Kitaabka Daanyeel - Boqol iyo Afar iyo Soddonaad

Wakhtiga shaabadaynta boqolka iyo afartan iyo afarta kun, oo ka bilaabma Sebtembar 11, 2001, ilaa sharciga Axadda ee dhowaan ka iman doona dalka Maraykanka, waa xilliga nebiyadeed ee ay ku rumoobaan maalmihii ugu dambeeyey aragti kasta oo Erayga Ilaah ku jirta.

Khadkaas dhexdiisa, malaa’igtii saddexaad ayaa haddana imanaysa, waxaana taas lagu metelayaa imaanshaha malaa’igta saddexaad 22-ka Oktoobar, 1844, ilaa fallaagadii 1863. Fallaagadii 1863 waxaa lagu metelay fallaagadii ugu horraysay ee Israa’iiltii hore ee Kaadeesh, sidaas darteedna waxaa lagu metelayaa taariikhda oo dhan laga bilaabo gudubkii Badda Cas ilaa fallaagadii ugu horraysay ee Kaadeesh. Fallaagadii ugu horraysay ee Kaadeesh waxay astaan u ahayd fallaagadii labaad ee Kaadeesh, sidaas awgeedna khadka laga bilaabo dhimashadii Haaruun ilaa fallaagadii labaad ee Kaadeesh ayaa lagu soo celinayaa khadka shaabadaynta.

Taariikhda Milleriyiinta gudaheeda ayaa mar kale lagu soo celiyey, laga bilaabo 1840 ilaa 1844, taas oo lagu sii tusaaleeyey baabtiiskii Masiixa ilaa iskutallaabta, taas oo sidoo kalena matalaysay taariikhda laga soo bilaabo iskutallaabta ilaa dhagax-ku-dilkii Istefanos. Xariiqba xariiq ka dambaysa, nebiyadii hore mid kastaaba wuxuu wax ka sheegay muddadan waqtiyeed in ka badan maalmaha ay iyagu ku noolaayeen.

“Jiilka ugu dambeeya” waa jiilkii la doortay ee Butros, kaas oo ah boqolka iyo afartan iyo afarta kun, waxaana laga soo doortaa Sebtembar 11, 2001 ilaa sharciga Axadda ee dhowaan imanaya, markaas oo iyaga kor loo qaado sidii calamad. “Dhammaan,” ma aha qaar, balse “dhammaan dhacdooyinka waaweyn iyo hawlaha culus ee quduuska ah” ee Erayga Ilaah, ayaa “isku soo celinaya” “jiilka ugu dambeeya” ee “kaniisadda” ee “maalmaha ugu dambeeya.” Xarriiqda shaabadaynta gudaheeda, dhammaan kutubta Kitaabka Quduuska ah way ku kulmaan oo ku dhammaadaan.

“Qaybta waxsii sheegidda Daanyeel ee khusaysa maalmaha ugu dambeeya,” oo la furfuray, waa riyooyinkii la siiyey Daanyeel agagaarka labada webi ee waaweyn ee Shincaar, Ulaay iyo Xiddeqel. Riyooyinkaas waxay matalaan Daanyeel cutubka siddeedaad, aayadaha saddex iyo tobnaad iyo afar iyo tobnaad, iyo cutubka kow iyo tobnaad aayadaha afartan ilaa afartan iyo shan. Wakhtiga shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kun waa taariikhda uu Masiixu, isagoo ah Wadaadka Sare ee jannada, si weligeed ah kuwa la doortay ee jiilka ugu dambeeya ugu shaabadeeyo xidhiidh ka kooban rabbaani iyo aadmi. Aayadda afartan ee Daanyeel kow iyo tobnaad waxay aqoonsanaysaa xidhiidhka masduulaagga, bahalka, iyo nebigii beenta ahaa oo hadda si wadajir ah dunida ugu hoggaaminaya Armageddoon, sida uu u metelo taariikhda geeska Jamhuurnimada ee saaran bahalka dhulka, kaas oo u taliya sida boqortooyada lixaad ee waxsii sheegidda Kitaabka Quduuska ah inta lagu jiro taariikhda aayadda afartan. Aayadda afartan waxay kaloo aqoonsanaysaa kala soocidda kuwa caqliga leh iyo kuwa nacasyada ah ee qeexaysa taariikhda geeska Protestantism-ka isla taariikhdaas, oo ka bilaabmaysa 1798 ilaa sharciga Axadda ee dhawaan imanaya.

Dhammaan “buugaagta Kitaabka Quduuska ah” waxay “isku yimaadaan oo ku dhammaadaan” buugga Muujintii, oo markay isku yimaadaanna, buugga Muujintii wuxuu “dhammaystiraa” buugga Daanyeel, erayga “dhammaystir”na wuxuu ka dhigan yahay in wax kaamilnimo lagu gaadhsiiyo. Wakhtiga shaabadaynta ee boqol iyo afartan iyo afarta kun, sida loogu metelay buugga Muujintii, waxsii-sheegyadii Daanyeel ee maalmaha ugu dambeeya la furfuray waxaa lagu gaadhsiinayaa kaamilnimo, marka la isu keeno sadarba sadar, iyadoo lagu dul saarayo xariiqda taariikhda ee lagu metelay cutubka siddeed iyo tobnaad ee Muujintii, taas oo ka bilaabmaysa codka aayadaha kow ilaa saddex, kuna dhammaanaysa codka labaad ee aayadda afar.

Kaamilnimada aragtida nebinnimada ee uu webiga Xiddeqel ku matalo kitaabka Daanyeel, waxay ka dhigan tahay kaamilnimada aragtida dibadda ee cadowyada dadka Ilaah oo ku tuntay meesha quduuska ah iyo ciidanka. Kaamilnimada aragtida nebinnimada ee uu webiga Ulay ku matalo kitaabka Daanyeel, waxay ka dhigan tahay kaamilnimada aragtida gudaha ee Masiixa oo ka dhex muuqda dadkiisa marka uu dhammaystiro yabooha axdiga ee ah isku xidhidda ilaahnimada iyo aadanaha korka qarniga ugu dambeeya ee la doortay.

Taariikhda shaabadeynta ee diiradda saareysa geeska Jamhuuriga ee bahalka dhulka, waxay ka bilaabataa bahalkii dhulka oo ku hadlaya Xeerka Patriot sannadkii 2001, waxayna ku dhammaataa hadalkii lagu matalay Xeerarkii Alien and Sedition ee 1798, kuwaas oo Muujintii cutubka saddex iyo tobnaad lagu matalay bahalka dhulka oo u hadlaya sida masduulaagii. Xeerarkii Alien and Sedition ee 1798 waxay matalaan dhammaadka sadar ka bilowday hadalkii Baaqa Madaxbannaanida ee 1776. Bartamaha muddadaas taariikhda nebiyadeed, bahalkii dhulka wuxuu ku dhawaaqay Dastuurka inuu dhaqan galo sannadkii 1789.

Hadalka 1776 waxay la jaanqaadaysaa hadalka Patriot Act, halka Alien and Sedition Acts ay matalaan sharciga Axadda ee dhowaan imanaya gudaha Maraykanka. Bartamaha taariikhdaas waa in uu jiro hadal kale oo la jaanqaadaya 1789. Codka kowaad ee Muujintii siddeed iyo tobnaad, aayadaha kow ilaa saddex, si cad ayaa loo aqoonsaday inuu yimaaddo markii dhismayaashii waaweynaa ee Magaalada New York la dumiyey. Codka labaad ee aayadda afraadna, isaguna si cad ayaa loogu aqoonsaday inuu yahay sharciga Axadda ee dhowaan imanaya. Labadaas codba waa codad rabbaani ah, waayo labaduba waa codkii malaa’igta la doonayo inay dhulka ku iftiimiso ammaantiisa, taas oo Sister White ay ku aqoonsato inay tahay malaa’igta kowaad ee Muujintii afar iyo tobnaad. Ciise wuxuu ahaa malaa’igtii kowaad, mar walbana dhammaadka wax ayuu ku tusaaleeyaa bilowgiisa, sidaas darteed isaguna sidoo kale waa malaa’igta saddexaad, taas oo ah malaa’igta dhulka ku iftiimisa ammaantiisa.

Malaa’igta kowaad waxa kale oo lagu sawiray Muujintii cutubka tobnaad, iyadoo soo degaysa Agoosto 11, 1840, sidaasna u noqota astaan hore u sii muujinaysa soo degidda malaa’igta ee Sebtembar 11, 2001. Sister White si toos ah ayay u sheegaysaa in malaa’igta ku soo degtay cutubka tobnaad ay ahayd “qof aan ka yarayn Ciise Masiix.” Codadka kowaad iyo labaad ee Muujintii siddeed iyo tobnaad waa codka Masiixa. Taariikhdaas waxaa astaan u ah 1776, 1789, iyo 1798, markii bahalka dhulka uu hadlay saddex jeer. Codka Masiixa ee ka hadla inta u dhexaysa labada cod ee Muujintii siddeed iyo tobnaad waa markii uu ku hadlayo Muujintii cutubka kow iyo tobnaad.

Bishii Luulyo ee 2023, cod samada ka timid (codka Masiixa) ayaa billowday inay sara kiciso labada markhaati ee lagu laayay jidadka dhexdeeda bahalka aan Ilaah rumaysnayn ee yaamayska ka soo baxay. Halkaas markay maraysay, arrimaha la xidhiidha Dastuurka Maraykanka waxay noqdeen mowduuc nebiyadeed, waayo codka xiga, oo uu matalo 1798, Dastuurka si buuxda ayaa loo afgembiyi doonaa. Mid kasta oo ka mid ah saddexda calaamadood ee 1776, 1789, iyo 1798, waxay la jaanqaadaan saddexda cod ee rabbaaniga ah ee lagu asteeyey Sebtembar 11, 2001, Luulyo 2023, iyo sharciga Axadda ee dhowaan imanaya.

Saddexda tallaabo waxay la jaanqaadaan saddex tallaabo oo hoogga saddexaad ah, oo ay matalaan Sebtembar 11, 2001, Oktoobar 7, 2023, iyo sharciga Axadda ee dhowaan iman doona, marka buunka toddobaad, kaas oo ah Hoogga saddexaad, si kedis ah u yimaado saacadda “dhulgariirka weyn”. Sannadkii 2023, waxaa bilaabmay kala-guurka labada gees ee bahalka dhulka, sida uu u metelo riyadii qarsoodiga ahayd ee sanamka Nebukadnesar. Riyadii Nebukadnesar ee cutubka labaad waxay ahayd qarsoodi uu Ilaah keliya muujin karo, oo isaguna wuxuu u muujiyey kuwii ka gudbay imtixaankii kowaad ee lagu metelay cutubka koowaad ee Daanyeel.

Daa’uud iyo saddexdii mudane ee ku jira cutubka koowaad, kuwii ka gudbay imtixaankii ugu horreeyey, waxay ahaayeen kuwii doortay inay cunaan cuntadii jannada oo diideen cuntadii Baabuloon. Iyagu waa kuwa uu Yooxanaa ku matalo Muujintii cutubka tobnaad, kuwaas oo kitaabka yar ka qaata gacanta malaa’igta, oo aan ahayn cid kale mooyaane Ciise Masiix, oo cuna farriinta ku qoran dhexdeeda. Iyaguna waa kuwa ku jira Yooxanaa cutubka lixaad, kuwii doortay inay cunaan jidhka oo cabbaan dhiigga maannada jannada, taas oo kooxdii kale diidday, markaasna Masiixa ka jeesatay oo mar dambe weligeed la socon, cutubka LIXAAD, aayadda LIX IYO LIXDAN.

Xariiqdaas Masiixu wuxuu wax ku barayay Galili, taas oo micnaheedu yahay “bir” ama “meel leexasho.” Halkaas ayuu ku soo bandhigay farriinta maannada samada, oo xertiisu ay ahayd inay cunaan, sida Yooxanaa u cunay Muujintii cutubka tobnaad, iyo sida Yexesqeel u cunay cutubka saddexaad, iyo Yeremyaahna u cunay cutubka shan iyo tobnaad. Taariikhda uu Yooxanaa ku metelay Muujintii cutubka tobnaad, markii uu cunay buuggii yaraa, waxay metelaysay taariikhda Milleriyiinta laga soo bilaabo 1840 ilaa 1844, hase yeeshee si ka sii toos ah waxay u metelaysay muddadii shaabadaynta boqol iyo afartan iyo afarta kun in ka badan taariikhda Milleriyiinta. Tani waxay ka muuqataa cutubka dhexdiisa tilmaamihii Yooxanaa la siiyey markii lagu amray inuu cuno buuggii yaraa.

Aayaddaas, Yooxanaa hore ayaa loogu sheegay, ka hor intii uusan qaadan oo cunin kitaabka yar, waayo-aragnimada ay dhalin doonto farriinta uu cunay. Milleriyiintu hore uma ay fahmin waaya-aragnimada qadhaadh-macaan inta aan weli taariikh ahaan loo fulin astaantii Yooxanaa ee khadkooda taariikhda waxsii sheegidda. Laakiin boqolka iyo afartan iyo afarta kun hore ayaa loogu sheegay, waxaana laga doonayaa inay ogaadaan. Marka Yooxanaa sawiro taariikhda dhaqdhaqaaqa malaa’igta kowaad ama taariikhda malaa’igta saddexaad, farriintu waxay soo saartaa laba dabaqadood oo caabudayaal ah, dabadeedna waxay ku dhammaataa niyad-jabka qadhaadh. Markii Yeremyaah cunay kitaabka yar, markaas ayuu diiday inuu la xidhiidho “shirka kuwa jeesjeesa.”

Markii Yexesqeel cunay buuggii yaraa, waxaa lagu amray inuu farriinta gaadhsiiyo fallaagada reer binu Israa’iil, kuwaas oo aan dhegaysan doonin.

Markii Masiixu kibistii samada, oo ahayd jidhkiisa iyo dhiiggiisa, u bixiyey kiniisaddiisii guriga ee Galili, kooxdii dib uga noqotay mar dambe lama ayan socon Isaga, xaqiiqduna in tani ka dhacday cutubka LIXAAD, aayadda LIXDAN IYO LIX, waxay tilmaamaysaa in cunistu ay tahay tijaabada ugu horraysa ee geeddi-socod tijaabo oo saddex tallaabo ah, kaas oo ku bilaabma soo-degidda malaa’igta. Tijaabada labaadna waa halka ay labada qaybood ku muuqdaan, ha ahaato isbarbardhigga u dhexeeya Yexesqeel iyo guriga reer binu Israa’iil ee qalbi-adag, ama bikradaha xigmadda leh iyo kuwa nacasyada ah ee bilowga iyo dhammaadka Adventism-ka labadaba, ama Yeremyaah iyo shirka kuwa jeesjeesa, ama Daanyeel iyo saddexdii mudaneyaasha ahaa oo loo dhigayo kuwo ka soo horjeeda nimankii xigmadda lahaa ee Baabuloon ee cutubka labaad ee Daanyeel.

Safkii Yooxanaa cutubka lixaad, imaatinka Galili waa Sebtembar 11, 2001. Farriinta ah in la cuno jidhka oo la cabbo dhiigga waa taariikhda ugu dambayntii horseedda xeerka Axadda ee soo dhow. “Waxaad tahay waxa aad cuntid,” sida uu u matalo Daanyeel iyo saddexdii mudane ee cutubka koowaad, iyo Yooxanaa lixaad, kuwa doortay inay cunaan jidhka Masiixa oo ay cabbaan dhiiggiisa, waxay noqdeen sawirka waxa ay cuneen. Waxay noqdeen sawirka Masiixa, halka qaybta kale ee jeesatay oo aan mar dambe la socon Masiixa ay muujisay sawirka bahalka. Qayb ka mid ah waxay ahayd sawirka Abuuraha, qaybta kalena sawirka uunka. Yooxanaa cutubka lixaad wuxuu ku daraa Sebtembar 11, 2001, macnaha “Galili,” waayo macnihiisu waa “xidhiidhka roganka,” sidaas darteedna wuxuu calaamadinayaa barta leexashada ee xerta. Miyey u jeesan lahaayeen cuntada samada mise cuntada Baabuloon? Waa xilliyada roganka nebiyadeed marka Masiixu muujiyo iftiinka muddada xigta, sida uu u matalay soo degiddiisii 2001, markii dhulku ku iftiimay ammaantiisa.

Ilaah had iyo goor wuxuu ku shaqeeyaa isla xariiqyadii taariikhdii hore, weligiina isma beddelo. Waxaa jira “meelo leexasho” (Galili), kuwaas oo ah “xilliyo qalalaase,” oo marka la joogo “meelahaas leexashada” “iftiinka wakhtigaas ayaa la bixiyaa.” Iftiinkii muddada shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kun waxaa la bixiyey qalalaasihii bilaabmay Sebtembar 11, 2001. Haddii iftiinkaas “la aqbalo, waxaa jira horumar ruuxi ah; haddii la diido, hoos-u-dhac ruuxi ah iyo burbur ayaa ka dambeeya.” Iftiinku wuxuu soo saaraa laba dabaqadood oo caabudayaal ah. Iftiinka ka dambeeya meesha leexashada wuxuu matalaa farriinta soo saarta laba dabaqadood oo caabudayaal ah.

Daanyeel cutubkiisa labaad wuxuu tusaale ka bixinayaa imtixaankii labaad, oo ah imtixaanka ka dambeeya imtixaankii cuntada ee cutubka koowaad. Aayadda koowaad ee cutubka koowaad ee Daanyeel, Yahuudah waxaa hadda uun qabsaday Nebukadnesar, kaas oo markaas noqday boqortooyadii ugu horraysay ee waxsii sheegidda Kitaabka Quduuska ah. Waxay ahayd meel taariikhdu ka leexatay, taariikhda quruumaha iyo tan kaniisaddaba; waxay ahayd qalalaase weyn, markaasna waxaa la bixiyey iftiinka imtixaanka cuntada. Daanyeel iyo saddexdii mudane waxay ka gudbeen imtixaankaas, dabadeedna cutubka labaad, waxay mar kale mataleen kuwa ka gudbay imtixaankii labaad. Imtixaankii labaad wuxuu ahaa imtixaan ku saabsanaa sir aanu ninna, xataa Nebukadnesar laftiisu, aqoon.

Astaanta imtixaanku waxay ahayd sanamkii riyadii Nebukadnesar. Waxay ahayd imtixaan nolol iyo geeri ku saabsan sanam aan cidina aqoon. Sanamku wuxuu tilmaamay boqortooyooyinka waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah, oo cutubyada toddobaad iyo siddeedaad ee Daanyeel, isla boqortooyooyinkii Daanyeel laba waxaa lagu matalay dugaag. Imtixaankii Nebukadnesar wuxuu ahaa imtixaanka “ekaanta dugaagga”, kaas oo maalmaha ugu dambeeya dhaca inta lagu jiro xilliga shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kun.

Maalmaha ugu dambeeya, samaysanka sawirka bahalka ayaa ah imtixaanka weyn ee dadka Ilaah, kuwaas oo uu wakiil uga yahay Daanyeel iyo saddexdii mudane. Waa imtixaanka ay tahay inay ka gudbaan ka hor intaan la shaabadayn; sidaas daraaddeed waa farriinta shaabadaynta‑imtixaanka ah oo ama soo saarta koox hesha shaabadda Ilaah oo ka tarjumaysa sawirka Ilaah, ama koox hesha shaabadda bahalka, sidaas darteedna ka tarjumaysa sawirka bahalka. Daanyeel cutubka labaad, farriinta ku saabsan sawirka bahalka waa la shaabadeeyey ilaa taariikhdii ay noqotay arrin nolol iyo geeri ah. Sawirkii Nebukadnesar waxaa si sax ah u fahmay Milleriyiintii, laakiin taariikhda shaabadaynta dhexdeeda waxaa la furfuraa run qarsoon oo ku xidhan sawirka Nebukadnesar, hase yeeshee waxaa loo furaa oo keliya kuwa qaatay farriintii la rabay in la cuno markii meeshii isu‑roggaanku timid.

Cuntadaasu waa farriinta roobka dambe ee bilaabatay markii malaa’igta Muujintii siddeed iyo tobnaad soo degtay, farriinta roobka dambena waa habraaca xariiq ka dambaysa xariiq. Haddii aan runtaas la cunin, farriinta qarsoon ee samaysanka sawirka bahalka lama arki karo.

Ellen White waxaa si “cad loogu tusay in ekaanta bahalka la samayn doono ka hor intaan wakhtiga nimcadu xidhmin.” Farriinta ku saabsan samaysanka ekaanta bahalka ee ku jirta Daanyeel laba, waxay matalaysaa samaysanka ekaanta oo keliya lagu arki lahaa taariikhda xigtay “barta leexashada”, marka iftiinka markaas la bixin doono. Waxa hadda laga fahmay ekaantii Nebukadnesar waa in aanay si fudud u aqoonsan afarta boqortooyo ee ugu horraysa ee wax sii sheegidda Kitaabka Quduuska ah, balse ay aqoonsatay dhammaan siddeedda boqortooyo, fahamkaasina wuxuu soo saaraa samays cusub oo ah ekaanta bahalka.

Runtaasu waxay caddeyneysaa in bahalkii siddeedaad uu ka mid yahay toddobadii, waxayna intaas sii caddaynaysaa in Maraykanka, oo marka hore sameeya ekaanta bahalka, dabadeedna dunida oo dhan ku khasba inay sidaas oo kale sameeyaan, uu yeelan doono sifada nebiyadeed ee bahalka uu ekaantiisa sameeyo. Ekaantaasna waxaa ku jira in uu yahay kii siddeedaad, oo ka mid ah toddobadii; taariikhda saddexda cod ee Masiixa gudaheedna, waxay calaamadaynaysaa barta isrogga ee Sebtembar 11, 2001, codka 2023 ee lafaha engegan ee dhintay ee labada markhaati ugu yeedhaya inay cagahooda ku istaagaan, iyo codka baaqa ka soo bixidda Baabuloon.

Codka 2023 waa codka aqoonsada sirta taallada Nebukadnesar iyo goorta ay hadasho.

Sebtembar 11, 2001 wuxuu u taagan yahay muddada halkaas ka bilaabmata, kuna dhammaata Luulyo 18, 2020. Muddada codka labaad ee cutubka kow iyo tobnaad waxay u taagan tahay muddada ka bilaabmata Luulyo 18, 2020, ilaa codka saddexaad ee sharciga Axadda ee dhowaan imanaya. Muddada labaad ee ka bilaabmata Luulyo 18, 2020, waxay ka kooban tahay calaamadda jidka ee Noofembar 3, 2020, iyo calaamadda jidka ee Janaayo 6, 2021, markaas kuwii dilay labadii markhaati ay bilaabeen inay farxaan oo hadiyado isu diraan; waxayna sidoo kale ka kooban tahay Luulyo, 2023, markii codkii cidlada ku qaylinayay bilaabay inuu dhawaaqo digniinta buunka toddobaad.

Waxaan daraasaddan ku sii wadi doonnaa maqaalka xiga.