Umurongo wa mirongo ine wa Daniyeli cumi n’umwe ni umwe mu mirongo yimbitse cyane muri Bibiliya. Ugereranya ihishurwa ry’igitabo cya Daniyeli mu 1798, 1989 no mu 2023. Ibi bihe bitatu igitabo cyahishuwemo biranga iherezo ry’itatanwa ry’“ibihe birindwi.” Umwaka wa 1798 waranze iherezo ry’imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri y’itatanwa ryatangiye mu 723 mbere ya Kristo, igihe Ashuri yajyanaga mu bunyage imiryango icumi y’ubwami bw’amajyaruguru. Umwaka wa 1989 waranze iherezo ry’imyaka 126 kuva ku bugarariji bwo mu 1863, igihe Itorero ry’Abadivantisiti b’Umunsi wa Karindwi ryashyiraga ku ruhande ku mugaragaro “ibihe birindwi” byo mu Balewi makumyabiri na gatandatu. Umwaka wa 2023 waranze iherezo ry’iminsi itatu n’igice y’Abahamya babiri bo mu Ibyahishuwe cumi na rimwe baryamye bapfuye mu muhanda. Ku iherezo ry’imyaka 2,520, (imyaka 126 n’iminsi 3½—byose bikaba ibimenyetso by’“ibihe birindwi”) igitabo cya Daniyeli cyarahishuwe.
Mushiki White atumenyesha ko mu mwaka wa 1798 byari ngombwa ko abantu bagezwaho ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’igeragezwa. Igihe yandika iki kintu, aba arimo agaragaza amateka ajyana, kuko kandi ashyira ubutumwa bw’iminsi y’imperuka ku rwego rw’ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’igeragezwa. Avuga ku mateka y’Abamillerite, yanditse ati:
“Byari ngombwa ko abantu bakangurwa bakamenya akaga barimo; ko babyutswa kugira ngo bitegure ibyabaye bikomeye kandi biteye ubwoba bifitanye isano n’iherezo ry’igihe cy’imbabazi.” The Great Controversy, 310.
Avuga iby’iminsi y’imperuka, arandika ati:
“Mbere y’uko Umukiza abambwa ku musaraba, yasobanuriye abigishwa Be ko yagombaga kwicwa kandi ko yari kuzazuka ava mu mva, kandi abamarayika bari bahari kugira ngo bashyire amagambo Ye mu mitima no mu ntekerezo byabo. Ariko abigishwa bo bari bategereje gukizwa kw’igihe gito ingoyi y’Abaroma, kandi ntibashoboraga kwihanganira igitekerezo cy’uko Uwo ibyiringiro byabo byose byari bishingiyeho yagombaga gupfa urupfu rw’isoni. Amagambo bari bakeneye kwibuka yavanwe mu ntekerezo zabo; maze igihe cyo kugeragezwa kigeze, cyabasanganye batiteguye. Urupfu rwa Yesu rwasenye ibyiringiro byabo rwose, nk’aho atari yarabibabwiye mbere. Ni ko no mu buhanuzi ahazaza hahishurwa imbere yacu mu buryo busobanutse, nk’uko hahishuwe imbere y’abigishwa n’amagambo ya Kristo. Ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’imbabazi n’umurimo wo kwitegura igihe cy’amakuba, bigaragazwa mu buryo bugaragara neza. Ariko imbaga nyinshi nta bwumvikane zifite kuri uku kuri kw’ingenzi, nk’aho kutari kwarahishuwe na rimwe. Satani ahora araririye gukuraho buri kintu cyose cyasiga ku mitima yabo ikimenyetso cyabahindura abanyabwenge bwerekeye agakiza, kandi igihe cy’amakuba kizabasangana batiteguye.” The Great Controversy, 595.
Ubutumwa bw’Abamilerite bwafunguwe mu 1798, kandi bwashyize ahagaragara “ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’igeragezwa.” Igihe yavugaga iby’iminsi y’imperuka, akoresha amateka y’abigishwa kugira ngo agaragaze ukuri ko “ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’igeragezwa” ari byo bihindura abantu abanyabwenge kugeza ku gakiza, ariko ntibyumvikane. Ubutumwa bwafunguwe mu 1798, 1989 no mu 2023 bwari ubutumwa bwagaragazaga “ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’igeragezwa.”
Umurongo wa mirongo ine ugereranya umurongo w’amateka igihe igitabo cya Daniyeli gikurwaho ibimenyetso inshuro eshatu. Mu 1798, iyerekwa rya Daniyeli ryerekeye uruzi Ulai, rihagarariye ibice bya karindwi kugeza ku cya cyenda, ryakuweho ibimenyetso. Mu 1989, iyerekwa rya Daniyeli ryerekeye uruzi Hiddekel, rihagarariye igice cya cumi kugeza ku cya cumi na kabiri, ryakuweho ibimenyetso. Mu 2023, amateka yahishwe yo mu murongo wa mirongo ine wo muri Daniyeli cumi na kumwe yakuwemo ibimenyetso.
Amateka y’umurongo wa mirongo ine ahagarariye igihe cyo mu mwaka wa 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru ryo mu murongo wa mirongo ine n’umwe, ari ryo mateka ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika, ari na yo nyamaswa yo mu isi yo mu Ibyahishuwe cumi na bitatu, umuhanuzi w’ibinyoma wo mu Ibyahishuwe cumi na bitandatu, n’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya. Ayo mateka nyene ahagarariwe mu murongo wa mirongo ine wa Daniyeli cumi n’umwe nanone ahagarariwe mu murongo umwe wo mu gitabo cy’Ibyahishuwe.
Nuko mbona indi nyamaswa izamuka iva mu isi; kandi yari ifite amahembe abiri asa n’ay’umwana w’intama, ariko yavugaga nk’ikiyoka. Ibyahishuwe 13:11.
Uyu murongo, nk’uko bimeze no ku murongo wa mirongo ine, ni amateka atangirana n’Amategeko y’Abanyamahanga n’Ay’Ubwigomeke yo mu 1798, agasozwa n’itegeko ryo kubahiriza ku Cyumweru igihe ihanga rivuga nk’ikiyoka; ni amateka atangirira igihe Roma ya gipapa ikurwa ku ntebe y’ubwami, agasozwa igihe Roma ya gipapa isubizwa ku ntebe y’ubwami. Amateka agaragazwa n’Ibyahishuwe 13:11 na Daniyeli 11:40 yombi atangirana no gukurwaho k’ubwami bwa gatanu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya, agasozwa no gukurwaho k’ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya.
Iyo “mirongo irindwi” y’imyaka Babuloni yamaze itegekana nk’ubwami bwa mbere bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya kugeza ku bwami bwa kabiri bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya, igereranya amateka y’umurongo wa mirongo ine kuva mu 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru.
Kandi bizaba kuri uwo munsi, Tiro izibagirana imyaka mirongo irindwi, hakurikijwe iminsi y’umwami umwe; imyaka mirongo irindwi nirangira, Tiro izaririmba nk’indaya. Fata inanga, uzenguruke umujyi, wa ndaya wibagiranye; curanga neza, uririmbe indirimbo nyinshi, kugira ngo wibukwe. Kandi bizaba nyuma y’irangira ry’imyaka mirongo irindwi, Uwiteka azasura Tiro, na yo izasubira ku gihembo cyayo, kandi izasambana n’ubwami bwose bwo mu isi buri ku isi hose. Yesaya 23:15–17.
Amateka yo kuva mu 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru na yo ni amateka y’igihe indaya y’i Tiro yibagiranywe, nk’uko byanditswe muri Yesaya makumyabiri na gatatu, ahavuga icyo gihe nk’“imyaka mirongo irindwi” kandi nk’“iminsi y’umwami umwe.” Kuva kuri Nebukadinezari kugeza kuri Belushazari, ubwami bwa mbere bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya bwarategetse, bityo bukaba ishusho y’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya, bwatangiriye ku kuba nk’umwana w’intama ariko bukarangira buvuga nk’ikiyoka. Nebukadinezari ahagarariye umuyoboke w’Umwana w’Intama, naho Belushazari agahagararira umuyoboke w’ikiyoka.
Amateka yo kuva mu wa 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru na yo ni amateka y’abamarayika batatu bo mu Byahishuwe 14, atangirana n’ivugurura ry’Abamilerite kandi arangirana n’ivugurura ry’abo ibihumbi ijana na mirongo ine na bine. Ubutumwa bw’abamarayika batatu ni ubutumwa bw’isaha y’urubanza. Abamilerite batangaje ibyabaye bifitanye isano no gufungurwa kw’urubanza, kandi abo ibihumbi ijana na mirongo ine na bine batangaza ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’imbabazi.
Ibyabaye bifitanye isano n’isozwa ry’igihe cy’imbabazi byerekanwa ku murongo w’imbere no ku murongo w’inyuma w’ubuhanuzi, kandi ibyo byabaye bibanza kuboneka cyane cyane mu mateka ahagarariwe n’umurongo wa mirongo ine wa Daniyeli cumi n’umwe. Ibyabaye byo mu murongo wa mirongo ine birangirira ku itegeko ryo kubahiriza Ku Cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, bityo rero ibyabaye by’ikusanywa rya nyuma ry’abandi bana b’Imana bakiri i Babuloni ntibihagarariwe muri uwo murongo wa mirongo ine; nyamara ikibazo gikomeye gihita gihangara isi muri icyo gihe kiba kimaze kurangira muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Ibyo byabaye bigereranya urubanza rucirwa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika no kwezwa kw’itorero ry’Imana mbere y’uko itorero rizamurwa nk’ikirango.
Ibyabaye imbere bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’imbabazi bigaragaza umurimo wa Kristo nk’Umutambyi Mukuru mu kurangiza ubwiru bw’Imana hagati y’ubwoko Bwe bwo mu minsi y’imperuka. Ibyabaye inyuma bigaragaza uruhare rwa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika mu gusubiza ubupapa ububasha. Amateka yose ya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika nk’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya, amateka yose ya Lawodikiya, abera mu gihe cy’amateka agereranywa n’umurongo wa mirongo ine.
Imirongo y’imbere n’iy’inyuma iri muri umurongo wa mirongo ine igereranywa n’amahembe abiri y’inyamaswa y’isi. Ihembe rya Repubulikanisimu ni ryo murongo w’inyuma, kandi ihembe rya Porotesitantisimu ni ryo murongo w’imbere. Iyo mirongo yombi ibaho mu mateka y’ubwami bwa gatandatu, kandi ku musozo w’amateka y’ubwami bwa gatandatu urubanza rw’Imana ruzanirwa amahembe yombi, ari aya Porotesitanti ari n’aya Repubulikani. Ubutumwa bugaragaza ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’imbabazi ni bwo butumwa bugaragaza ibyabaye bizanirwa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika igihe zujuje igikombe cyazo cy’igihe cy’imbabazi. Ubutumwa bugaragaza ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’imbabazi kandi ni na bwo butumwa bugaragaza ibyabaye bizanirwa Abadiventisti b’Umunsi wa Karindwi igihe bujuje igikombe cyabwo cy’igihe cy’imbabazi.
Mu mateka y’umurongo wa mirongo ine, igitabo cya Daniyeli gifungurwa incuro eshatu, kandi buri ncuro muri izo eshatu itanga umurongo w’imbere n’umurongo w’inyuma byerekana ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’igeragezwa. Buri kimenyetso muri ibyo bitatu kibanzirizwa no gutatanywa kw’incuro ndwi. Ni cyo gituma umurongo wa mirongo ine ugaragaza amateka kuva mu 1798 kugeza ku itegeko ryo ku cyumweru, kandi ibimenyetso by’ubuhanuzi biri muri ayo mateka ni “ibyabaye bifitanye isano no kurangira kw’igihe cy’igeragezwa.” Mu mateka y’umurongo wa mirongo ine, umurongo w’imbere ugaragaza kwimuka uva i Filadelifiya ujya i Lawodikiya mu ntangiriro, ndetse no kwimuka uva i Lawodikiya ujya i Filadelifiya ku iherezo. Intangiriro yagereranyaga umurimo wo kuvugurura nk’uko bigaragazwa n’umugani w’abakobwa cumi b’isugi, umugani wagereranyaga umurimo wo kuvugurura ku iherezo na wo wasohoye uwo mugani ku nyuguti zawo zose.
Umutwe w’Abamilerite b’i Filadelifiya watangiye ubwo habagaho isohozwa rya “ibihe birindwi” byo mu Balewi makumyabiri na gatandatu mu mwaka wa 1798, hanyuma hakurikiraho irindi sohozwa rya “ibihe birindwi” ku wa 22 Ukwakira 1844. Nibura mu 1856, James White na Mushiki wa White bombi bagaragaje ko uwo mutwe wari uri mu mimerere ya Lawodikiya. Muri uwo mwaka nyine, umucyo mushya ku byerekeye “ibihe birindwi” watangajwe mu gitabo cy’itorero cyemewe, ariko nticyigeze kirangira. “Ibihe birindwi” byasohorejwe mu 1798, maze nyuma yaho William Miller avumbura “itangiriro ry’uruhererekane rw’ukuri,” nk’uko Mushiki wa White yarwise, kandi itangiriro ry’uruhererekane rw’ukuri ryari “ibihe birindwi.” Umwaka wa 1798 wari isohozwa rya “ibihe birindwi”; nyuma yaho Miller akora ubuvumbuzi bwe bw’ifatizo ku “bihe birindwi” igihe igitabo cya Daniyeli gifungurwaga. Nyuma y’ibyo, ku wa 22 Ukwakira 1844 hagaragaza irindi sohozwa rya “ibihe birindwi,” na ryo rikurikirwa n’inzibacyuho mu mutwe, iva i Filadelifiya ijya i Lawodikiya, muri uwo mwaka nyine umucyo mushya ku “bihe birindwi” wasizwe utarangiye. Mu 1863, icyari umutwe w’Abamilerite b’i Filadelifiya kugeza mu 1856, ubwo wahindukiraga mu mutwe w’Abamilerite b’i Lawodikiya, cyabaye itorero ryanditswe mu buryo bwemewe n’amategeko, ahanini bitewe n’impamvu n’igitutu by’Intambara y’Abanyagihugu no kurinda urubyiruko rw’itorero. Umutwe warangiye mu 1863 ubwo wabaga itorero. Imyaka irindwi mbere yaho, mu 1856, Lawodikiya yashyize ku ruhande ubutumwa bw’umucyo mushya ku ngingo nyir’izina ari yo yabaye ubuvumbuzi bwa mbere bw’ubuhanuzi bwa William Miller.
Umutwe w’Abamilerite n’umucyo witwa “itangiriro ry’umunyururu w’ukuri,” ni ukuvuga umucyo w’“ibihe birindwi,” byahishuriwe ubuyobozi bw’umutwe wa Lawodikiya, ari bwo buhoro buhoro bwashyize ku ruhande icyifuzo cyo gukomeza gushimangira “ibihe birindwi”; maze ku iherezo ry’imyaka irindwi (“ibihe birindwi”) mu 1863, hakorwa imbonerahamwe nshya n’ubutumwa bushya bw’ubuhanuzi bitarimo na rimwe “ibihe birindwi.”
Mu wa 1863, impera y’ubuhanuzi bwa Yesaya bw’imyaka mirongo itandatu n’itanu yarangiranye aho bwatangiriye nyine, ari ho intambara y’abaturage hagati y’amajyaruguru n’amajyepfo. Ikibazo cy’ubucakara mu wa 1863 cyari cyarashushanyijwe mbere no kujyanwa ho iminyago kw’ubwami bwombi, ubwo mu majyaruguru n’ubwo mu majyepfo, mu gusohozwa kw’“inshuro zirindwi”; kandi ubucakara Isirayeli yajyanywemo bwagereranyaga neza ibibazo by’ubucakara byariho ku iherezo. Umwaka wa 1863 ugereranya iherezo ry’imiterere y’ubuhanuzi ishingiye ku buhanuzi bwa Yesaya bw’imyaka mirongo itandatu n’itanu.
Uku ni ko Uwiteka Imana avuze ati: Icyo kintu ntikizahagarara, kandi ntikizasohora. Kuko umutwe wa Siriya ari Damasiko, kandi umutwe wa Damasiko ni Rezini; kandi mu myaka mirongo itandatu n’itanu Efurayimu izamenagurwa, ku buryo itazongera kuba ubwoko. Kandi umutwe wa Efurayimu ni Samariya, kandi umutwe wa Samariya ni mwene Remaliya. Nimutizera, ni ukuri ntimuzakomera. Yesaya 7:7–9.
Ubuhanuzi ubu, busobanuwe neza, butangira mu mwaka wa 742 mbere ya Kristo bukagaragaza ibimenyetso bitatu biri mu gihe cy’imyaka mirongo itandatu n’itanu. Bibiri muri ibyo bimenyetso bigaragaza aho imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri yo kujyanwa mu bunyage no mu bucakara yatangiriye, ku bw’ubwami bwombi bwa Isirayeli bwo mu majyaruguru n’ubwo mu majyepfo. Mu mwaka wa 742 mbere ya Kristo, ubwami bwo mu majyaruguru n’ubwo mu majyepfo bwari mu ntambara y’abenegihugu, kandi imiryango icumi yo mu majyaruguru yari yaragiranye isezerano na Siriya kugira ngo bateye ubwami bwo mu majyepfo bwa Yuda. Nyuma y’imyaka cumi n’icyenda, mu mwaka wa 723 mbere ya Kristo, iyo miryango icumi yo mu majyaruguru yajyanywe mu bucakara n’Abashuri. Nyuma y’imyaka mirongo ine n’itandatu, mu mwaka wa 677 mbere ya Kristo, Abashuri bafashe Manase bamujyana i Babuloni. Imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri nyuma ya 723 mbere ya Kristo igera kuri 1798, igihe cy’iherezo n’intangiriro y’umurongo wa mirongo ine. Nyuma y’imyaka mirongo ine n’itandatu, “ibihe birindwi” byari byaraciriwe ubwami bwo mu majyepfo bitangiriye mu mwaka wa 677 mbere ya Kristo byarangiriye mu 1844. Nyuma y’imyaka cumi n’icyenda, mu 1863, ibiranga ubuhanuzi byo mu 742 mbere ya Kristo byagaragajwe ku nyuguti ku yindi. Mu 742 mbere ya Kristo no mu 1863, intambara y’abenegihugu hagati y’ubwami bwo mu majyaruguru n’ubwo mu majyepfo iraba. Mu 742 mbere ya Kristo, ubuhanuzi Yesaya yahaye umwami mubi Ahazi bwari bwerekeye kujyanwa mu bucakara kwari kwegereje ubwami bwo mu majyaruguru n’ubwo mu majyepfo bwombi; kandi mu 1863, ahantu nyir’izina rwagati mu Ntambara y’Abenegihugu, Perezida Lincoln yatangaje Itangazo ryo Kubohora Abacakara, atangiza gahunda yo kurangiza ubucakara. Umuburo wahawe umwami mubi Ahazi mu 742 mbere ya Kristo watangiwe mu gihugu cy’ubwiza cy’uko byari bimeze mu buryo bufatika, ushushanya ubutumwa bwatanzwe na Lincoln mu gihugu cy’ubwiza cyo mu buryo bw’umwuka.
Nyuma y’imyaka irindwi ubutumwa bw’“ibihe birindwi” bwa Hiram Edson butangarijwe mu 1856, Abadiventisimu yasohoye imbonerahamwe yo mu 1863 yakuyemo inyigisho y’Abamilerite y’ibihe birindwi, bityo ituma hibazwa imirongo myinshi aho Ellen White yigisha ko tugomba gusubiramo ubutumwa bw’Abamilerite, kandi ko tugomba no kuburwanirira igihe bwibasiwe. Muri uwo mwaka kandi babaye itorero ryanditswe mu buryo bwemewe n’amategeko. Hari ibindi byinshi byakwandikwa ku byerekeye 1863 n’ingaruka zayo z’ubuhanuzi, ariko icyo ndi kugaragaza hano ni uko hariho abagabo bo guhamya benshi, bo mu imbere n’abo hanze, bagaragaza ubugome bwo kwigomeka bwo mu 1863, haba ubw’ubwigomeke bwo hanze hamwe na leta z’amajyepfo, cyangwa ubw’ubwigomeke bwo mu imbere hamwe no kwanga ukuri kwa mbere k’urufatiro. 1863 ni kimwe mu byabaye mu mateka y’umurongo wa mirongo ine gihagarariye ikimenyetso cy’inzira kigize “ibyabaye bifitanye isano no gusoza igihe cy’igeragezwa.”
1863 ihura n’itangiriro ry’imyaka mirongo ine yo mu butayu kwa Isirayeli ya kera nyakuri. Ku iherezo ry’iyo myaka mirongo ine, Yosuwa yayoboye Isirayeli ya kera ayinjiza mu Gihugu cy’Isezerano, maze basenya Yeriko kandi batangaza umuvumo ku muntu wese wari kuzongera kubaka Yeriko. Mu 1863 ubuyobozi bw’Abadiventisiti b’i Lawodikiya bwongeye kubaka Yeriko. 1863 ihagarariwe mu ntangiriro no ku iherezo ry’iyo myaka mirongo ine yo mu butayu. 1863 ni ikimenyetso cy’ubuhanuzi gihuza amateka y’imirongo y’inyuma n’iy’imbere y’amateka y’umurongo wa mirongo ine. Hariho Itorero rya karindwi, “itorero riciriwe urubanza,” nk’uko ijambo “Lawodikiya” ribisobanura, ryinjira mu gihe kigereranywa n’urubyaro rwose rupfira mu butayu. Muri iyo ngingo nyine, Perezida wa mbere w’Umurepubulikani aratangira umurimo wo kubohora imbata, bityo agereranya ba Perezida ba nyuma b’Abarepubulikani bazashyiraho amategeko ya gisirikare mu gihe cy’amage, ageza ku cyo guhumekwa kwita “kurimbuka k’igihugu.”
Mu bimenyetso by’inzira by’itangiriro hagaragajwe ibimenyetso by’inzira by’iherezo, kandi ibyabaye bifitanye isano n’isozwa ry’urubanza byashushanyijwe mu byabaye bifitanye isano no gutangira kw’urubanza. Ubugome bw’i Kadeshi bwo kwanga ubutumwa bwa Yosuwa na Kalebu mu itangiriro ry’imyaka mirongo ine bwashushanyaga ubugome bwa Mose bwo gukubita Igitare i Kadeshi ku iherezo ry’iyo myaka mirongo ine. Umwaka wa 1863 werekana itegeko ryo ku Cyumweru aho Lawodikiya irukanirwa mu kanwa k’Umwami, kandi aho abagabo makumyabiri na batanu b’abakuru b’i Yerusalemu bunamiye izuba muri Ezekiyeli igice cya munani, kandi aho Shilo yongeye gusohorezwa ku bizeye amagambo y’ibinyoma ngo: “turi urusengero rw’Uwiteka.”
Tuzakomeza iyi nyigisho yerekeye Panium mu nyandiko ikurikira.