 kivugwa mu murongo wa cumi na umwe kigomba gukoreshwa nk’igihe cy’ikigereranyo nyuma ya 1844, kandi uko kugikoresha nyuma ya 1844, ari byo bivuga igihe kitarimo ibice bigize “igihe,” bigomba kugumana imyumvire y’ishingiro y’ukuri, nk’uko kwasobanukiwe mbere ya 1844. Iyo 1290 igereranya igihe cya 30, kigakurikirwa na 1260. Imyumvire yariho mbere ya 1844 yari iy’uko iyo myaka mirongo itatu kuva mu 508 kugeza mu 538 yagereranyaga igihe cyo gutegurira antikristo gutangira gutegeka kuva mu 538 kugeza mu 1798.

Inzibacyuho ry’imyaka 30 ni ryo Pawulo avugaho mu 2 Abatesalonike. Pawulo nta hantu yerekeza ku kintu cy’“igihe,” ariko agaragaza ibiranga ubuhanuzi by’ubupagani bwahaye inzira ubupapa muri iyo myaka mirongo itatu. Ni bwo rero ingoma y’ubupapa yatangiye. Ubusobanuro bw’amateka, butarimo ikintu na kimwe cyerekeye igihe, bugaragaza inzibacyuho y’ubwami bwa kane bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya ijya ku bwami bwa gatanu, hanyuma hagakurikiraho iya mbere mu bwicanyi bubiri bw’ubupapa, bityo bikaba ishusho y’inzibacyuho y’ubwami bwa gatandatu ijya ku bumwe bw’impande eshatu bw’ikiyoka, inyamaswa n’umuhanuzi w’ibinyoma, hamwe n’ubwicanyi bwa kabiri bw’ubupapa.

Imyaka mirongo itatu yo kwitegura ikurikiwe n’igihe cy’ubuhanuzi ni ikimenyetso cy’ibanze cy’isezerano ry’Imana n’ubwoko yatoranyije. Ihinduka ry’ubutegetsi bw’izo mbaraga zombi mu gihe cy’imyaka mirongo itatu, rikurikiwe n’imyaka 1260 y’itotezwa, rihura n’imyaka mirongo itatu ya Kristo yo kwitegura, ikurikiwe n’iminsi 1260 y’agakiza. Imyaka mirongo itatu ya antikristo yo kwitegura yiganye mu buriganya imyaka mirongo itatu ya Kristo yo kwitegura. Iherezo ry’iyo myaka mirongo itatu rigaragaza haba guhabwa imbaraga kwa Kristo mu mubatizo We, cyangwa guhabwa imbaraga kwa antikristo mu mwaka wa 538. Guhabwa imbaraga kwa antikristo kwaturutse ku nkunga y’ubukungu n’iya gisirikare byaturutse ku bwami bwabanje, kandi imbaraga zasutswe kuri Kristo zaturutse ku bwami bwabanje yasize imyaka mirongo itatu mbere yaho.

Itandukaniro riri hagati y’ibi bihe bibiri rirangwa no guhabwa imbaraga, kandi itandukaniro riri hagati y’ibi bihe byombi byashyizwe ahagaragara na Abram na Pawulo rimenyekana binyuze ku kugereranya kworoheje. Mu itandukaniro ry’imyaka mirongo itatu rya Abram na Pawulo, igihe cyo kwitegura cyari cyo myaka mirongo itatu ya mbere ihagarariye inzira y’isezerano, ari na yo yahaye urubyaro rwa Abram imbaraga zo gusohoza ubuhanuzi bw’uburetwa muri Egiputa. Iyo myaka magana ane na mirongo itatu ifite kandi irindi gabanyurwe ry’ikigereranyo; kuko, iyo ishyizwe mu bikorwa uko bikwiriye, imyaka magana abiri na cumi n’itanu ya mbere ihagararirwa n’uhagarariye Imana na Farawo. Kuri Yosefu no kuri iyo myaka 215 ya mbere, yari Farawo mwiza; kandi kuri Mose no kuri iyo myaka 215 ya kabiri, yari Farawo mubi.

Iryo gurabagabanyijemo ibihe bibiri by’ibisekuru bine. Ibisekuru bine bya mbere bishobora gushyirwa hejuru y’ibisekuru bine bya kabiri umurongo ku wundi, kandi mu kubikora, Yozefu na Mose, alufa n’omega by’ubuhanuzi, bahura na Farawo wa alufa mwiza hamwe na Farawo wa omega mubi. Muri uku kubisuzuma mu buryo bubangikanye havamo umucyo mwinshi cyane, ariko icyo ndi gukora gusa ni ukugaragaza ko ubuhanuzi bwa Aburamu bw’igisekuru cya kane bugaragaza abahamya babiri b’ibisekuru bine biri mu myaka 430. Uko guhagararirwa kabiri kw’ibisekuru bine kuboneka mu bisekuru byanditswe byo mu Itangiriro 4 na 5. Iyo dufashe Kayini na Seti nk’itangiriro ry’urutonde rw’imiryango y’amaraso, dusanga hariho ibisekuru umunani kuva kuri Seti kugera kuri Nowa, kandi ko iyo bigabanyijwemo kabiri hagati habonekamo ishusho y’ibihe bibiri by’ibisekuru bine. Ibi bigaragarira mu mirongo y’ibisekuru umunani ya Seti na Kayini bombi.

Urukurikirane rw’abasekuruza mu bice bya kane n’icya gatanu rugaragazwa hamwe n’iherezo ry’imiryango, ari we Nowa. Nowa ni ikimenyetso cy’isezerano ry’Imana n’abantu bose nk’uko rigaragazwa n’umukororombya. Aburamu ni ikimenyetso cy’isezerano ry’Imana n’ubwoko bwatoranyijwe nk’uko rigaragazwa no gukebwa. Ayo masezerano yombi ahora afatanye, kandi Itangiriro igice cya cumi na kimwe, aho dusanga umunara wa Babeli ukurikira ako kanya umwuzure wa Nowa, ni ho hatanzwe urukurikirane rw’abasekuruza rugera kuri Aburamu. Muri uwo murongo ni ibisekuruza icumi, si umunani. Mu murongo ugana kuri Aburamu no mu murongo ugana kuri Nowa, isezerano rya Nowa n’isezerano rya Aburahamu byarahagarariwe.

Mu gice cyo mu mutwe wa cumi na rimwe kivuga ku bwoko bwatoranijwe, dusangamo ko bibiri muri ibyo bisekuru byuzuye umucyo mwinshi.

Icyerekezwa kuri Eberi ni cyo cyerekezwa cya mbere cy’ijambo ry’Igiheburayo ryaje kumenyekana nyuma ko ari ijambo ry’Igiheburayo “Umuheburayo.” Mu gisekuru cy’ubwoko bwatoranyijwe, umwe mu bakomoka cumi yitwa Umuheburayo, ari ryo zina ubwoko bwatoranyijwe bwagombaga kumenyekanishwamo. Mu mirongo itatu, Eberi na Pelegi bakoreshwa nk’ibimenyetso by’itandukaniro ry’ubwoko bwatoranyijwe bw’Abaheburayo. Eberi bisobanura “kwambuka” cyangwa “uwambuka,” kandi ni yo mizi y’ijambo “Umuheburayo.” Aburamu ni ikimenyetso cy’abambuka bava i Babuloni bajya mu Gihugu cy’Isezerano. “Pelegi” bisobanura “igabanywa” cyangwa “gucikamo kabiri,” nk’uko bivugwa mu Itangiriro 10:25, aho tubwirwa ko mu minsi ya Pelegi “isi yagabanyijwe.”

Eberi na Pelegi bagereranya ugutandukanywa k’ubuhanuzi ku bashaka kugabanya ijambo ry’ukuri uko bikwiriye. Urubyaro rwa Nowa rwabyaye imirongo ibiri y’abantu umunani, byagereranyaga ibice bibiri by’ibisekuru bine, nk’uko n’imyaka 430 muri Egiputa ibigenza. Urutonde rw’abyaranye rwo muri Itangiriro igice cya cumi na rimwe rugereranywa n’icumi, si umunani, kuko ari urubyaro rw’ubwoko bwatoranyijwe. Ubwoko bwatoranyijwe bugabanyijwemo amatsinda abiri y’atanu, bityo bikajyana n’umugani w’abakobwa icumi b’isugi, ari wo mugani w’ubwoko bw’Imana bw’isezerano.

Muri urwo ruhererekane rw’abakomoka kuri ubwo bwoko bwatoranyijwe, izina rya Pelegi no gusohora kwaryo mu mateka bigereranya igabanywamo ry’ibyiciro bibiri by’abageni b’abanyabwenge cyangwa b’abapfu, aho nyine mu mateka ya Bibiliya isi yari yaragabanyijwe ku munara wa Babeli. Mu rutonde rw’icumi, Pelegi ni uwa gatanu, kuko ari yo nkingi rwagati y’icumi. Eberi, Umunyaburayo, ushushanywa na Aburamu, agereranya umugeni w’umupfu wambuka akavamo umugeni w’umunyabwenge, igihe ibyiciro byombi bitandukanijwe n’induru yo mu gicuku. Eberi, Umunyaburayo wa mbere ku izina, agereranya Aburamu, Umunyaburayo wa mbere ku isezerano. Igihe Umwami Imana yahamagazaga Aburamu ngo ave i Babuloni, byashushanyaga ubutumwa bw’induru yo mu gicuku, ari bwo guhabwa imbaraga kwa marayika wa kabiri, uhamagara abagabo n’abagore ngo bave i Babuloni.

Umugani w’abakobwa cumi ugaragazwa na Eberi na Pelegi, bahagarariye umuhamagaro wo gusohokamo, mbere gato y’uko umurongo ugabanya wa Pelegi ufunza urugi rw’igihe cy’igeragezwa. Mu isano y’ubuhanuzi, Eberi yabayeho imyaka 430 nyuma ya Pelegi, na we wabayeho imyaka 30. Intambwe ya mbere y’isezerano ry’inshuro eshatu rya Aburamu yahagarariwe na Eberi na Pelegi. Aburamu, kimwe na Eberi na Pelegi, nk’umurongo ugabanya hagati y’amatsinda abiri. Icyo Pawulo yongeye ku buhanuzi bwa Aburamu ni cyo Pelegi yongeye ku buhanuzi bwa Eberi. Eberi yatangaje imyaka 400, ariko Pelegi agaragaza imyaka 430. Bityo rero Pelegi yahagarariye Pawulo, n’uko Pawulo yongeyeho imyaka 30 kuri ya myaka 400, kandi umurimo wa Pawulo wari uwo kugaragaza Pelegi w’ubuhanuzi bwa Bibiliya. “Pelegi” w’ubuhanuzi bwa Bibiliya Pawulo yagaragaje yahagarariye ugucamo kabiri kw’ishyanga riva ku nyakuri rijya ku mwuka.

Kuva kuri Shemu kugeza kuri Pelegi ni ibisekuru bitanu, kandi kuva kuri Rewu kugeza kuri Aburahamu ni ibisekuru bitanu.

Afite Imyaka Mirongo Itatu

Yesu yari afite imyaka mirongo itatu igihe yatangiraga umurimo We.

Yosefu yatangiye gukorera Farawo mu Misiri afite imyaka mirongo itatu.

Umuhanuzi Ezekiyeli yari afite imyaka mirongo itatu igihe yatangiraga umurimo we, kandi umurimo we wamaze imyaka makumyabiri n’ibiri.

Ezekieli afite mu nyandiko ze ibyerekezo byinshi by’amateka kurusha undi muhanuzi uwo ari we wese. Mu nyandiko za Ezekieli harimo ibyerekezo cumi na bitatu byeruye by’amatariki ashobora kumenyekana neza, kandi abahanga mu bya Bibiliya n’abanyamateka, batabizi, bahamya ko umurimo we w’ubuhanuzi wamaze imyaka makumyabiri n’ibiri, nubwo batazi ko makumyabiri n’ibiri ari ikimenyetso cy’abantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine.

Umwami Dawidi yari afite imyaka mirongo itatu igihe yatangiraga gutegeka, kandi yategetse imyaka mirongo ine.

Ingoma ya Dawidi y’imyaka mirongo ine ni umubare w’igereranyo, kandi igihe cy’imyaka 40 kimeze nk’imyaka 430 ya Aburamu na Pawulo, kuko iyo myaka 40 igabanyijemo ibice bibiri (7 n’igice na 33). Ibi bihe bibiri by’ingoma ya Dawidi y’imyaka mirongo ine bifite kandi igih谜me cy’ubuhanuzi cyongereweho, kuko undi muhamya wa Bibiliya yandika ibyo bihe byombi ko ari imyaka irindwi n’imyaka mirongo itatu n’itatu. Ayo mezi atandatu y’inyongera ari muri Samweli wa Kabiri asobanura iki, kandi ni gute 7.5 na 33 bingana na 40? Hariho isubiranamo ry’amezi atandatu rigomba guhagararira ukuri k’ubuhanuzi.

22 ni umubare w’igereranya ugereranya ihuriro ry’Ubumana n’ubumuntu, kandi umurimo wa Ezekiyeli wamaze imyaka makumyabiri n’ibiri. Imyaka cumi n’ine ya Yosefu igabanyijemo ibihe bibiri by’imyaka irindwi, icyumweru cy’isezerano cya Kristo kigabanyijemo ibihe bibiri bingana by’iminsi 1260, kandi ingoma ya Dawidi y’imyaka mirongo ine igabanyijemo ibihe bibiri, hakaba n’ikimenyetso cy’inyongera gihuza ibyo bihe byombi.

Yesu ni Umuhanuzi, Umutambyi n’Umwami. Mu minsi y’imperuka azashyira hejuru itorero rye rinyeshya nk’ikirango, kandi iryo torero rigereranywa na Kristo, umuhanuzi, umutambyi n’umwami wahuje Ubumana bwe n’abantu, bagereranywa na Ezekiyeli umuhanuzi, Yozefu umutambyi na Dawidi umwami. Ibyo bimenyetso bine bigereranya intwari eshatu zari mu itanura ryari ryashyushye incuro ndwi kurusha uko bisanzwe, hanyuma haboneka uwa kane, kandi yari asa n’Umwana w’Imana. Isi yose yari ihagarariwe mu muhango wo kwizihiza igishushanyo cya zahabu cya Nebukadinezari, kandi bose babonye itorero rinyeshya rigizwe n’umuhanuzi w’umuntu, umutambyi w’umuntu n’umwami w’umuntu, bashyigikiwe n’uwo muntu wa kane w’Ubumana.

Ku rwego rw’ubuhanuzi, mirongo ine ni icya cumi cya magana ane ya Abramu, kandi kane na ko ni icya cumi cya mirongo ine. Bityo, ikimenyetso icyo ari cyo cyose cy’ubuhanuzi kiboneka mu mubare wa kane, kigomba guhuzwa n’ishushanyo rya mirongo ine, na ryo rikagomba guhuzwa n’ishushanyo rya magana ane. Mu rwego rw’imvugiro y’uyu murongo, kane kenshi kigereranya “ibibera ku isi hose,” nk’uko bisanzwe bizwi, ariko kandi kigereranya “iterambere rikurikirana,” kandi mu bimwe mu bihe rikagereranya “kurimbuka kugenda kwiyongera.”

Amahembe ane ya mbere muri arindwi agereranya irimbuka rigenda rikurikirana rya Roma y’Iburengerazuba. Roma y’Iburasirazuba i Konstantinopoli yarangiye yegamiye ku basultani bane b’Abotomani. Umurongo ku wundi, Roma y’Iburasirazuba n’iy’Iburengerazuba yagiye isenyuka buhoro buhoro mu bihe bine, bigereranywa n’amahembe ane, kandi nanone igashyirwa hasi n’Ubwisilamu bw’amahembe ya gatanu n’iya gatandatu. Hamwe, iyo mirongo yombi igaragaza ugwa kwa Roma mu bisekuru bine by’amahembe, mu gihe intambara irushaho gukara n’Ubwisilamu iyigeza ku irimbuka rya nyuma, igihe basultani bane b’Ubwisilamu bafata ubutegetsi bw’ikirenga ku bwami. Amateka y’iburengerazuba n’iy’iburasirazuba yatangiye ubwo Konstantini yagabanyaga Ubwami mu mwaka wa 330.

Amapenga ane ya Roma y’iburengerazuba atangira mu wa 330, kandi ihembe rya gatanu n’irya gatandatu bigereranya ububasha bwamanuye hasi Roma y’iburasirazuba, Roma y’iburasirazuba na yo yatangiye mu wa 330. Roma y’iburasirazuba n’iy’iburengerazuba byombi byagize uruhare mu murimo wo kwimika ububasha bwa papa ku ntebe y’isi mu wa 538, bityo iyo mirongo ibiri y’iburengerazuba n’iy’iburasirazuba ikaba ishushanya amahembe abiri ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika, izongera kwimika ububasha bwa papa ku ntebe ku cyumweru gishyirwaho n’amategeko. Roma y’iburengerazuba ni ikimenyetso cy’ubutegetsi bw’idini mu isano y’ubuhanuzi, kandi Roma y’iburasirazuba ni ikimenyetso cy’ubutegetsi bwa Leta.

Mu mateka y’ugusenyuka kwa Roma y’iburengerazuba na Roma y’iburasirazuba, amateka ya Roma ya gipaapa ni ho agaragazwa. Uhereye ku itorero ry’abigishwa, rigereranywa na Efeso, amatorero atatu ya mbere ageza ku itorero rya kane, ari ryo bubapa kuva mu mwaka wa 538 kugeza mu wa 1798. Mu Ibyahishuwe igice cya cumi na gatatu, bubapa bugaragazwa nk’ubutegeka mu gihe cy’amezi 42, nyuma y’uko uruguma rwabwo rwica rwo mu wa 1798 rukira ku itegeko ryo ku Cyumweru. “Igihe ntikikiriho” nyuma ya 1844, bityo ya mezi mirongo ine n’abiri ni ikimenyetso cy’igihe cy’itotezwa kuva ku itegeko ryo ku Cyumweru kugeza aho Mikayeli azahagurukira. Abapayoniya basobanukiwe ko amatorero, ibimenyetso bifungisha n’impanda byagereranyaga imirongo itatu y’amateka igendera hamwe, ibangikanye. Gushyira ubuhamya bw’ubuhanuzi bwa Roma y’iburengerazuba ku murongo wa Roma y’iburasirazuba no ku murongo wa Roma ya gipaapa si uburyo bwo gukoresha ubuhanuzi bwakoreshejwe n’Abamilerite, ariko ubwo buryo ntibuvuguruza na kimwe mu byo bo bari baramaze gusobanukirwa neza.

Umurongo ku wundi, amahembe ane ya mbere agomba gushyirwa hejuru y’amateka ahagarariwe n’ihembe rya gatanu n’irya gatandatu, hanyuma hakaza umurongo w’amatorero atatu ya mbere ageza ku gihe cy’itotezwa rya gipapa rihagarariwe n’itorero rya kane. Amahembe ane ku murongo wa mbere, abasultan bane ku murongo wa kabiri, n’amatorero ane ku murongo wa gatatu. Umubare “bane” ushushanya iby’isi yose, ariko kandi ushushanya no kurimbuka kugenda gutera imbere k’ubutegetsi runaka, bwaba ubw’imbonezamubano cyangwa ubw’idini. Icyo ushushanya gishyirwaho n’imiterere y’ibivugwa.

Mu gihe cy’itegeko ry’Umunsi wa Ku Cyumweru, ububasha bwa papa bugarurwa. Ubwa mbere ubupapa buhabwa ububasha, habanje kubaho igihe cy’imyaka mirongo itatu cyo kwitegura. Mu matorero ane ya mbere, itorero rya kane ni ubupapa, kandi itorero rya mbere ryari abigishwa, bagereranywa na Efeso. Ibisekuru bitatu bya mbere by’itorero rya Gikristo byagejeje ku itorero rya kane rya Tiyatira, rigereranywa na Yezebeli. Iyo ugeze kuri Tiyatira, mu mwaka wa 538, hashyizweho itegeko ry’Umunsi wa Ku Cyumweru mu Nama y’i Orleans, bityo rikagaragaza itegeko ry’Umunsi wa Ku Cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, igihe igikomere cyica cyo mu 1798 kizaba gikize.

Amateka kuva mu 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika agaragazwa n’amatorero ane ya mbere. Itorero rya kane rya Tiyatira ni itegeko ryo ku Cyumweru, hamwe n’itotezwa rya gipapa rikurikiraho. Itorero rya mbere rya Efeso, ari ryo torero ryatakaje urukundo rwarwo rwa mbere, ryageze ku musozo w’isenyuka ry’iterambere rigizwe n’intambwe enye, ku itegeko ryo ku Cyumweru rya Tiyatira. Igisekuru kigana ku itegeko ryo ku Cyumweru rya Tiyatira ni igisekuru cya gatatu cya Perugamo. Tiyatira ihagarariye itegeko ryo ku Cyumweru kugeza igihe cy’ikorwa ry’urubanza gifungiwe, kandi Perugamo ihagarariye ubwumvikane bw’igisekuru cya gatatu butegura inzira ya Tiyatira. Igisekuru cya gatatu cya Perugamo, n’ubwumvikane kigaragaza, byabanje gusohora mu gihe cya Konstantino, watanze itegeko rya mbere cyane ryo ku Cyumweru mu mwaka wa 321. Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zatangiye nk’umwana w’intama wa Efeso, ariko igihe zongera gushyira Tiyatira ku ntebe y’ubwami, zivuga nk’ikiyoka.

Kurimbuka kugenda kwiyongera kwa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika kugereranywa n’amatorero ane ya mbere yo mu Byahishuwe. Kurimbuka kugenda kwiyongera k’ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya kuba mu bihe by’ibisekuru bine biyobora ku itegeko ryo ku Cyumweru, aho inyamaswa yo ku isi ivugira nk’ikiyoka. Igisekuru cya nyuma kigereranywa n’ikiyoka, ari cyo gikururanda, nk’uko byari bimeze mu Ngobyi ya Edeni, kandi ni yo mpamvu Yohana Umubatiza na Yesu bombi bise igisekuru cya nyuma cya Isirayeli ya kera bati: “igisekuru cy’inzoka z’inshira.”

Igisekuru cya kane kandi cya nyuma ni cyo “gisekuru cyatoranijwe” gihagarariye abo ijana na mirongo ine na bane, cyangwa kikaba mugenzi wacyo, ari cyo gisekuru cy’inzoka z’ubumara. Icyiciro kimwe cyagize ishusho ya Kristo, ikindi kigira ishusho y’inyamaswa—inzoka. Igisekuru cy’inzoka z’ubumara kivugwa mu buryo butaziguye inshuro enye mu Ijambo ry’Imana. Imiterere y’ibivugwamo muri buri hantu havugwa iratandukanye.

Iyo “rubyaro rw’inzoka” iyo iba yari amagambo yo gutuka gusa yerekezwa ku madini abiri y’abantu Yohana atakundaga, nta cyo iri jambo ryaba risobanura ngo kivugweho. Ariko buri jambo ryose ryo mu Ijambo ry’Imana ni iryera, bityo Yohana yahaga Abasadukayo n’Abafarizayo izina ryihariye. Iryo zina risobanurwa mu buryo bw’ubuhanuzi n’imiterere y’umurongo aho ryavugiwe. Muri uwo murongo Yohana agaragazwa nk’usohoza umurimo we, hanyuma Abasadukayo n’Abafarizayo bakinjira mu nkuru. Mu mirongo ibanza Yohana agaragazwa nk’“ijwi ry’uri mu butayu” rya Yesaya.

Igisekuru cya nyuma cya Isirayeli ya kera cyiswe “igisekuru cy’impiri,” n’umuhanuzi wavuye mu butayu. Yohana ni we muhanuzi wasohoje inshingano z’intumwa ya Malakiya yateguye inzira y’Intumwa y’Isezerano, kandi ni na ryo jwi rirangurura mu butayu ryamenyekanishijwe na Yesaya.

Nitwitegereza “amababi” nk’ikimenyetso, dusanga ahagarariye “ukwiyitirira.” Icyo bivugwaho bwa mbere ni kuri Adamu na Eva, bitwikiriye gukiranirwa kwabo amababi y’umutini. Mbere bari bambaye umwambaro w’umucyo, umwambaro wo gukiranuka, ariko ubwo wari umaze kubavaho, bamenye ko bari abanyalaodikiya b’abambaye ubusa, batekereza ko icyo bakeneye gukora ari ukwihisha inyuma y’“amababi yo kwiyitirira,” kandi ko byose bizaba byiza. Uko igice gikomeza, Yohana avuga yeruye arwanya Abayahudi b’Abanyalaodikiya biringira ko bazakizwa n’umurongo w’amaraso wa Aburahamu, kuko ukwibwira kwabo kwari amababi gusa arimo ubusa yo kwiyitirira. Imyambaro y’umuntu ihagarariye uwo ari we.

Ibiti ni ikimenyetso cy’abantu n’icy’ubwami, kandi imbuto, ishami, urubuto, ubutaka, amazi, umuzi kandi koko n’amababi byose bihagarariye ibimenyetso by’ubuhanuzi byihariye ubwabyo; nyamara buri kuri muri ayo gahuzwa n’ibindi bimenyetso bihagarariwe mu mirongo itandukanye y’ubuhanuzi ikoresha ibimenyetso by’ubuhanuzi bigize “igiti.” Birumvikana ko ikimenyetso cya mbere cy’ubuhanuzi cy’igiti ari uko gihagarariye ikigeragezo cy’ubuzima cyangwa urupfu.

Ubutumwa bwa Yohana bugaragazwa n’imyambaro yambaraga n’ibyo kurya yariye. Ibyokurya by’ubuhanuzi, nka manu mu ntangiriro ya Isirayeli ya kera, cyangwa Umugati uva mu Ijuru ku iherezo, bigomba kuribwa. Ibyokurya bishushanya ubutumwa bw’ubuhanuzi bwo kugerageza bugomba kuribwa, kuko ari umubiri wa Kristo n’amaraso Ye. Imyambaro Yohana yambaraga n’ibyo kurya yariye bigaragaza ubutumwa n’intumwa yateguraga inzira ya Kristo. Yohana ashushanya intumwa ya nyuma itegura inzira ya Kristo, ari We Ntumwa y’Isezerano iza mu rusengero Rwayo bitunguranye igihe cy’itegeko ryo ku Cyumweru. Ibyo nibiba, abageni b’abapfu, na bo ari Abalawodikiya n’urumamfu, bazashushanya urubyaro rwa kane rwa nyuma rw’abavuga ko ari bo bantu b’isezerano nyakuri ba Aburahamu, nk’uko byari bimeze ku Bafarisayo n’Abasadukayo mu gihe Yohana yaturukaga mu butayu.

Yohana yari yambaye umwambaro w’ubwoya bw’ingamiya, n’umukandara w’uruhu wari ufiteho icyomeko cy’ingoboka, nk’uko amatungo yo mu rugo agira iyo yambitswe ingasire. Yaryaga, kandi bityo ubutumwa bwe bwari ubw’inzige, ikimenyetso gikomeye cyane cya Isilamu mu Byanditswe, kandi yavangaga ubutumwa bwe bwa Isilamu n’ubuki.

Manu ni ikimenyetso cy’Ijambo ry’Imana, kandi ryaryohaga nk’ubuki; abahanuzi bakavuga ko uwo ari wo mwimerere w’ubutumwa bagereranywa n’abarya. Yohana yazanye ubutumwa bwa Isilamu, nk’uko bugereranywa n’inzige, n’umukandara w’uruhu rw’ingamiya n’ubwoya bw’ingamiya. Inzige n’ingamiya byombi ni ibimenyetso bya Isilamu. Ubwo butumwa bwa Isilamu bwari buvangiye no kumurikirwa n’Ijambo ry’Imana kugereranywa n’“ubuki.”

Yohana ntiyagereranyaga gusa ubutumwa bwa Isilamu, ahubwo yavuye mu butayu, nk’uko Eliya na we yabigenje; kandi Yohana ntiyariye ubuki gusa, ahubwo yariye ubuki bwo mu gasozi, kuko we, kimwe na Kristo, atigishijwe mu bigo byo muri icyo gihe byari bifite ubuki bwabyo bw’ubutumwa, bugereranywa n’umusemburo w’Abafarisayo n’Abasadukayo. Yohana yariye ubuki bwo mu butayu, kuko yigishijwe n’Umwuka Wera hanze y’inzego z’idini zo mu gihe cye. Umukandara usanzwe wo muri icyo gihe warimo uburyo bw’ipfundo umuntu yabohagaho umwambaro we w’ubwoya bw’ingamiya. Iryo pfundo rigereranya Yohana, kuko ari we wari ingingo yo guhindukira iva ku buturo bwera bwo mu isi ijya ku buturo bwera bwo mu ijuru.

Umwambaro wa Yohana ufite igice gifungiriza utangizwa ku mwanya nyir’izina wo kubatizwa kwa Kristo, ari na ho habaye ihindukira rikomeye, rigereranywa n’ahantu Yohana yabatizirizaga. Aho hantu hitwaga Bethabara, bisobanura “icyambuko cy’ubwato,” kandi ni ho nyine Isirayeli ya kera yinjiye mu Gihugu cy’Isezerano ivuye mu butayu, nk’uko na Yohana yari yarabigenje.

Birumvikana, igikorwa cy’abo ibihumbi ijana na mirongo ine na bine ni bo Yohana ahagarariye, ariko icyo turimo gusa kugaragaza ni uko, igihe Yesu yabatizwaga, icyo ni cyo gisekuru we na Yohana bise “igisekuru cy’inzoka z’impiri.” Yesu yazanywe no gukomeza no kugaragaza mu buryo bukomeye amategeko icumi y’Imana, kandi ni We wahumekeye buri jambo ryo muri Bibiliya, bityo rero, igihe yita igisekuru cya nyuma cy’Abisirayeli ba kera “igisekuru cy’inzoka z’impiri,” aba azi neza rwose ko itegeko rya kabiri rigaragaza urubanza rurimo gusohozwa mu gisekuru cya gatatu n’icya kane.

Igisekuru cya gatatu n’icya kane bishushanya urubanza rugenda rwiyongera rugera ku iherezo mu gisekuru cya kane, ari cyo gisekuru cy’inzoka z’ubumara. Umubatizo wa Kristo ushushanya 9/11. Igisekuru cy’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi b’i Lawodikiya kimaze kuva icyo gihe kiba mu gisekuru cyacyo cya nyuma. Ubutumwa bwa Yohana yabwiye Abafarisayo n’Abasadukayo bwari ubutumwa bw’i Lawodikiya.

Yesu yavuye i Galilaya, hagereranya ahahindukira ibintu mu bwumvikane n’akenyero ka Yohana gafungiraho nk’igondora, hamwe n’insobanuro ya Betabara. Umurimo wa Yohana wo gutegura inzira, icyo gihe wahindutse umurimo wa Kristo wo gukomeza isezerano. Iyo myaka mirongo itatu yo kwitegura yari irangiye, maze imyaka itatu n’igice mbere y’umusaraba n’inyuma yawo itangira.

Ubutumwa bwa Yohana bwari umuburo w’uburakari bwari bugiye kuza mu kurimbuka kwa Yerusalemu, kurimbuka nanone kugaragaza iherezo ry’isi n’ibyago birindwi bya nyuma. Uwo muburo wari ushyizwe mu rwego rw’Isilamu, kandi watanzwe n’umuntu utasohoje gusa intumwa ya Malaki itegura inzira, n’ijwi rya Yesaya rihamagarira mu butayu, ahubwo wasohoje n’ubutumwa bwa Eliya, kuko imyambaro ya Yohana yahwanye n’iya Eliya nk’uko n’ubutumwa bwa Yohana bwahwanye n’ubwa Eliya.

Iyaba bari kubaza ibya Yohana, atari ibya Eliya, bati: “yari umuntu ki?” basubizwa ngo “yari umuntu wambaye ubwoya bwinshi, kandi akenyeje umukandara w’uruhu mu rukenyerero rwe.” Umurimo wose wa Yohana w’amezi atandatu ugaragazwa muri icyo gice aho urubyaro rwa nyuma kandi rwa kane rwerekanwa ku buryo bwihariye kandi rugasobanurwa. Ubutumwa bw’i Lawodikiya bubagenewe butera bwivuye inyuma ukwiyita ko ari ubwoko bw’isezerano ry’Imana, bukabihanangiriza uburakari buje nk’uko bigaragazwa n’ishoka ikubita ku mizi y’ibiti. Ubutumwa bwari bukubiyemo ko Kristo azasoza umurimo wo kugerageza watangiranye na Yohana. Nyuma muri Matayo, Yesu na we yita Abayahudi “urubyaro rw’inzoka,” kandi afatira ku gitekerezo cy’insanganyamatsiko ya Yohana cyo gutema igiti, maze akabisobanura impamvu.

Umunsi w’urubanza, dukurikije itegeko rya kabiri, uri mu gisekuru cya kane. Urubanza rushingira ku butumwa tuvuga, kandi ubwo butumwa buturuka mu mitima yacu. Ni ubutumwa tuvuga bugaragaza niba turi “igisekuru cyatoranijwe” cya Petero cyangwa “igisekuru cy’impiri.” Buri tsinda muri ayo ryigaragaza ku iherezo ry’igikorwa cyo kugeragezwa aho Kristo, nk’umuntu wo guhanagura ivumbi, yeza hasi he. Nk’uko bimeze ku mavuta yo mu mugani w’abakobwa cumi b’isugi, ubutumwa bugaragazwa n’umutima mubi cyangwa umutima mwiza. Ijambo rya Kristo ryongeraho ko iki gisekuru cy’impiri, ari na cyo gisekuru cya kane kandi cya nyuma, gishaka ikimenyetso, kandi ikimenyetso cyonyine bari guhabwa cyari ikimenyetso cya Yona.

Kristo yavuze ko Abayuda ari urubyaro rw’inzoka z’ubumara, kandi akoresha ingero z’urubanza nk’ubutumwa bwa Yona, n’ubutumwa bw’ubwenge bwa Salomo. Yesu aragaragaza, hakurikijwe imvugiro y’aho ibi bivugiwe, kandi akabihamisha abahamya babiri, ko urubyaro rw’inzoka z’ubumara ari urubyaro rwa kane, kuko urubyaro rwa kane ari ho urubanza rusohorerwa.

Abantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine ni bo ibendera, cyangwa ikimenyetso cy’ibihe by’imperuka, nk’uko n’amategeko y’Imana n’Isabato ari ko bimeze. Ikimenyetso cya Yona ni ikimenyetso cy’umuzuko, kandi ku Bayuda bo mu gihe cya Kristo cyari umubatizo We, ubwo Mwuka Wera yamanukaga, agaragazwa nk’inuma. Yona bisobanura “inuma.” Yona, Yohana Umuhishuri, Daniyeli, Yosefu na Lazaro bahagarariye abo bantu ibihumbi ijana na mirongo ine na bine, bazurwa bavuye mu gupfira mu muhanda iminsi itatu n’igice. Muri uwo mwanya bagomba kuva ku Banyagilawodikiya bakajya ku Banyagifiladelifiya, bityo bakaba uwa munani ukomoka kuri barindwi. Yona ahagarariye umubatizo, kuko yajugunywe mu mazi kandi mu buryo bw’ikigereranyo arapfa igihe yamirwaga n’igifi kinini. Hanyuma yazuwe, nk’uko Yohana yazuwe ubwo yakurwaga mu mavuta abira, kandi nk’uko Daniyeli yazuwe ubwo yakurwaga mu rwobo rw’intare, kandi nk’uko Yosefu yazuwe ubwo yakurwaga mu rwobo, nk’uko na Lazaro byagenze, icyo kikaba igitangaza cyo gushyirwaho ikimenyetso mu gihe cya Kristo. Abayuda ntibabashije kubona ikimenyetso cya Yona, nk’uko cyahagarariwe n’umuzuko wa Kristo, birushijeho kumvikana kurusha uko Abadiventisiti babona ikimenyetso cya 9/11, ari na cyo kimenyetso cya Yona.

Tuzakomeza izi ngingo mu nyandiko ikurikira.