Mu ngingo iheruka twagaragaje imirongo itandatu y’ubuhanuzi y’impaka yabaye mu mateka y’Abadiventisiti uhereye mu gihe cy’Abamilerite kugeza muri iki gihe. Nshimangira ko impaka ya mbere n’iya nyuma yerekeye “abambuzi bo mu bwoko bwawe” bo mu murongo wa cumi na kane wo muri Daniyeli igice cya cumi na rimwe, mu buryo bw’ubuhanuzi, ari imwe. Abamilerite basobanukiwe ko “abambuzi” ari Roma, naho Abaporotesitanti bigishaga ko “abambuzi” ari umwami w’Ubusiriya witwaga Antiyokusi Epifane.
No muri iyo minsi abantu benshi bazahagurukira kurwanya umwami wo mu majyepfo; kandi n’abagome bo mu bwoko bwawe bazishyira hejuru kugira ngo bakomeze ibyahishuwe; ariko bazagwa. Daniyeli 11:14.
Uhereye ku murongo wa cumi, kandi bigakomeza kugeza ku murongo wa cumi n’itanu, herekanwa intambara hagati y’ubwami bw’Misiri n’ubwa Siriya. Muri uwo mwandiko, Misiri ni yo mwami w’ikusi, naho umwami wa Siriya agereranywa nk’umwami w’amajyaruguru. Umurongo wa cumi werekana icyo abahanga mu mateka bita intangiriro y’intambara ya kane ya Siriya mu mwaka wa 219 M.K., imirongo ya cumi n’umwe na cumi n’ibiri yerekana urugamba rwa Raphia mu mwaka wa 217 M.K., n’ingaruka zarwo. Hanyuma imirongo ya cumi na gatatu kugeza ku wa cumi n’itanu yerekana urugamba rwa Panium mu mwaka wa 200 M.K. Mu mirongo ya cumi kugeza ku wa cumi n’itanu, umwami wa Siriya ni Antiochus Magnus, umutegetsi w’Ubwami bwa Seleucid.
Umurongo wa cumi ugaragaza amateka y’igihe Antiochus Magnus atangiza intambara yo kongera kwisubiza ubutaka bwari bwarambuwe ubwami bw’Abaseleucide imyaka yari ishize. Muri uwo murongo yisubiza ubwo butaka bwari bwaratakaye mu mwaka wa 219 Mbere ya Kristo, ariko ahagarika by’igihe gito ibitero bye, maze ashaka kongera gukusanya no gukomeza imbaraga z’ingabo ze. Yari amaze kongera gutegeka ubutaka bwari bwaratakaye, kandi agera rwose ku mupaka wa Egiputa, ubwami bw’amajyepfo bwategekwaga n’ingoma ya Ptolemy. Hagati y’umwaka wa 219 Mbere ya Kristo n’uwa 217 Mbere ya Kristo, umwami w’amajyepfo n’umwami w’amajyaruguru bombi bakoze imigambi y’intambara ya Raphia yari yegereje.
Intambara ya Raphia yabaye mu mwaka wa 217 mbere ya Kristo, maze ubwami bwo mu majyepfo bwa Egiputa, bwategekwaga na Ptolémée, butsinda Antiochus Magnus umwami wa Siriya, ari we mwami w’amajyaruguru mu gice cy’ubuhanuzi. Hanyuma mu mirongo ya cumi na gatatu kugeza ku wa cumi na gatanu, hashize imyaka cumi n’irindwi, mu mwaka wa 200 mbere ya Kristo, Antiochus Magnus, wari waramaze kugirana isezerano na Filipo w’i Makedoniya, yarwanye na Egiputa mu ntambara ya Panium. Icyo gihe ubwami bwo mu majyepfo bwa Egiputa bwari bufite umwami ukiri umwana w’imyaka itanu cyangwa itandatu, kandi Antiochus Magnus na Filipo ntibashoboraga kwirinda kubyaza umwami w’umwana wa Egiputa umusaruro; nuko Antiochus Magnus atsinda mu ntambara ya Panium. Iyo mirongo itatu ivuga intambara ya Panium ikubiyemo umurongo wa cumi na kane, aho ububasha bushya bwinjizwa mu nkuru y’ubuhanuzi.
Abambuzi b’abo muri rubanda rwawe ni ububasha butandukanye n’umwami wo mu majyepfo wa Egiputa, cyangwa n’umwami wo mu majyaruguru w’Abaseluside, cyangwa Filipo umutware w’Abamakedoniya. Abamillerite basobanukiwe ko Roma ari yo bambuzi b’abo muri rubanda rwawe. Imwe mu nshozi z’amagambo y’Igiheburayo yahinduwemo “abambuzi,” isobanura umumenagura. Roma ya gipagani igereranywa mu buhanuzi nk’ububasha bwari kumenagura bukajanjagura.
Nyuma y’ibyo, nerekwa nijoro mbona inyamaswa ya kane; yari iteye ubwoba kandi itinya cyane, ifite imbaraga zidasanzwe; kandi yari ifite amenyo manini y’icyuma: yaconshomoraga ikamira, ikamenagura mo ibice, ibisigaye ikabikandagiza ibirenge byayo: kandi yari itandukanye n’inyamaswa zose zari zabanje kubaho mbere yayo; kandi yari ifite amahembe icumi. Daniyeli 7:7.
Igihe Uriah Smith agira icyo avuga ku bajura, asubiramo amagambo y’umwanditsi w’amateka werekana ko abajura bashushanya abamenagura.
“Ubu noneho hamenyeshejwe ubundi butegetsi,—‘abambuzi bo mu bwoko bwawe;’ nk’uko bivugwa uko byakabaye, nk’uko Umwepiskopi Newton abivuga, ‘abamena bo mu bwoko bwawe.’ Kure cyane ku nkombe z’Uruzi rwa Tiberi, ubwami bumwe bwari bumaze igihe bwiyubaka bugaburirwa n’imigambi y’icyifuzo cyo kwaguka n’inama z’umwijima. Mu ikubitiro bwari buto kandi bufite intege nke, ariko bukura n’umuvuduko utangaje mu mbaraga no mu bukaka, burambura amaboko yabwo buhoro buhoro hirya no hino kugira ngo bugerageze ubushobozi bwabwo, kandi busuzume ubukaka bw’ukuboko kwabwo kw’intambara, kugeza ubwo, bumaze kumenya imbaraga zabwo, bwahagurukanye ubutwari buzamura umutwe wabwo mu mahanga yo mu isi, maze bufata ku ngufu zidashobora gutsindwa icyuma kiyobora ibibazo byayo. Uhereye ubwo, izina rya Roma rihagarara ku rupapuro rw’amateka, ryaragenewe mu bihe birebire gutegeka ibibazo by’isi, no kugira uruhare rukomeye mu mahanga kugeza ku mperuka y’igihe.”
“Roma yaravuze; kandi bidatinze Siriya na Makedoniya babona ko isura y’inzozi zabo ihindutse. Abaroma binjiye mu bibazo baburanira umwami ukiri muto wa Egiputa, biyemeje ko agomba kurindwa kurimburwa kwari kwateguwe na Antiyokusi na Filipo. Ibi byabaye mu wa 200 mbere ya Kristo, kandi byari bimwe mu byinjiriro bya mbere by’ingenzi by’Abaroma mu bibazo bya Siriya na Egiputa.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 257.
Ubuhanuzi bugaragajwe muri iyo mirongo bwasohoye mu gihe kingana hafi n’imyaka makumyabiri, uhereye mu mwaka wa 219 mbere ya Kristo kugeza mu wa 200 mbere ya Kristo; ariko abahanuzi bavuga cyane kurushaho iby’iminsi y’imperuka kuruta iby’iminsi babayemo.
“Buri wese mu bahanuzi ba kera yavugiye igihe cyacu kuruta uko yavugiraga igihe cye bwite, kugira ngo ubuhanuzi bwabo budufitiye imbaraga twebwe. ‘Ibyo byose byababayeho ngo bitubere ibyitegererezo: kandi byandikiwe kutuburira twebwe, abo imperuka z’ibihe zagezeho.’ 1 Abakorinto 10:11. ‘Ntabwo byari ibyabo ubwabo, ahubwo byari ibyacu, ko bakoreraga ibyo bintu, ubu mwabwiwe n’abababwirije ubutumwa bwiza babiheshejwe na Mwuka Wera woherejwe ava mu ijuru; ari byo bintu n’abamarayika bifuza kurebamo.’ 1 Petero 1:12....”
“Bibiliya yakusanyije kandi ihuriza hamwe ubutunzi bwayo ku bw’iki gisekuru giheruka. Ibyabaye byose bikomeye n’ibikorwa byose bikomeye kandi by’igitinyiro by’amateka yo mu Isezerano rya Kera byabayeho, kandi biri kongera kubaho mu itorero muri iyi minsi y’imperuka.” Selected Messages, igitabo cya 3, 338, 339.
Nubwo Daniyeli atabayeho mu gihe cy’imyaka makumyabiri turimo gusuzuma, uguhumekerwa kuboneka mu nyandiko za Mushiki wa White kutumenyesha ko byinshi mu mateka yanditswe muri Daniyeli igice cya cumi na kimwe bigomba kongera kubaho mu isohozwa rya nyuma rya Daniyeli igice cya cumi na kimwe.
“Nta mwanya dufite wo gutakaza. Ibihe by’amakuba biri imbere yacu. Isi ihindaguranywa n’umwuka w’intambara. Bidatinze, ibihe by’amakuba byavuzwe mu buhanuzi bizasohora. Ubuhanuzi buri mu gice cya cumi na kimwe cya Daniyeli buri hafi kugera ku isohozwa ryabwo ryuzuye. Byinshi mu mateka yabaye mu isohozwa ry’ubu buhanuzi bizongera kubaho.” Manuscript Releases, nimero 13, 394.
Imirongo ya cumi kugeza ku ya cumi n’itanu yo muri Daniyeli cumi n’umwe igaragaza amateka y’iminsi y’imperuka ayobora ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, kuko umurongo wa cumi n’itandatu werekana igihe Roma, ku ncuro ya mbere, yigaruriye “igihugu cy’ikuzo.”
Ariko uzamugabaho azakora ibyo yishakiye; kandi nta wuzahagarara imbere ye: kandi azahagarara mu gihugu cy’ikuzo, kizamarizwa mu kuboko kwe. Daniyeli 11:16.
Daniyeli akoresha incuro ebyiri imvugo ngo “igihugu cy’icyubahiro” mu byo yanditse. Iya mbere ni ku murongo wa cumi na gatandatu, ubwo Roma ya gipagani nyakuri yigaruriraga igihugu nyakuri cy’icyubahiro cya Yuda.
“Nubwo Egiputa itashoboye guhagarara imbere ya Antiyokusi, umwami w’iy’amajyaruguru, Antiyokusi na we ntiyashoboye guhagarara imbere y’Abaroma, bari bamaze kuza kumurwanya. Nta bwami na bumwe bwari bugishoboye kurwanya izo mbaraga zari zirimo kuzamuka. Siriya yaratsinzwe, yongerwa ku bwami bw’Abaroma, ubwo Pompei, mu mwaka wa 65 mbere ya Kristo, yamburaga Antiyokusi Aziyatikusi ibyo yari atunze, maze Siriya ayigira intara y’Abaroma.”
“Izo mbaraga na zo zagombaga guhagarara mu Gihugu Cyera, no kukirimbura. Roma yagiranye ubumwe n’ubwoko bw’Imana, Abayuda, mu mwaka wa 162 mbere ya Kristo, ari na wo mwaka uhereyeho ifata umwanya ukomeye muri kalendari y’ubuhanuzi. Nyamara ariko, ntiyegukanye ububasha bwo gutegeka i Yudaya binyuze ku kuyinesha by’ukuri kugeza mu mwaka wa 63 mbere ya Kristo; kandi ibyo byabaye mu buryo bukurikira.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 259.
Undi murongo Danieli akoresha imvugo “igihugu cy’ubwiza” ni umurongo wa mirongo ine n’umwe.
Azinjira no mu gihugu cy'ubwiza na cyo, kandi ibihugu byinshi bizatsindwa; ariko aba ni bo bazacika mu maboko ye, ari bo Edomu, na Mowabu, n'abaruta abandi bo mu bana ba Amoni. Daniel 11:41.
Birumvikana ko umurongo wa mirongo ine n’umwe ukurikira umurongo wa mirongo ine, kandi umurongo wa mirongo ine utangirana n’amagambo ngo “kandi mu gihe cy’imperuka.” Mu gitabo The Great Controversy, Mushiki wa White agaragaza ko 1798 ari cyo “gihe cy’imperuka,” bityo umurongo wa mirongo ine n’umwe ukaba werekana amateka akurikira nyuma y’igihe cy’imperuka cyo mu 1798.
“Ariko mu gihe cy’iherezo, ni ko umuhanuzi avuga ati: ‘Benshi bazagenda hirya no hino, kandi ubumenyi buziyongera.’ Daniyeli 12:4.... Uhereye mu mwaka wa 1798 igitabo cya Daniyeli cyafunguwe, ubumenyi bw’ubuhanuzi buriyongera, kandi benshi batangaje ubutumwa bukomeye bw’urubanza rwegereje.” Intambara Ikomeye, 356.
Igihugu cy’ikuzo kivugwa mu murongo wa mirongo ine n’umwe si Yuda ya kera nyakuri yo mu bihe bya kera, ahubwo ni Yuda ya none yo mu buryo bw’umwuka. Leta Zunze Ubumwe za Amerika ni zo Yuda ya none yo mu buryo bw’umwuka, kandi umurongo wa mirongo ine n’umwe werekana itegeko ryo gukomeza umunsi w’icyumweru rigiye kuza vuba muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika.
Ariko icyabanje si icy’umwuka, ahubwo ni icy’umubiri; hanyuma hakaza icy’umwuka. 1 Abakorinto 15:46.
Iryo tegeko ry’icyumweru rishushanywa n’umurongo wa cumi na gatandatu, kuko “ibyinshi mu mateka byabayeho” mu isohozwa rya Daniyeli cumi na rimwe bigomba kongera kubaho. Imirongo ya cumi kugeza ku wa cumi na gatanu mu minsi ya nyuma igereranya amateka abanziriza kandi ageza ku itegeko ry’icyumweru.
Umwami w’i majyaruguru uvugwa muri iyo mirongo itanu, kimwe n’umwami w’i majyepfo byasohorejwe ku mwami w’Abaselewukiya Antiyokusi Magnusi no ku bami b’Abanyegiputa b’ubwami bw’Abatolemayi, bishushanya imbaraga ari zo zingiro ry’amateka ayobora ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba. Iyi mirongo igaragaza amateka y’umuryango w’abihumbi ijana na mirongo ine na bine, kuko umurongo wa cumi ugaragaza ugusenyuka kw’Ubumwe bw’Abasoviyeti mu 1989, naho umurongo wa cumi na gatandatu ukagaragaza itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.
Kristo ashimangira iyi mirongo ayihuza, umurongo wa cumi n’umurongo wa mirongo ine, kandi umurongo wa cumi na gatandatu n’umurongo wa mirongo ine n’umwe. Uku kwerekeza ku buryo butaziguye ku gihugu cy’ubwiza nyakuri, gishushanya igihugu cy’ubwiza cyo mu buryo bw’umwuka kivugwa mu murongo wa mirongo ine n’umwe, ni iherezo ry’iyi mirongo itandatu, naho umurongo wa cumi ukaba intangiriro yayo.
Nk’uko Kristo yahamije ko umurongo wa cumi na gatandatu ufitanye isano itaziguye n’umurongo wa mirongo ine n’umwe, ni ko kandi umurongo wa cumi ufitanye isano itaziguye n’umurongo wa mirongo ine. Imvugo iri mu murongo wa cumi ngo “gusesekara no kurenga” ni yo nteruro imwe y’Igiheburayo yahinduwemo ngo “gusesekara no kurenga hejuru” mu murongo wa mirongo ine. Iyo nteruro iboneka ahandi hantu hamwe gusa mu Byanditswe, ariko yahinduwemo mu buryo butandukanyeho gato n’ubwo buri mu murongo wa cumi no mu murongo wa mirongo ine. Nyamara, ni yo nteruro imwe y’Igiheburayo.
Kandi azanyura mu Buyuda; azarengerana, anyuranemo, azagera ndetse ku ijosi; kandi amababa ye arambuye azuzura ubugari bwose bw’igihugu cyawe, wa Imanweli we. Yesaya 8:8.
Amagambo ya Yesaya ngo “yarenga kandi agasandara,” ni kimwe n’ayo mu murongo wa cumi ngo “azarenga, agacamo,” ndetse n’ayo mu murongo wa mirongo ine ngo “azarenga kandi agasandara.” Ikirenze kuri ibyo, buri murongo muri iyo itatu usobanura igitero umwami w’ikusi yagabye ku mwami wo mu majyepfo. Muri Yesaya, umwami w’ikusi wa Ashuri, Senakeribu, yagabaga igitero kuri Yuda, ubwami bw’amajyepfo bwa Isirayeli. Mu murongo wa cumi, Antiyokusi Magnusi, umwami w’ikusi w’Ubwami bw’Abaseluside, yagabaga igitero ku bwami bw’amajyepfo bwa Egiputa. Mu murongo wa mirongo ine, umwami w’ikusi, ari we butegetsi bwa gipapa, wari warakomeretse uruguma rwica mu ntangiriro z’uwo murongo wa mirongo ine, yagabaga igitero ku butegetsi bw’amajyepfo bw’Ubuhakanyi bwa Leta ya Soveiti. Buri murongo ugaragaza imiterere imwe y’ubuhanuzi y’intambara hagati y’abami b’ikusi n’abami bo mu majyepfo, kandi muri buri murongo umwami w’ikusi “ararenga kandi agasandara.”
Ubuhamya bwa Yesaya n’umurongo wa cumi byombi bigaragaza ko igihe umwami w’i burengerazuba atera, ahagarara atarinjira mu murwa mukuru w’ubwami bw’amajyepfo. Senakeribu yazanye intambara ye kugeza ku nkuta za Yerusalemu, ntiyarenzaho. Mu mwaka wa 219 mbere ya Kristo, Antiyokusi Mukuru yageze ku mupaka wa Egiputa arahagarara. Hanyuma atsindwa mu ntambara ya Rafiya yabaye nyuma y’imyaka ibiri, mu wa 217 mbere ya Kristo. Senakeribu yageze ku nkuta za Yerusalemu atsindwa urugamba, Imana itabaye.
Ni cyo gituma Uwiteka avuga iby’umwami wa Ashuri ati: Ntazinjira muri uyu murwa, kandi ntazahatera umwambi, kandi ntazawugera imbere afite ingabo, kandi ntazawuteraho urukuta rw’igitero. Inzira yanyuzemo aza ni yo azanyuramo asubira, kandi ntazinjira muri uyu murwa, ni ko Uwiteka avuga. Kuko nzarengera uyu murwa, kugira ngo nyikize, ku bw’icyubahiro cyanjye ubwanjye no ku bwa Dawidi umugaragu wanjye. Nuko muri iryo joro marayika w’Uwiteka arasohoka, akubita mu rugo rw’ingabo z’Abashuri abantu ibihumbi ijana na mirongo inani na bitanu; maze abantu babyutse kare mu gitondo, dore, bose bari imirambo. Nuko Senakeribu umwami wa Ashuri arahaguruka, aragenda, asubirayo, maze atura i Nineve. Nuko igihe yasengaga mu nzu ya Nisuroki imana ye, Adarameliki na Sharezeri abahungu be bamwicisha inkota; maze bahungira mu gihugu cya Arumeniya. Esarihadoni umuhungu we yima ingoma mu cyimbo cye. 2 Abami 19:32–37.
Mu wa 1989, umwami w’iyo mu majyaruguru yatembanye n’Ubumwe bw’Abasoviyeti, ariko ntiyanesheje umurwa mukuru w’Ubumwe bw’Abasoviyeti. Uburusiya bwasigaye buhagaze. Intambara yakurikiyeho, yashushanyijwe mu mirongo ya cumi n’umwe n’iya cumi n’ibiri, yari intambara ya Raphia, na yo kandi yashushanyijwe no kurimbuka kw’ingabo za Senakeribu n’urupfu rwe rwakurikiyeho, ibyo bikaba bigaragaza intsinzi y’umwami w’iyo mu majyepfo, ari we Yuda mu buhamya bwa Senakeribu, na Raphia mu buhamya bwa Antiochus Magnus.
Umurongo wa cumi utanga isano ritaziguye n’umurongo wa mirongo ine, kandi umurongo wa cumi na gatandatu utanga isano ritaziguye n’umurongo wa mirongo ine n’umwe. Imirongo ya cumi kugeza kuri cumi na gatandatu ihagarariye amateka yo mu 1989 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru. Uwo murongo uhagarariye amateka ahishwe yo mu murongo wa mirongo ine atangirana no gusenyuka kw’Ubumwe bw’Abasoviyeti mu 1989, kandi agakomeza kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru. Umurongo wa cumi kandi uhuza mu buryo butaziguye “ibihe birindwi” byo mu Balewi makumyabiri na gatandatu n’ayo mateka ahishwe, ariko uwo murongo w’ukuri uri hanze y’ibyo turi gushyira ahagaragara hano.
Mu mateka y’Abamilerite habaye impaka ya mbere mu mpaka esheshatu z’ingenzi zabaye mu Badivantisiti yerekeranye no kumenya neza uwo Roma ari we, kandi yari ishingiye ku kumenya abo abajura bo mu murongo wa cumi na kane bahagarariye. Abaporotesitanti bavugaga ko bahagarariye Antiyokusi Epifane, naho Abamilerite bo bakabamenya nka Roma. Mu mpaka ya nyuma y’Abadivantisiti yerekeranye no kumenya neza uwo Roma ari we, na yo ni ku bijyanye n’abajura bo mu murongo wa cumi na kane. Itsinda rimwe, rihagarariwe n’Abamilerite, ririmo riharanira gusigasira imyumvire shingiro y’Abamilerite, yemejwe n’Umwuka w’Ubuhanuzi.
“Nabonye ko imbonerahamwe yo mu 1843 yari iyobowe n’ukuboko k’Umwami, kandi ko itagombaga guhindurwa; ko imibare yari uko Yashakaga ko iba; ko ukuboko Kwe kwari kuri yo kandi guhisha ikosa ryari muri imwe mu mibare, kugira ngo hatagira ushobora kuribona, kugeza igihe ukuboko Kwe kwakuweho.” Early Writings, 74.
Iyo mbonerahamwe yera igaragaza iyo mpaka ikoresheje ikimenyetso cya 164 BC.
“164 Urupfu rwa Antiyokusi Epifane, we rwose, ntiyigeze ahagurukira Kurwanya Igikomangoma cy’ibikomangoma, kuko yari amaze imyaka 164 apfuye mbere y’uko Igikomangoma cy’ibikomangoma kivuka.”
Icyo kivugwa kuri iyo mpaka ku mbonerahamwe yera kigereranya ukuri kwonyine kugaragazwa ku mbonerahamwe yera kutashingiye ku murongo w’ubuhanuzi wo mu Ijambo ry’Imana. Bityo kikagaragaza ikimenyetso cy’inzira, atari icy’amateka ya Bibiliya, ahubwo icy’amateka y’Abadivantisiti, kandi “ntikigomba guhindurwa,” kuko iyo mpaka igaragaza uburyo iyerekwa ry’ubuhanuzi rishingwa. Kwanga uko kuri shingiro ni icyarimwe kwanga ubutware bw’iyemeza ry’Umwuka w’Ubuhanuzi ku mbonerahamwe yera.
Uburiganya bwa nyuma cyane bwa Satani buzaba ugutesha agaciro ubuhamya bwa Mwuka w’Imana. “Aho nta yerekwa riri, abantu bararimbuka” (Imigani 29:18). Satani azakora ubuhanga bwinshi, mu buryo butandukanye no mu nzira zinyuranye, kugira ngo ahungabanye icyizere cy’abasigaye b’Imana ku byerekeye ubuhamya nyakuri. Azazana amayerekwa y’impimbano kugira ngo ayobye abantu, kandi azavangavanga ikinyoma n’ukuri, bityo arakaze abantu kugeza aho bazafata ikintu cyose cyitwa amayerekwa nk’ubwoko bw’ubuyobe bukabije; ariko imitima inyakuri, binyuze mu kugereranya ikinyoma n’ukuri, izashobozwa kubitandukanya.” Selected Messages, igitabo cya 2, 78.
Impaka ya nyuma y’“abambuzi bo mu bwoko bwawe” ni yo imwe n’iya mbere, kandi hatabayeho gusobanukirwa ikimenyetso gishyiraho iryo yerekwa, “ubwoko burarimbuka.” “Bararimbuka” kuko “bahindura ubuhamya bwa Mwuka w’Imana ubusa.”
Itsinda ry’abandi rivuga ko Leta Zunze Ubumwe za Amerika zigaragazwa nk’abambuzi bo mu murongo wa cumi na kane. Iryo tsinda ntirishobora cyangwa ntiryemera kubona ko Antiochus Magnus, mu mirongo ya cumi kugeza ku wa cumi na gatanu, ahagarariye Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Nk’uko Abaporotesitanti bo mu mateka y’Abamillerite bavugaga ko abo bambuzi ari Antiochus, ni na ko iryo tsinda ritashaka kubona ribarura abo bambuzi nk’ubutegetsi (Leta Zunze Ubumwe za Amerika) bugereranywa na Antiochus.
Igitero cya Senakeribu cyo gutera u Buyuda, cyageze no ku murwa mukuru, Yerusalemu, kandi kikaza gutsindwa, cyari kiyobowe na jenerali wa Senakeribu, Rabsheke.
Nuko rero, ndakwinginze, sezeranira umutware wanjye, umwami wa Ashuri; nanjye nzaguha amafarashi ibihumbi bibiri, niba ku ruhande rwawe ushobora kuyashyiraho abayagenderaho. None se wazabasha ute guhindura amaso ya n’umukuru umwe wo hasi cyane mu bagaragu b’umutware wanjye, kandi ukiringira Egiputa ngo iguhe amagare n’abagendera ku mafarashi? Mbese none nje ntumwe na Uwiteka kurwanya aha hantu kugira ngo ndimbure? Uwiteka yarambwiye ati: Tera iki gihugu, ukirimbure. Nuko Eliyakimu mwene Hilukiya, na Shebuna, na Yowa babwira Rabsheke bati: Turakwinginze, vugisha abagaragu bawe ururimi rw’Icyarameyi, kuko turwumva; kandi ntuvuganishe natwe ururimi rw’Abayuda mu matwi y’abantu bari ku rukuta. Ariko Rabsheke arababwira ati: Mbese umutware wanjye yantumye ku mutware wawe no kuri wowe gusa kugira ngo mvuge aya magambo? Mbese ntiyantumye no ku bantu bicaye ku rukuta, kugira ngo bazarye amase yabo kandi banywe inkari zabo hamwe namwe? Nuko Rabsheke arahagarara, arangurura ijwi rirenga mu rurimi rw’Abayuda, aravuga ati: Nimwumve ijambo ry’umwami mukuru, umwami wa Ashuri. 2 Abami 18:23–28.
Rabushake yavugaga atari amagambo ye bwite, ahubwo amagambo ya Senakeribu, umwami wa Ashuri. Muri Daniyeli 11:40, umwami w’amajyaruguru ni ubutegetsi bwa papa, ari bwo mu gihe cy’imperuka mu 1798 bwakomeretse uruguma rwica n’u Bufaransa bw’abahezanguni ku Mana, ari bwo mwami w’amajyepfo. Muri uwo murongo, umwami w’amajyaruguru amaherezo yihorera kandi akuzura ubwami bw’amajyepfo (URSS) mu 1989. Igihe umwami w’amajyaruguru yasozaga uwo murimo, yazanye “amagare, n’abagendera ku mafarashi, n’amato menshi.” “Amagare n’abagendera ku mafarashi” bishushanya imbaraga za gisirikare, naho “amato” agashushanya ububasha bw’ubukungu. Ibyo bimenyetso biranga Leta Zunze Ubumwe za Amerika nk’ingabo z’intumwa za Roma ya papa mu ntsinzi yo mu 1989, nk’uko byashushanyijwe na Rabushake. Antiyokusi Maginusi, mu murongo wa cumi kugeza ku wa cumi na gatanu, ahagarariye Leta Zunze Ubumwe za Amerika, kandi nk’uko William Miller yagaragaje neza ko ijambo “kandi” riri mu murongo wa cumi na kane rishyiraho ububasha bushya bwinjira mu nkuru y’ubuhanuzi, “abambuzi” bagomba guhagararira ububasha butandukanye n’abami b’Abatolomeyi b’amajyepfo, cyangwa Antiyokusi umwami w’amajyaruguru, cyangwa Filipo w’i Makedoniya.
“Umwami wo mu majyepfo, muri uyu murongo, nta gushidikanya na guke, ashaka kuvuga umwami wa Egiputa; ariko icyo ‘abambuzi bo mu bwoko bwawe’ bisobanura, wenda kuri bamwe kiracyari ugushidikanywaho. Ko bidashobora kuba bivuga Antiyokusi, cyangwa undi mwami uwo ari we wese wa Siriya, biragaragara; kuko marayika yari amaze imirongo itari mike abwira iby’iryo shyanga, none akavuga ati, ‘kandi n’abambuzi bo mu bwoko bwawe,’ n’ibindi, bigaragara neza ko yashakaga kuvuga irindi shyanga. Nemera ko Antiyokusi wenda yasahuye Abayahudi; ariko se ibyo byashoboraga bite ‘gukomeza iyerekwa,’ kandi Antiyokusi nta hantu na hamwe avugwamo mu iyerekwa ko yakoze igikorwa nk’icyo; kuko yari uwo mu bwami bwitwa ubw’Abagiriki muri iryo yerekwa. Nanone, ‘gukomeza iyerekwa,’ bigomba gusobanura kurigira nyakuri, kurisohoreza ku musozo, cyangwa kurisohoza.” William Miller, Miller’s Works, Lecture 6, 89.
“Antiyokusi” yari izina ryatoranywaga n’abami benshi bo mu Bwami bw’Abaseluside b’i Siriya. Uwashinze ubwo bwami yari Seleucid Nicatori, kandi ahantu hagati ya makumyabiri na batandatu na mirongo itatu abami ni bo bagize urutonde rwose rw’abami b’Abaseluside. Benshi muri abo bami bahisemo izina “Antiyokusi”, nk’uko abapapa benshi bahitamo amazina y’intebe iyo batoranyijwe kuba abapapa. Abapapa bose ni “antikristo,” bisobanura “urwanya Kristo”. Ijambo “anti” risobanura “kurwanya”. Kubera ko ari ba antikristo, bafashe izina rya sekuruza wabo wo mu by’umwuka, ari we Satani. Satani n’abapapa bombi bagaragazwa nk’antikristo mu byo guhumekerwa.
“Ukwiyemeza kwa antikristo gukomeza ubugome yatangiriye mu ijuru kuzakomeza gukorera mu bana b’ubwigomeke.” Testimonies, volume 9, 230.
Papa ni uhagarariye Satani, bityo rero bombi barwanya Kristo, kandi ku bw’ibyo ni “antikristo.” Bihitiramo izina igihe bafata uwo mwanya wa papa, maze bagahinduka uhagarariye Satani ku isi.
“Kugira ngo Itorero ryegukane inyungu n’icyubahiro by’isi, ryayobowe gushaka ubutoni n’inkunga by’abakomeye bo ku isi; maze rimaze muri ubwo buryo kwanga Kristo, rishorwa kwemera kugandukira uhagarariye Satani—musenyeri wa Roma.” Intambara Ikomeye, 50.
Muzabamenyera ku bikorwa byabo, kandi abapapa bakomeza gukora umurimo umwe na Satani.
“Binyuze kuri papa w’i Roma, umurimo nk’uwo warakomeje gukorerwa hano ku isi nk’uko wakorewe mu bikari byo mu ijuru mbere yo kwirukanwa kw’umutware w’umwijima. Satani yashatse gukosora amategeko y’Imana mu ijuru, no kuyongeraho ivugururwa rye bwite. Yashyize hejuru urubanza rwe bwite kuruta urw’Umuremyi we, kandi ashyira ubushake bwe hejuru y’ubushake bwa Yehova, maze muri ubwo buryo atangaza by’ukuri ko Imana ibasha kwibeshya. Na papa na we akurikiza uwo murongo nyine, kandi, yiyitirira ukudashobora kwibeshya, ashaka guhindura amategeko y’Imana kugira ngo ahure n’ibitekerezo bye bwite, yibwira ko ashoboye gukosora amakosa atekereza ko abona mu mategeko no mu mabwiriza y’Umwami w’ijuru n’isi. Mu by’ukuri abwira isi ati: Nzabaha amategeko aruta aya Yehova. Mbega igitutsi gikomeye ibi ari cyo ku Mana yo mu ijuru!” Signs of the Times, 19 Ugushyingo 1894.
Nubwo Seleucus Nicator ari we washinze Ubwami bw’Abaseleucide, abami benshi bamukurikiye bahisemo izina “Antiochus,” batari mu guha icyubahiro Seleucus, ahubwo se we. Se wa Seleucus, Antiochus, yari umunyacyubahiro n’umugaba w’ingabo wakoreraga Umwami Filipi wa II wa Makedoniya, ari we se wa Alekizanderi Mukuru. Uwo mwanya w’icyubahiro n’iyo nkomoko ya gisirikare byafashije gushyiraho urufatiro rw’uruhare rukomeye rwa Seleucus ubwe no kuzamuka kwe mu butegetsi nyuma y’urupfu rwa Alekizanderi Mukuru.
Ubwami bwa Seleucus bwashinzwe igihe yigaruriraga ibice bitatu muri bine by’ubwami bwa Alekisanderi. Na Roma na yo itsinda ibihangange bitatu by’uturere kugira ngo ifate ubutegetsi maze ibe umwami wo mu majyaruguru. Igihe Seleucus yari amaze gukomeza uburasirazuba, uburengerazuba n’amajyaruguru, yahindutse umwami wo mu majyaruguru mu nkuru y’amateka, kandi umurwa mukuru we wari umujyi wa Babuloni. Benshi mu bami bakurikiyeho bahisemo izina “Antiochus” igihe bimanikaga ku ntebe y’ubwami bwo mu majyaruguru, kugira ngo bubahire sekuruza wabo wa politiki. Uguhura kw’ibi bintu kuroroshye kubibona, niba uhisemo kubibona. Niba utabishaka, ntubibona.
Izina “Antiochus” (Ἀντίοχος mu Kigiriki) rikomoka ku bice by’Igiriki “anti” (bisobanura “kurwanya” cyangwa “ibinyuranye na”) na “ocheo” (bisobanura “gufata ukomeje” cyangwa “gukomeza gukomeresha”). Abami b’amajyaruguru bahisemo iryo zina kugira ngo bakomeze umurage wabo wa politiki ukomoka kuri se, nk’uko na antikristo (abapapa) bahitamo amazina igihe batangira gutegeka. Nk’uko abapapa ari abahagarariye se wabo, ari we Satani, ni ko na ba Antiochus bo mu Bwami bwa Siriya bashushanya abahagarariye se wabo. Muri uku gushyira mu bikorwa, Antiochus ahagarariye intumwa ikorera mu cyimbo cya se. Intumwa yakoreraga mu cyimbo cy’ububasha bwa gipapa mu 1989 yari Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, kandi ubuhamya bw’isi bushyigikira isano iri hagati ya antikristo, Papa Yohani Pawulo II, na Ronald Reagan mu murimo wabo wo guhirika icyahoze ari Leta Zunze Ubumwe z’Abasoviyeti.
Mu mirongo ya cumi kugeza kuri cumi na gatandatu, umurongo wa mbere n’uwa nyuma bifite ibisobanuro byeruye byerekeza ku mirongo ya mirongo ine na mirongo ine n’umwe. Umurongo wa cumi uhagarariye by’ako kanya umurongo wa mirongo ine. Umurongo wa cumi na gatandatu uhagarariye by’ako kanya umurongo wa mirongo ine n’umwe. Iyo mirongo ihagarariye igice cy’ubuhanuzi bwa Daniyeli kijyanye n’iminsi y’imperuka.
“Igitabo cyari gifunzwe ikimenyetso si igitabo cy’Ibyahishuwe, ahubwo ni cya gice cy’ubuhanuzi bwa Daniyeli cyarebanaga n’iminsi y’imperuka. Ibyanditswe biravuga biti: ‘Ariko wowe, Daniyeli, hisha ayo magambo, unafunge ikimenyetso ku gitabo kugeza igihe cy’imperuka; benshi bazajya hirya no hino, kandi ubumenyi buziyongera’ (Daniyeli 12:4). Igihe igitabo cyafungurwaga, hatangajwe ngo: ‘Igihe ntikizaba kikiriho.’ (Reba Ibyahishuwe 10:6.) Ubu igitabo cya Daniyeli cyafunguwe ikimenyetso, kandi ibyahishuwe Kristo yahaye Yohana bigomba kugera ku batuye isi bose. Binyuze mu kwiyongera k’ubumenyi, abantu bagomba gutegurwa kugira ngo bazashobore guhagarara mu minsi y’imperuka....”
“Mu butumwa bw’umumarayika wa mbere abantu barahamagariwe kuramya Imana, Umuremyi wacu, yaremye isi n’ibiyirimo byose. Bahaye icyubahiro ikigo cy’Ubupapa, batuma amategeko ya Yehova adakora, ariko hagomba kubaho kwiyongera kw’ubumenyi kuri iyi ngingo.” Selected Messages, book 2, 105, 106.
Mu gihe cy’iherezo mu 1989, imirongo itandatu ya nyuma y’igice cya cumi na kimwe cya Daniyeli igereranya “igice cy’ubuhanuzi bwa Daniyeli cyarebanaga n’iminsi y’imperuka.” Cyamenyekanye igihe cyafungurwaga icyo gihe, kandi uko gufungurwa kwacyo kwatumye habaho kwiyongera k’ubumenyi ku byerekeye “gushyiraho Ubupapa, gutesha agaciro amategeko ya Yehova.” Alufa na Omega buri gihe yerekana iherezo arigereranya n’intangiriro, kandi inzira yo kugeragezwa yatangiye mu 1989, yari igamije kubyara ibyiciro bibiri by’abaramya.
Nuko aramubwira ati: Genda, Daniyeli; kuko ayo magambo afunzwe kandi ashyizweho ikimenyetso kugeza igihe cy’imperuka. Benshi bazezwa, bazatunganywa umweru, kandi bazageragezwa; ariko abanyabyaha bazakomeza gukora ibyaha; kandi nta n’umwe mu banyabyaha uzasobanukirwa; ariko abanyabwenge bazasobanukirwa. Daniyeli 12:9, 10.
Ubu turi mu gihe cya nyuma cy’iyo nzira yo kugeragezwa, kuko impaka z’abambuzi zabayeho mu ntangiriro y’UAdiventisimu ubu zongeye gusubirwamo. Kumenya ko abambuzi ari Leta Zunze Ubumwe z’Amerika ni ko kumenya ko Antiyokusi ari abambuzi. Izi ni zo mpaka zisa rwose n’iz’Abamilerite n’Abaporotesitanti.
Ku iherezo ry’igikorwa cy’igeragezwa, nk’uko byari bimeze no mu itangiriro ry’icyo gikorwa cy’igeragezwa, cyatangiye mu mwaka wa 1989, Intare yo mu muryango wa Yuda ikuraho ikimenyetso kuri “icyo gice cy’ubuhanuzi bwa Daniyeli cyerekeye iminsi y’imperuka.” Mu 1989 hari hasohowe umurongo ku yindi ku mirongo itandatu ya nyuma ya Daniyeli igice cya cumi na rimwe, naho ku iherezo hakaba amateka ahishwe yo mu murongo wa mirongo ine, agaragazwa n’imirongo ya cumi kugeza ku ya cumi na gatandatu.
Tuzakomeza gusuzuma imirongo itandatu y’impaka zo mu mateka y’Abadiventisiti mu nyandiko zikurikira. Impaka ya mbere muri izo esheshatu iragaragaza impaka ya nyuma muri izo esheshatu. Tuzakoresha impaka ya mbere n’iya nyuma kugira ngo dusobekeranye izindi mpaka enye, uko tuzagenda dusesengura ingingo zirebana n’imihati y’umwanzi wo gukiranuka yo kubuza ubwoko bw’Imana kugabanya neza “iyerekwa”, rishingiwe ku kimenyetso cya Roma.
“Nitutasobanukirwa akamaro k’ibi bihe birimo bihita bwangu byinjira mu iteka ryose, kandi ngo twitegure guhagarara ku munsi ukomeye w’Imana, tuzaba turi ibisonga bitizerwa. Umurinzi akwiriye kumenya igihe cy’ijoro. Ubu byose byambaye uburemere bukomeye abantu bose bizera ukuri kw’iki gihe bakwiriye gusobanukirwa. Bakwiriye gukora berekeye ku munsi w’Imana. Imanza z’Imana ziri hafi kugwira isi, kandi dukeneye kwitegura uwo munsi ukomeye.
“Igihe cyacu ni icy’igiciro cyinshi. Dusigaje iminsi mike gusa, ni mike cyane, y’igihe cy’igeragezwa kugira ngo twitegure ubuzima bw’ejo hazaza, butazapfa. Nta mwanya dufite wo gusesagura mu bikorwa byo kujya hino no hino bidafite gahunda. Dukwiriye gutinya kunyura hejuru gusa ku Ijambo ry’Imana.” Testimonies, volume 6, 407.