Panium — Vinte e Três

Danieri gumi nerimwe ndima ye makumi maviri nezvina inoratidza nguva iyo Roma yechipegani yaizotonga zvikuru neshoko rokuti “nguva.” “Nguva” inomirira makore 360 mukushandiswa kwechiporofita, uye makore iwayo akatanga pahondo yomugungwa inonyanya kuzivikanwa munhoroondo yekare, hondo yeActium muna 31 BC. Paiva nedzimwe hondo dzomugungwa dzaive huru kupfuura iyi uye dzakanga dzakarongwa noungwaru hwehurongwa kupfuura iyi, asi Actium ndiyo yakava hondo yomugungwa yaive nechiratidzo chikuru kupfuura dzimwe nokuda kwekubatanidzwa kwayo naMarc Antony naCleopatra. Zvakafanana mukukosha kwenhoroondo nokuwa kweBerlin Wall mukuzadziswa kwaDanieri 11:40, uye neTwin Towers dze9/11 mukuzadziswa kwaZvakazarurwa gumi nesere; nokuti kana Mwari achisarudza zviitiko zvenhoroondo kuti zvizadzise Shoko Rake rechiporofita, anozviita nenzira inosvika pakunzwa kwevateereri vakawanda zvikuru vanobvira.

Uriah Smith anopedzisa zvirevo zvake pamusoro pemubatanidzwa pakati peRoma navaMaccabees vepavhesi rechimakumi maviri nenhatu nokutaura pamusoro pevanhu vashoma vevhesi iroro.

ਸਮਿਥ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸਾਪੂਰਵ 31 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਐਕਟੀਅਮ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਪੱਚੀਵੇਂ ਪਦ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮਿਥ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Ngokwesiprofetho impi yase-Actium iveza umthetho weSonto, ngokuba yamela ukunqotshwa kwesithathu kwezithiyo ezintathu zomhlaba ezamisela “umbuso wendawo yonke” weRoma lobuqaba, njengalokhu kuchazwa nguSmith. NjengaseRoma lobuqaba, kwaba yisikhathi lapho isithiyo sesithathu seRoma lobupapa sixotshwa emzini weRoma lapho “umbuso wendawo yonke” weRoma lobupapa waqala khona ngo-538. Labo fakazi ababili bakhuluma ngomthetho weSonto lapho njalo ngesikhathi iRoma yanamuhla inqoba kokubili umbuso wesithupha lowesikhombisa wesiphrofetho seBhayibhili, njalo ngokwenza njalo, inqoba isithiyo sayo sesithathu; ngalokho imisela “umbuso wendawo yonke” izinyanga ezingamatshumi amane lambili ezingokomfuziselo.

Masimba euprofita ehondo yaAgasto weRoma, yokurwisa Ijipiti naKireopatra, akakonzerwa nokumukira kwaMako Antoni, uye masimba iwayo euprofita anofanira, nokuda kwekudikanwa kwechiprofita, kumiririra masimba euprofita anomiririrwa pamutemo weSvondo.

PaActium, Roma yakakunda Egipita, simba rakanga rakavakirwa pamubatanidzwa pakati pomurume aipandukira nomukadzi asiri mutsvene. Mubatanidzwa waAntony naCleopatra ndiwo mubatanidzwa wekereke nehurumende. PaActium, Roma yaAugustine yakakunda simba raimirirwa nomusanganiswa usiri mutsvene wekereke nehurumende.

Kleopatra inofananidzira kereke yakaora yakabatana naAntony, chiratidzo cheRoma. Kleopatra ndiye aitonga pamusoro pehukama hwavo, sezvakamiririrwa naUriah Smith paakati Antony “akawira pasi semhuka yakabatwa nehunyanzvi nezvitsidzo zvaKleopatra, mambokadzi weEjipita akanyura muupombwe.” Kubatana kwekereke nehurumende kunomiririrwa naAntony naKleopatra kunoratidza Kleopatra sesimba raitonga muhukama ihwohwo; nokudaro, musanganiswa wekereke nehurumende unomiririrwa nehukama hwavo unosangana netsananguro yomufananidzo wechikara—unova musanganiswa wekereke nehurumende mukadzi ari iye anodzora hukama hwacho. Actium yaifananidzira mutemo weSvondo waiva wava kuda kuuya.

Augustus inomiririra simba repapa richakunda United States paMutemo weSvondo uri kuuya nokukurumidza. Marc Antony inyanga yeRepublican yechikara chinobva panyika, uye Cleopatra inyanga yePurotesitendi. Antony naCleopatra vanobatana pamwe chete, uye vanotaura seshato paMutemo weSvondo uri kuuya nokukurumidza. Vose vari vaviri, Cleopatra naAntony, zviratidzo zvesimba reshato; uye pavanenge vabatanidzwa zvizere paMutemo weSvondo—vanotaura seshato.

Zvose zviri zviviri Girisi neIjipiti zvinomiririra nesimba rechiporofita simba reshato, uye Antoniyo naiyewo aimiririra simba reshato. Ijipiti yaiva zasi muna Danieri gumi neimwe, uye Girisi yaiva kumadokero. Ijipiti yakatorwa naPtolemy I mushure mokunge umambo hwaArekisandiro hwakamurwa kuita zvikamu zvina. Ptolemy I akazova mambo wokutanga wechiporofita wezasi, uye Kireopata ndiye akava mutongi wokupedzisira wechiPtolemy muIjipiti. Ptolemy akaberekerwa muMasedhonia, nzvimbo yokuberekwa yaArekisandiro Mukuru.

Makedhonia yakanga iri kuchamhembe kweGirisi, uye yaiti mavambo emadzitateguru ayo aibva kumagamba engano echiGirisi. Maguta-nyika echiGirisi ekumaodzanyemba aiona vaMakedhonia sevanhu vaiva veutsinye zvikuru kupfuura maHerenisiti ekumaodzanyemba kweGirisi. VaMakedhonia vaive humambo, uye maguta-nyika ekumaodzanyemba (poleis) akadai seAtene, Sparta, Thebes, Korinde, nezvimwewo, aive kumaodzanyemba nepakati peGirisi pamwe nezvitsuwa zveAegean. Aya mapoleis aiwanzova nehurumende dzeruzhinji, dzevashoma vane simba, kana dzakavhengana, asi Makedhonia yaive humambo hwakanyatsobatirana pasi neimba youmambo yakasimba (vaArgead). Kunyange zvakadaro, vose vaive maHerenisiti, uye apo Roma yakapinda munhoroondo, yakatumidza maHerenisiti kuti vaGirisi. Kleopatra ndiye aive mutongi wokupedzisira wePtolemaic, izvo zvakamiririra rudzi rwechiGirisi rwehumambo hweushe hweumambo hwekuchamhembe hwaibva kunharaunda yeMakedhonia, kana kuti kuchamhembe kweGirisi.

Kleopatra ndiwo aiva mutongi wokupedzisira woumambo hwePtolemaic hwakatanga naPtolemy I pakakamurwa umambo hwaAlexander kuita zvikamu zvina. Pahondo yeActium, umambo hwePtolemaic, mambo wezasi chaiyechaiye, hwakasvika kumugumo wahwo. Mambo wezasi akatevera aizova Egipita yomweya, inomiririrwa neFrance isingatendi kuna Mwari munhoroondo yeChimurenga cheFrance.

Egipita ya sebele e ri hosi ya sebele ya xiviri mayelana ni ku aviwa ka mfumo wa Alekzandere, kambe Egipita ya moya yi yimela hosi ya sebele hi ku ya hi swihlawulekisi swa vuprofeta swa Egipita, ku nga ri tlhelo ra xiviri.

Cecilia yaiva mutongi wekupedzisira weimba yaPtolemy muumambo uhwu, zvokuprofita aiva simba rine mativi maviri, rechiGiriki (kumadokero) nereIjipita (kumaodzanyemba); asi anotevera, uyezve mambo womudzimu wekumaodzanyemba, aizova Furanzi, irowo simba rine mativi maviri rinomiririrwa muna Zvakazarurwa 11 seIjipita neSodhoma. Ufeve hweSodhoma hunowirirana no ufeve hwaCecil ia wokumadokero, uye Cecilia wokumaodzanyemba hunowirirana nokusatenda kuna Mwari kweIjipita. Hunhu hwemativi maviri hwamambo wekupedzisira chaiwo wekumaodzanyemba hwaiwirirana namambo wokutanga womudzimu wekumaodzanyemba.

Hondo yeActium yaiva mubatanidzwa usina utsvene weshato yaAntony yeRoma neshato yaCleopatra yekumaodzanyemba nekumadokero. Antony naCleopatra vanomirira kereke nenyika, saka kukundwa kweActium naAugustus weRoma kunomirira kukunda uko Roma inokunda mubatanidzwa usina utsvene wakapetwa kaviri, unofananidzira mufananidzo wechikara. Makore mazana matatu namakumi matanhatu gare gare, mukuzadzikiswa kwaDanieri 11:24, Constantine akapatsanura Roma kuva kumabvazuva nekumadokero, achisiya mukadzi weRoma kumadokero uye achiendesa murume weRoma kumabvazuva. Kukundwa kwekumaodzanyemba nekumadokero kwakafananidzira kupatsanurwa kwekumabvazuva nekumadokero mushure me“nguva” yemakore mazana matatu namakumi matanhatu, pahondo yeActium. Mukusangana kwakanga kwamboitika kare, Antony akapiwa Roma yokumabvazuva uye Augustus yokumadokero, saka Actium yakaunza pamwe chete kumabvazuva nekumadokero, asi kwenguva chete.

Yesu nthawi zonse amawonetsera mapeto ndi chiyambi; chotero kugonjetsa kwa ku Actium mu 31 BC kumayimira kugawidwa kwa ufumu kukhala kummawa ndi kumadzulo mu 330. Actium wa 31 BC unali alpha wa omega ya zaka 360 zimene zinatha mu 330. Zonse 31 BC ndi 330 zimayimira lamulo la Lamlungu lomwe likubwera posachedwa, monga layimiridwa mu vesi la khumi ndi chisanu ndi chimodzi ndi la makumi anayi ndi limodzi la Danieli khumi ndi chimodzi.

Antony weRoma, akabatana naCleopatra wokumaodzanyemba nowokumadokero, anomiririra mubatanidzwa wakapetwa katatu mukati mekusangana kwavo kwakapetwa kaviri kwemufananidzo wechikara. Muchinjikwa unowiriranawo nemutemo weSvondo, uye naizvozvo neActium uye 330. Pamuchinjikwa, kubatana kwakapetwa kaviri kwechechi nehurumende kunomiririrwa neVaJudha (chechi yakashatiswa) vachibatana neRoma (hurumende) kuuraya Kristu. Bato rechitatu mumubatanidzwa pamuchinjikwa rinomiririrwa naBarabbas, Kristu wenhema, ane zita rinoreva kuti “mwanakomana wababa.” Nenzira yokufananidzira, Barabbas muporofita wenhema kana achienzaniswa naKristu semuporofita wechokwadi. Roma yakanga iri Antony, uye Cleopatra wokumaodzanyemba nowokumadokero aimiririra VaJudha naBarabbas.

Muchinjikwa kunopindiranawo naEria paGomo reKarimeri apo sarudzo yakanga iri yokuti ndiani akanga ari muprofita wechokwadi kana wenhema. Muprofita wenhema panguva iyoyo akanga ari chiratidzo chine mativi maviri, chaisanganisira vaporofita vaBhaari navaprista vomusango. Bhaari ndimwari wechirume, uye vaprista vomusango vaimiririra Ashtaroti, mwari wechikadzi. VaJudha pamuchinjikwa vaiva Ashtaroti, mwari wechikadzi, uye Bharabhasi, wenhema anotevedzera Murume Wokusuwa, akanga ari mwari wechirume Bhaari.

Kleopatra akanga ari mambokadzi wekumaodzanyemba uyezve mambokadzi wekumaodzanyemba-kumadokero. Antony akanga ari mufananidzo weRoma, chikamu chehutongi hwevatatu chakapika kutsiva kuurayiwa kwaJulius. Kufa kwaJulius nemaronda makumi maviri namatatu kwaimiririra ronda rinouraya reupapa muna 1798, mukuzadzikiswa kwendima yechina makumi mana yaDanieri gumi nerimwe. Augustine paActium anomirira kuporeswa kweronda iroro rinouraya. Ronda rinoporeswa apo Antony naKleopatra vanofa. Antony naKleopatra vanomirira mufananidzo wechikara muUnited States uri sangano rechiporofita rine zvikamu zvitatu, rinosanganisira chikara chepanyika nenyanga dzacho mbiri. Antony chikamu chimwe, uye Kleopatra anomirira zvimwe zvikamu zviviri. Kungava kuri Roma yaAntony, kana kuti Ijipiti neGirisi zvaKleopatra, zvinofa pamwe chete pamutemo weSvondo apo ushe hwechitanhatu hwechiporofita cheBhaibheri hunoguma. Muchiporofita, Kleopatra maererano naAntony ndiwo musanganiswa wehunyanzvi hwekereke nehunyanzvi hwehurumende, umo hunyanzvi hwekereke hunonyengera uye hunodzora hunyanzvi hwehurumende.

Pane rimwe divi rechiporofita, ukama hwaCleopatra naJulius Caesar naMarc Antony hunomiririra nguva mbiri apo umhizha hwekereke hwaCleopatra huri muukama noumhizha hwehurumende hweHumambo hweRoma. Akasiyiwa naJulius muna 1798 parufu rwake rwokutanga rwokufananidzira, mukuzadziswa kwevhesi makumi mana yaDhanieri gumi nerimwe; uye zvino anosvika kumagumo ake pasina anomubatsira, paActium mukuzadziswa kwevhesi makumi mana neshanu yaDhanieri gumi nerimwe. Vhesi makumi mana ndiyo arufa yeronda rake rokutanga rinouraya richazoporeswa, uye omega yevhesi makumi mana neshanu ndiyo paanogamuchira rufu rwake rwechipiri nerwekupedzisira.

Sokawiriya nguvu nne za Kirumi za mstari wa kumi na sita hadi ishirini na mbili, Cleopatra kama ishara ya kibiblia ina maana zaidi ya moja, kulingana na muktadha. Julius alimwacha mwaka 1798 wakati msaada wa kifalme ulipoondolewa, kisha jeraha lake la mauti linaponywa katika sheria ya Jumapili, lakini hatimaye wafalme kumi wa Ufunuo kumi na saba humwangamiza kwa moto, anapokutana na kifo chake cha pili na cha mwisho.

Kleopatra ni ishusho ya tabia ya namna mbili inayowakilishwa na ukanamungu wa Misri ya Farao, na falsafa ya kidini ya Ugiriki. Tabia yake ya namna mbili inawakilisha ustadi wa kisiasa wa Misri na ujanja wa kanisa wa Ugiriki. Falsafa ya kidini ya Kigiriki inawakilishwa na mungu wa kike wa Kigiriki, Athena, ambaye aliwekwa kama sanamu katika hekalu lake, liitwalo Parthenon. Athena ni ishara ya hekima, na kama mwanamke anawakilisha dini ya elimu ya kibinadamu, kinyume na elimu ya Kiungu.

Nyanga mbiri za United States ndi Republicanism ndi Protestantism, zomwe zinayimiridwa mwa fanizo ku France ndi Iguputo ndi Sodomu. Iguputo ndi nzeru za boma ndipo Sodomu ndi nzeru za mpingo; motero, Republicanism imagwirizana ndi Iguputo ndipo Protestantism ndi Sodomu. Republicanism ndi Iguputo ndipo Protestantism ndi Sodomu ndi Girisi. Chizindikiro cha maphunziro aumunthu ndi mulungu wamkazi wa Agiriki Athena, amene kachisi wake anali Parthenon, amene ali ndi mnzake wa masiku ano mu kachisi wa Parthenon wa ku Nashville, Tennessee. Chizindikiro cha mpingo wowonongeka umene umagwirizana ndi nyanga ya Republican mu United States pa lamulo la Lamlungu chikuyimiridwa monga Cleopatra, Ashtaroti, Salome ndi Sodomu.

Cleopatra imeloa kutokuwepo kwa imani juu ya kuwepo kwa Mungu kwa Farao na dini ya Wagiriki. Dini inayoandamana na falsafa ya kutokuwepo kwa Mungu ni ibada ya elimu ya Kiyunani. Yesu daima huonyesha mwisho kwa mwanzo, na mti uliokuwa bustanini ambao ulizuiliwa kuliwa ulikuwa mti wa ujuzi wa mema na mabaya, ukiwakilisha kwa mfano dini ya falsafa ya Kiyunani ambayo Dada White huiita, “elimu ya juu.” Hilo hutambulisha na kusisitiza dini ya Kiyunani ya hekima ya Cleopatra kuwa ndiyo iliyoharibika na bandia ya elimu ya kweli katika pambano kuu kati ya Kristo na Shetani.

Nashville, Tennessee inonzi “Ateni yekumaodzanyemba,” uye Cleopatra akanga ari mambokadzi wokupedzisira chaiye wekumaodzanyemba. Mambokadzi wokupedzisira wekumaodzanyemba akafananidzira mambo anotevera uye wokutanga womweya wekumaodzanyemba, akazadzikiswa neFrance isingatendi kuna Mwari. France isingatendi kuna Mwari inofananidzira United States, umo muNashville, Tennessee, “Ateni yekumaodzanyemba,” mune kumiririrwa kwechiratidzo kwetemberi yeParthenon yamwarikadzi Athena. Temberi yacho iri pa2500 West End muNashville. Nhamba makumi maviri neshanu inomiririra suo rakavharwa remifananidzo mitatu yaMateo makumi maviri neshanu. Cleopatra, ari vose mambokadzi wekumaodzanyemba ne“kumadokero,” anosvika pa“magumo” ake muAteni yekumaodzanyemba.

Ngekulokhu kucatjangwa kwe-Actium, Cleopatra, Augustus na-Antony, sibuyela evesini lema-24 kuya evesini lema-30 kuDanyela 11. Mhlawumbe, incenye lengacaci kakhulu yalendzima yilapho bakhuluma emanga etafuleni linye.

Nthawi yoikidwiratu m’vesili ndi 330, mapeto a “nthawi” ya vesi la makumi awiri ndi anayi. Nthawi yoikidwiratu ikuyimira lamulo la Lamlungu la ku United States, ndipo ikuyimiranso kutsekedwa kwa nthawi ya mayesero ya munthu kwa dziko lonse. Isanafike lamulo la Lamlungu, mafumu awiriwo, amene mitima yawo inali yochitira choipa, adzanena mabodza kwa wina ndi mnzake pa gome limodzi. Isanafike lamulo la Lamlungu la m’vesi la khumi ndi chisanu ndi chimodzi ndi la makumi anayi ndi chimodzi la Danieli 11, mafumu awiri adzanena mabodza pa gome limodzi, koma mabodza awo sadzapindula. Kodi mafumu awiri amene amanena mabodza kwa wina ndi mnzake ndi ndani? Tisanayankhe lingaliro limenelo, ndikufuna tikumbukiridwe zina mwa zizindikiro zimene tinazifotokoza kale m’mndandanda uno.

वो चार रोमी शासक कुन सन्दर्भमा विचार गरिन्छन् भन्ने आधारमा विभिन्न प्रकारका भविष्यवाणीसम्बन्धी प्रतीकहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन्। यद्यपि तिनीहरू रोमी शासकहरू नै हुन्, तैपनि प्रतीकको रूपमा तिनीहरूले मूलतः प्राचीन यहूदाको भविष्यवाणीगत इतिहासलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्, जब तिनीहरू सेल्युसिडहरूको प्रभुत्वबाट रोमीहरूको प्रभुत्वतर्फ संक्रमण गर्दै थिए।

పొంపేయి ఒక సేనాధిపతి; తదుపరి ముగ్గురు రోమీయ పాలకులందరూ కైసరులే. ఆగుస్తుతో సంబంధంలో జూలియస్ రెండు త్రిగుణ సంఘటనలను, అనగా రెండు త్రిమూవిరేట్లను, ప్రతినిధ్యం వహించాడు—మొదటిది అధికారికం కానిది, రెండవది అధికారికం. నిర్దిష్ట సందర్భాలలో ఈ నలుగురు పాలకులందరూ ఆదివార శాసనాన్ని సూచిస్తారు. పొంపేయి మహిమగల దేశాన్ని జయించాడు; ఇరవైమూడు కత్తిపోట్లు ద్వారా సూచించబడిన జూలియస్ మొదటి దూత, ఎందుకంటే అతడే మొదటి కైసరు; మరియు అతడు మూడవ దూతకు మాదిరియై ఉన్నాడు, అది టిబేరియాస్. శిలువ వద్దనున్న టిబేరియాస్—అదే ఆదివార శాసనం—ఇరవైమూడు ద్వారా కూడా సూచించబడుతుంది, ఎందుకంటే ఇరవైమూడు ఏకీకరణను సూచిస్తుంది; మరియు శిలువ, క్రీస్తు తన దైవత్వాన్ని మన మానవత్వంతో ఏకీకరించిన కార్యంలో అత్యంత అవసరమైన భాగం. అందువలన, జూలియస్ మరియు టిబేరియాస్ మొదటి మరియు మూడవ సందేశములు, ఇరవైమూడు ద్వారా సూచించబడినవిగా నిలుస్తారు.

Juliasi kwakanga kusiri munhu worudo sezvaanowanzo kuratidzwa mungano dzeHollywood; akanga ari munhu ane utsinye, akatsunga kutsvaka simba. Tiberiasi akanga akaipa kupfuura Juliasi, nokuti huipi hwake hunotaurwa kunyange mundima yacho, nokuti tsamba yokupedzisira yearufabheti yechiHebheru ine nhamba makumi maviri nembiri uye tsamba yokutanga ine nhamba imwe. Arifa iduku kupfuura Omega, uye huipi hwaTiberiasi hunowanikwa mundima makumi maviri nembiri, inova ndiyo tsamba yokupedzisira yearufabheti yechiHebheru; uye pakati pevanhu vaviri vakaipa ava, vanomiririrwa naJuliasi naTiberiasi, paiva naAugasto. Augasto anomirira kukwirira kwokubwinya kwesimba nokuremekedzwa kweRoma. Sechinopesana neshoko rokutanga nerechitatu anomiririrwa netsamba gumi nenhatu, chinova chiratidzo chokupandukira. Augasto akasimbisa umambo hwake nokukunda kupandukira kwaAntony naCleopatra, kupandukira kwakakurumbira zvikuru munhoroondo yeRoma.

Augustus ndi mphamvu ya Roma imene inagonjetsa cholepheretsa chachitatu, ndipo pochita chimenechi anayimira lamulo la Lamlungu, ndiponso mphamvu ya Roma imene imalamulira m’miyezi makumi anayi ndi iwiri yophiphiritsa ya chipanduko ya chaputala 13 la Chivumbulutso. Ikayikidwa patsogolo pa lamulo la Lamlungu, Pompey ali onse a 1798 ndi 1989, motero kumupanga Pompey kukhala chizindikiro cha Antiochus Magnus amene anathetsa nkhondo yachinayi ya ku Suriya kuyambira 219 mpaka 217 BC, pokwaniritsa vesi 10 la chaputala 11. Kenako Julius Caesar amagwirizanitsidwa ndi mavesi 11 ndi 12 ndi nkhondo ya malire, ndiyo nkhondo ya Raphia mu 217 BC. Pamenepo Julius alinso Antiochus Magnus, ndipo Augustus Caesar alinso Antiochus Magnus mu nkhondo ya Panium ya vesi 15. Ndiyeno mu vesi 16 Tiberias ndi lamulo la Lamlungu, koma iye si Antiochus Magnus, pakuti pamenepo iye ndi Pompey, chifukwa Yesu nthawi zonse amawonetsera mapeto ndi chiyambi. Vesilo limasonyeza mapeto a Ufumu wa Seleucid, wophiphiritsa mapeto a United States monga ufumu wachisanu ndi chimodzi wa ulosi wa Baibulo.

Kune kumwe kuwiriranisa kunofanira kuitwa pamusoro pevatongi vana veRoma, uye mutsetse uyu unomirira nhoroondo yakavanzika yendima makumi mana. Mutsetse wevaMaccabee wendima makumi maviri nenhatu unoratidzawo nhoroondo yakavanzika yendima makumi mana. Zvino mundima makumi maviri nenhatu, nyaya yeRoma yeumambo hwechihedheni inomiririrwa nenguva—makore mazana matatu nemakumi matanhatu. Mutsetse wenhoroondo yeRoma unomiririrwa kubva pandima makumi maviri nenhatu kusvika pandima makumi matatu unovawo mufananidzo wenhoroondo yakavanzika yendima makumi mana. Unoguma pandima makumi matatu neimwe apo musoro wenyaya unoshanduka kubva kuRoma yechihedheni kuenda kuRoma yepapa. Roma yechihedheni ichiri mundima iyi, asi ipapo haisi kumiririrwa soumambo hwechina hwechiporofita cheBhaibheri, asi sesimba rezvematongerwo enyika rakaisa hupapa pachigaro muna 538. Muna 538 hupapa hwakapa mutemo weSvondo, saka ndima makumi matatu neimwe iri kuwirirana nendima gumi nenhanhatu nemakumi mana neimwe. Ndima makumi maviri nenhatu yakatanga hondo yeActium nenhoroondo yakabatana nomutsetse uyu.

Ndima yemakumi maviri nemana iri kuratidza nguva yakatanga kutonga kukuru kweRoma yechihedheni kwamakore mazana matatu nemakumi matanhatu, uyezve mundima yemakumi matatu neimwe Roma yepapa inotanga kutonga zvikuru kwamakore ane chiuru nemazana maviri nemakumi matanhatu. Kutanga nekuguma kwemutsara uyu kunotakura chisimbiso chaKristu, Arfa naOmega. Mundima idzi mune nhoroondo yaMarc Antony, Cleopatra, naAugustus Caesar. Mundima yegumi nenhanhatu Roma yechihedheni yakakunda Humambo hweSeleucid muna 65 BC, uyezve Judha muna 63 BC. Chipingamupinyi chechitatu cheActium muna 31 BC chakaratidza kuguma kweumambo hweIjipiti, sezvakaratidzwa nezvipingamupinyi zvokutanga zvevaSeleucid muna 65 BC. Zvakare, tinowana chisimbiso chaWokutanga naWokupedzisira. 65 BC ndiyo yaiva yokutanga pazvipingamupinyi zvitatu, uye yakamiririra kukundwa kwamambo wokumusoro; uye 31 BC yakamiririra chechitatu chezvipingamupinyi zvitatu, uye yakamiririra kukundwa kwamambo wokumaodzanyemba. Judha, sechipingamupinyi chepakati pazvipingamupinyi zvitatu, yakanga iine hondo yevagari vayo mukati memasvingo eJerusarema apo Pompey akasvika muna 63 BC. Chipingamupinyi chechipiri chiratidzo chokupanduka.

Muna 538, chipingaidzo chechitatu chaidzivisa Roma yepapa chakadzingwa kubva muGuta reRoma. Chipingaidzo ichocho chaiva maGoths, uye ipapo ushe hwechishanu hwechiporofita cheBhaibheri hwakatanga; panzvimbo chaiyo pakagumira ushe hwechina. Uye sezvakangoitawo kuti ushe hwechina hutange pachipingaidzo chahwo chechitatu, ushe hweIjipiti hwakakundwa, sezvazvakanga zvatofanofananidzirwa pachipingaidzo chokutanga cheushe hweSeleucid. Izvi zvinoratidza kuti uchapupu hwechiporofita hunowanikwa mundima makumi maviri nemana kusvikira pandima makumi matatu, hunomiririra mutsetse unofanirawo kuwanikwa munhoroondo yakavanzika yendima makumi mana. Nokuda kwechikonzero ichi, zvinokosha kuti titarise ukama hwakasiyana-siyana hwechiporofita hunomiririrwa naMarc Antony, Cleopatra, Julius Caesar, Pompey, naAugustus Caesar.

Na izvozvo, kaci kakakala aku kwa ndima iyo kubva pandima yamakumi maviri neina kusvikira pamakumi matatu, pavanoreva nhema vari patafura imwe?

Uriah Smith anozivisa madzimambo maviri aya saMarc Antony naAugustus Caesar.

Xana Octavia a ri karhi a kombisa leswaku vukati byakwe na Antony a byi ri xitshembiso xa vun’we, sweswo a swi kombisa ntwanano wa vukati lowu a wu fanekisiwe eku sunguleni eka ndzima ya khume na yin’we hi vukati bya nkarhi wa Vagiriki exikarhi ka Berenice na hosi ya Vaseleucid Antiochus II Theos kwalomu ka 252 BC. Berenice a a ri n’wana wa Ptolemy II Philadelphus. Octavia na Berenice va yimela vukati bya vudiplomati kumbe, hi vuprofeta, mintwanano. Tindzimana ta ntlhanu ku fika eka ta khume ti kombisa matimu ya vukati bya vudiplomati exikarhi ka mimfumo ya le dzongeni ni le n’walungwini, naswona loko Marc Antony na Octavian, loyi endzhakunyana a tivekeke tanihi Augustus Caesar, va lulamisile vukati byebyo, va tlhele va avanyisa mfumo hi vuxeni ni vupela-dyambu.

Chibvumirano cha Brundisium (40 BC) chakaŵa phangano lakukambirana pakati pa Marc Antony na Octavian (uyo pambuyo pake anadziwika kuti Augustus) pofuna kuthetsa mikangano mu Triumvirate Yachiŵiri pambuyo pa kuyandikira kwa nkhondo ya paŵeni. Chinaphatikizapo kugawana madera a Aroma (Antony kum’maŵa, Octavian kumadzulo) ndipo chinatsimikiziridwa mwa ukwati wa Antony ndi Octavia (mlongo wa Octavian). Mu 39 BC nthawi yoyambirira ya zaka zisanu ya Triumvirate inatha; Antony ananyamuka panyanja kupita ku Italy ali ndi zombo zoposa 300, zomwe poyamba zinakanizidwa kutera pa Brundisium, motero potsiriza zinakhazikika pa Tarentum. Octavian anakumana naye kumeneko pambuyo pa kuyankhulirana kwa nthawi yaitali komwe kunabwera chifukwa cha kusafuna kwa asilikali a Antony kumenya nkhondo ndi asilikali a Octavian, ndiponso kwa a Octavian kusafuna kumenya nkhondo ndi a Antony. Octavia anagwira ntchito yofunika kwambiri yoyanjanitsa, nakopa Antony kuti athandize Octavian polimbana ndi Sextus Pompey. Iwo anakonzanso Triumvirate kwa zaka zina zisanu (mpaka 32 BC), pomwe Antony anapatsa Octavian zombo 120 m’malo mwa lonjezo la asilikali (lomwe pambuyo pake Octavian sanakwaniritse).

Mu 32 BC habayeho gutandukana ku mugaragaro hagati y’abo bahanganye bombi. Umubano wari wararushijeho kuzamba bitewe n’ikorwa ry’icengezamatwara, kwibanda kwa Antony ku Burasirazuba (hamwe na Cleopatra), no gushimangira ubutegetsi kwa Octavian mu Burengerazuba. Mbere ya Actium, Octavian yanze ibyifuzo bya nyuma bya Antony byo kugirana inama.

Mmuchato wa ndyali ndi mfumu ya kumpoto (Antiochus) ndi mfumu ya kumwera (Ptolemy), mfumu ya kumwera ndiyo inapereka mkwatibwi; koma mu muchato wa ndyali wa Antony (kum’mawa) ndi Octavian (kumadzulo), mkwatibwi anaperekedwa ndi kumadzulo. Mauchato onse awiri a ndyaliwo analephera, ndipo wopereka mwana wamkazi kapena mlongo ndiye pamapeto pake anapambana pa mphamvu imene inaphwanya pangano.

Pakupera kweHumambo hwevaSeleucid kwakava nechibvumirano chechitatu apo nhema dzakataurirwa patafura imwe chete. Izvi zvakaitika muchimiro cheHondo yeChishanu yeSiria (202–195 BC), apo Antiochus III Magnus akashandisa kusava nesimba kweUmambo hwePtolemaic mushure mekufa kwaPtolemy IV Philopator muna 204 BC. Ptolemy V Epiphanes (Ptolemy V) akakwira pachigaro achiri mwana muduku (ane makore anenge 5–6), zvichisiya Egipita iri pasi pevatariri vehumambo uye iri panjodzi yekusagadzikana kwemukati, kumukira kwevagari vemo, nezvityisidziro zvinobva kunze.

Antiochus Magnus akanga atopindira kare ndokutora chikamu chikuru chenyika dzaPtolemy muCoele-Syria, muPalestina, uye muAsia Minor mushure mokukunda kwakaita seHondo yePanium (200 BC). Panzvimbo pokukunda Egipita zvizere (izvo zvaigona kukonzera kupindira kweRoma, sezvo Roma yakanga ichimumanikidza kuti arege kupinda mune dzimwe nzvimbo), akatevera sungano yomuchato wezvematongerwo enyika semunhu aiva muchimiro chomu“dziviriri.” Muna 197/195 BC, sechikamu chesungano yorugare yakagumisa hondo, Antiochus Magnus akavimbisa mwanasikana wake muduku Cleopatra I Syra (anonziwo Cleopatra Syra) kuna mwana Ptolemy V, uye akazomuroodza kwaari (muchato wacho wakaitika muna 193 BC paRaphia; Ptolemy akanga ava namakore 16, Cleopatra 10).

Izvi su zvakaiswa muchimiro chechiito cherupo: Antiochus akazvimisikidza somubatsiri uye “mudziviriri” wamambo muduku, achisimbisa rugare uku achiramba akachengeta zvaakanga awana muAsia. Muchato uyu wakamupa simba risiri rakananga pamusoro peEgipita kubudikidza nomwanasikana wake (aitarisira kuti aizoramba akatendeka kumidzi yake yeSeleucid uye aite senzwi rinotsigira Siria mudare rePtolemaic). Zano iri rakakundikana nokuti Cleopatra akatsigira murume wake neEgipita, kwete baba vake, zvichikanganisa kutonga kwaAntiochus kwenguva refu. Izvi zvinofananidzwa nePact of Brundisium (40 BC) uye zvaiva nechokuita nezviitiko zveRoma nenzira dzinoverengeka.

Senge Antoni alowola Octavia (mchemwali wa Octavian) kuti alimangirize mphamvu zotsutsana pambuyo pa nkhondo imene inali pafupi kuyambika, momwemonso Antiochus anagwiritsa ntchito ukwati wa mwana wake wamkazi ndi Ptolemy V kuti akhazikitse mwalamulo mtendere wa kanthawi ndi kugawikana kwa madera (Aseleukidi anasunga madera amene anagonjetsa kumpoto, ndipo Ptolemy anasunga Igupto kum’mwera).

Antiochus aiita somutariri chaiwo pamusoro pomwana-mambo Ptolemy V (kubudikidza nokusungwa kwoumhuri), zvakafanana nokuti Octavian (uye neTriumvirate) vakazvimisikidza sei mukati memakakatanwa esimba kana kupesana kwavakwikwidzi. Muzviitiko zvose zviri zviviri, munhu “ane simba zvikuru” (Antiochus/Octavian) akatsvaka kuwana mukana pamusoro peumwe akanga asina kusimba kubudikidza noukama hwoumhuri. Hurongwa hwose uhwu hwakaunza kugadzikana kwenguva pfupi, asi ‘hahuna kubudirira’ munguva refu nokuda kwokusavimbana kwaive kwakadzama—Cleopatra akatsigira Egipita (zvichikanganisa Antiochus), ukuwo kutarira kwaAntony kumabvazuva (Cleopatra VII) kwakaguma nokuparara kwoukama hwake naOctavian.

Ubwana wa Ptolemy V chini ya walezi wa utawala unalingana na hali ya kutokuwa imara baada ya kifo cha Julius Caesar (hali iliyopelekea kuundwa kwa Triumvirate na mapambano ya madaraka). Ndoa ya Berenice na Antiochus iliashiria mwanzo wa historia ya Dola ya Seleucid katika Danieli kumi na moja, na ndoa ya binti ya Antiochus Magnus na mfalme mtoto wa Misri ikaashiria mwisho wa Dola ya Seleucid. Kuvunjika kwa ndoa ya Marc Antony na Octavia kuliashiria mwisho wa ufalme wa Ptolemy. Mwisho wa Yuda kama watu wa agano la Mungu ulitukia msalabani, na ufalme huo wa Kiyahudi ulianza na Wamakabayo na muungano walioufanya na Roma. Mistari hii yote ya kiunabii inawakilishwa ndani ya simulizi la Danieli sura ya kumi na moja, nayo yote inapatana na historia iliyofichika ya aya ya arobaini. Kuanzia katika aya ya tano tunayo agano la Berenice, linaloongoza kwa Antiochus Mkuu na kwa agano la binti yake Cleopatra Syra, linalotokea katika historia ya Wamakabayo ya aya ya ishirini na tatu. Wamakabayo wanakuwa sehemu ya mstari huo kwa msingi wa uasi wao dhidi ya Antiochus Epiphanes, mmoja wa walio wa mwisho wa Nasaba ya Seleucid.

Antiochus Epiphanes ndiye Antiochus uyo anali ku Igupto mu 168 BC pafupi ndi Alexandria pa nthawi ya Nkhondo Yachisanu ndi Chimodzi ya Asuriya. Antiochus Epiphanes analowa m’dziko la Igupto ndipo anali pafupi kulanda Alexandria. Olamulira a Ptolemaio anapempha Roma kuti iwathandize. Roma inatumiza Popillius Laenas (ali ndi gulu laling’ono chabe lomuperekeza—osati asilikali) kuti akapereke lamulo lomaliza lochokera ku Senate; Antiochus anayenera kuchoka nthawi yomweyo mu Igupto ndi ku Kupro, apo ayi akakumane ndi nkhondo yolimbana ndi Roma. Antiochus atalandira kalatayo ndi kupempha nthawi yoti akafunse alangizi ake, Popillius—wofotokozedwa kuti anali wokhwima ndi wolamulira mwamphamvu—anatenga ndodo yake yoyendera ndipo anajambula bwalo pa mchenga mozungulira mapazi a mfumu. Kenaka analengeza kuti, “Usanatuluke m’bwalo limenelo, undipatse yankho loti ndikapereke pamaso pa Senate.”

Zvaireva pachena kuti; Antiochus aisakwanisa kubuda mudenderedzwa iro asina kuzvipira kuzvinodiwa neRoma—kuyambuka denderedzwa iroro asina kubvumirana kwaireva hondo. Akashamiswa uye anyadziswa, Antiochus akambozeza kwenguva pfupi, asi akazobvuma kutevedzera, akabvisa mauto ake muEgipita, uye akadzokera kuSiriya. Chiito ichi chakashinga cheudiplomasi (chakatsigirwa nemukurumbira waive uchikura weRoma wesimba) chakamanikidza kudzokera shure pasina hondo, zvichiratidza pachena kutonga kwaRoma kwainge kuchangobuda muMediterranean yokumabvazuva. Chinowanzo kutaurwa sechimwe chezvakabva mutsara unoti “kudhirowa mutsetse mujecha” (kunyange zvazvo chaiva denderedzwa chaizvo).

Antiochus Epiphanes akavawo ndiye kunzwisisa kwechiPurotesitendi kwesimba rinozvikudza, rinowira pasi uye rinomisa chiratidzo chiri mundima yegumi nechina yaDanieri gumi neimwe.

אַנטיאָכוס דער פֿערטער עפּיפאַנעס האָט געמלוכט אין די יאָרן 175–164 פֿריִער דער ציווילער רעכענונג, און איז געווען דער אַכטער פֿון דרײַצן סעלויוקידישע מלכים. ער האָט געזוכט אָפּלייגן העלעניסטישע קולטור און איינהייטיקן זײַן אימפּעריע אונטער גריכישע רעליגיעזע פּראַקטיקן. אין 169 פֿריִער דער ציווילער רעכענונג האָט ער אויסגעפּלינדערט דעם בית־המקדש, פֿאַרבאָטן ייִדישע מצוות־אופֿנים (ברית־מילה, שבת־האַלטן, תּורה־לימוד), און געצוווּנגען קרבנות צו פּאַגאַנישע געטער. אין דעצעמבער 167 פֿריִער דער ציווילער רעכענונג האָט ער אויפֿגעשטעלט אַ פּאַגאַנישן מזבח (צו זעוס) אויבן אויף דעם ייִדישן מזבח פֿון עולה־קרבנות אין בית־המקדש און מקריב געווען אַ חזיר, צוזאַמען מיט אַנדערע חילולדיקע מעשים. די טמאָה און חלול־הקודש איז געווען דער לעצטער שטרוי פֿאַר שומרי־מצוותדיקע ייִדן, וואָס האָבן דאָס געזען ווי דעם העכסטן פֿאַרלעצונג פֿון דער קדושת בית־המקדש און פֿון גאָטס תּורה. דאָס האָט גלײַך אַרויסגערופֿן ווידערשטאַנד, ווען מתּתיהוּ (אַ כּהן פֿון מודיעין) האָט זיך אָפּגעזאָגט צו פֿאָלגן דעם באַפֿעל פֿון אַ סעלויוקידישן אָפיציר צו מקריב זײַן צו פּאַגאַנישע געטער, און האָט דערהרגעט אַ מומרדיקן ייִד צוזאַמען מיט דעם אָפיציר, און דערנאָך אַנטלאָפֿן אין די בערג מיט זײַנע זין (די צוקונפֿטיקע מאַקאַבּים). דאָס האָט אָנגעצונדן אַ געריליע־מלחמה און אויפֿשטאַנד אין די יאָרן 167–160 פֿריִער דער ציווילער רעכענונג, וואָס האָט געצילט צו צוריקברענגען דעם ייִדישן עבודת־הקודש, און דאָס האָט געפֿירט צו דער חנוכּה־מחדש פֿון בית־המקדש (חנוכּה) אין 164 פֿריִער דער ציווילער רעכענונג אונטער יהודה המכּבּי.

Pakutanga nokumagumo eHumambo hweSeleucid kwakavapo sungano yakakosha yakam representedzwa nemuchato wokudyidzana kwenyika, waiva nechikamu chokupatsanurwa kwekumabvazuva nokumadokero, kana kuti kwekuchamhembe nokumaodzanyemba. Sezvo Humambo hweSeleucid hwakanga huchidzikira, Antiochus Epiphanes anova chiratidzo chesimba reRoma raiva richimuka, uye anovawo chinhu chinotariswa nokutsamwa kwevaMaccabean. Pashure munhoroondo anova wokunyepedzera wechiratidzo chouprofita chinosimbisa chiratidzo chacho. Simba riri mundima yechi22 yechitsauko 11 rinoputswa apo muchinda wesungano akaputswa.

Kubusa kwa Antioko Epifane kwakaguma muna 164 BC, anenge makore mazana maviri Kristu asati auya, apo “muchinda wesungano” “akaparadzwa” pamuchinjikwa. Zvatinoda kucherechedza pano ndezvokuti Hushe hweSeleucid hwakatanga nokuguma nomuchato wesungano yezvematongerwo enyika, umo kunyengera pakati pemapato maviri aya kuri chinhu chakanyorwa pachena munhoroondo. Panguva yokutonga kwaAntioko Epifane, kupanduka kwavaMaccabee kwakatanga, uko kwakafananidzira Chimurenga cheAmerica. Munhoroondo yavaMaccabee, kurwira kwavo kuzvisunungura pasi pesimba revaSeleucid kwakabatanidza sungano inokosha neRoma. Ndima inozivisa sungano iyoyo zvakananga inozivisawo zvakananga kuti Roma yakashanda nounyengeri, kana kuti yakataura nhema patafura yesungano.

Mutsara wose weuprofita unotangira nguva yokuguma mundima makumi mana une sungano yakaputswa. Uriah Smith, achitsanangura mashoko endima makumi matatu anoti “avo vanosiya sungano tsvene,” anonyora zvinotevera:

Vhesi rechishanu cha Danieri 11 chinoratidza mutsetse wenhoroondo apo mambo wekumaodzanyemba anopa mwenga wedzvematongerwo enyika sechiratidzo chesungano yakazoputswa namambo wekuchamhembe. Kutsiva kwamambo wekumaodzanyemba kwakafananidzira kutsiva kwamambo wekumaodzanyemba wemweya waNapoleon kupikisana namambo wekuchamhembe wepapacy muna 1798. Sungano yakaputswa yemavhesi rechishanu kusvika repfumbamwe yakafananidzira sungano yaNapoleon yeTolentino yakaputswa, iyo yakazofananidzira chirevo chaPutin chokuti NATO yakaputsa sungano. Kutsiva kwaNapoleon kwakafananidzira kutsiva kwaPutin kuUkraine muna 2014. Kutsiva kwaAntiochus Magnus kuri muvhesi regumi, kwakagumisa Hondo yechina yeSyria, kunowirirana naNapoleon muna 1798 uye zvakare naPutin muna 2014. Mushure mehondo yePanium iri muvhesi regumi neshanu muna 200 BC, Antiochus akaronga muchato wedzvematongerwo enyika aine chinangwa chakavanzika chokutora Egipita pasi pesimba rake asina kushandisa mauto ari pasi. Chigaro chaAntiochus Magnus chakazopiwa kumwanakomana wake, uyo akaurayiwa, zvikaunza mwanakomana mudiki waAntiochus Magnus, Antiochus Epiphanes, pachigaro. Mabasa ake mukusimbisa tsika nechitendero chechiGiriki akakonzera kupanduka kwevaMaccabee, uko kwakatungamirira kusungano yokunyengera neRoma iri muvhesi remakumi maviri nenhatu. Vhesi remakumi maviri nemana rinotanga kuunza Roma yechihedheni uye rinoratidza tafura yenhema yaAntony naAugustus. Muvhesi remakumi matatu, Roma yechihedheni inopinda muhurukuro nechechi yepapa, avo vanozivikanwa sevaya vakanga vaputsa sungano tsvene.

Verse 24 kusvika 30 ndihwo uchapupu hweRoma yechihedheni, uye verse 31 kusvika 40 dzinopa uchapupu hweRoma yepapa. Mutsetse woga woga waDanieri 11:1 kusvika 40 unomiririra mutsetse wechiporofita unoshandiswa munhoroondo yakavanzika yeverse 40. Mutsetse woumambo hwevaSeleucid, mutsetse woumambo hwevaPtolemy, mutsetse woumambo hweJudhea hwevaMaccabee, mutsetse weRoma yechihedheni, uye mutsetse weRoma yepapa, zvose zvinoratidza nhoroondo ya1989 kusvika kuSunday law. Mumwe nomumwe wemitsetse iyoyo unoratidza sungano yakaputswa sechinhu chikuru chenhoroondo.

Ndi Roma rinomisa chiratidzo chaDanieri gumi nerimwe, uye zvibvumirano zviviri zvechiporofita zverunyengeri zveRoma yechihedheni neRoma yepapa zvinoratidzwa sezvinofambira mberi uye sezvakaitika Roma isati yatonga nesimba guru panguva dzazvo dzakasiyana uye dzakatarwa dzechiporofita. Masimba ose ari maviri akaratidza kutanga kwenguva yechiporofita yokutonga nesimba guru sokunotanga pakakundwa chipingamupinyi chawo chechitatu. Mutemo weSvondo uri kukurumidza kuuya muUnited States usati wavapo, pachava nechibvumirano cherunyengeri pakati pemasimba maviri. Kanokwana kana, masimba maviri aya akava madzimambo okumaodzanyemba nokokumusoro: kamwe pakati penyika inobwinya yaJudha neRoma, kamwe pakati pezvikamu zviviri zvehutongi hwevatatu hweRoma, uye kamwe pakati peRoma yechihedheni neRoma yepapa. Muzvibvumirano zvose zviri zviviri zverunyengeri zvine chokuita neRoma, zvakazova chibvumirano pakati peimwe hafu youmambo hweRoma, kungava Antonio wokumabvazuva, Augustus wokumadokero, kana Roma yechihedheni yokumabvazuva neRoma yepapa yokumadokero. Zvibvumirano zvina zverunyengeri pakati pamadzimambo okumusoro nookumaodzanyemba, zviviri pakati pamadzimambo okumabvazuva nokumadokero, uye chimwe pakati pamambo wokumusoro achangova pedyo kuuya nenyika inobwinya.

Izi zvinopedzisa mharidzo yedu yokutanga pamusoro pebhuku raDhanieri. Nhevedzano yePanium inomirira mhedziso yenhevedzano pamusoro pebhuku raDhanieri, inova sumo kunhoroondo yakavanzika yendima makumi mana yaticharamba tichifungisisa muchinyorwa chinotevera.