Kitaabka Daanyeel - Lix iyo Toban

Ka hor intaanan ka hadlin cutubka saddexaad ee Daanyeel, waxaannu tixgelin doonnaa calaamado nebiyadeed qaarkood oo laga yaabo inay noo oggolaadaan inaan si buuxda u sii fahamno cutubka. Daanyeel, Xanaanyaah, Miisha’eeel iyo Casaryaah waxaa Ruuxa Quduuska ah u adeegsadaa inay matalaan calaamado nebiyadeed oo gaar ah, taas oo ku salaysan macnaha guud ee lagu adeegsaday. Cutubka kowaad, waxaa loo soo bandhigay sidii afar mudane oo sharaf leh, iyada oo aan wax kala sooc ah la samayn, ilaa dhammaadka cutubka, halkaas oo Daanyeel lagu aqoonsaday inuu leeyahay hibada “fahamka riyooyinka iyo waxyiyada oo dhan.”

Cutubka kowaad, iyagoo calaamad u ah “afar,” waxay matalaan dadka Ilaah ee maalmaha ugu dambeeya dunida oo dhan. “Afar” waa calaamad u taagan dunida oo dhan, nebiyaduna dhammaantood waxay ka hadlayaan maalmaha ugu dambeeya. Afarta mudane ee ku jira cutubka kowaad waxay matalaan dadka Ilaah ee maalmaha ugu dambeeya, aayadda toddoba iyo tobnaadna waxaa markii ugu horraysay lagu kala soocayaa Daanyeel iyo saddexda mudane, taas oo matalaysa calaamadda “isku-darka saddex iyo hal.”

Astaanta “isku-dar saddex-iyo-mid ah” ayaa si soo noqnoqota looga helaa Erayga waxyiga ku dhiirrigeliyey. Waxay matashaa xaqiiqooyin dhowr ah, iyadoo ku xiran macnaha. Waxay matashaa taariikhda farriimaha saddexda malaa’igood ee billowday “wakhtiga dhammaadka” sannadkii 1798, oo ku dhammaada xidhitaanka wakhtiga nimcada. Saddexdaas farriimoodba waxaa lagu matalay dhaqdhaqaaqii malaa’igta kowaad, waxaana dhaqdhaqaaqaas ku xigta malaa’igta afraad ee Muujintii siddeed iyo tobnaad; sidaas darteedna waa isku-dar saddex-iyo-mid ah.

Xaalado gaar ah qaarkood, waxay u taagnaan kartaa dhaqdhaqaaqa farriintii malaa’igta kowaad ee taariikhda Millerite-ka oo leh tirada kow, iyada oo lagu lammaaniyey dhaqdhaqaaqa farriintii malaa’igta saddexaad oo leh tirada saddex. Sidaas darteed, “isku-darka saddex-iyo-kow” waxa kale oo loo muujin karaa “isku-darka kow-iyo-saddex”. Isku-darka astaaneed ee “saddex-kow” wuxuu u shaqeeyaa calaamad ahaan, ha ahaato in kowgu ka horreeyo saddexda, ama saddexdu ka horreyso kowga. Foornada Nebukadnesar, cutubka saddexaad ee Daanyeel, marka hore waxaynu ku aragnaa saddexdii mudane, dabadeedna mid afraad oo u eg Wiilka Ilaah.

Shaki kuma jiro sabab Rabbaani ah oo kaamil ah, iyo xaqiiqo taariikheed oo sax ah, oo ina ogeysiin lahayd sababta Daanyeel aanu uga muuqan adeegga cibaadada ee sanamka dahabka ah ee cutubka saddexaad, laakiin sabab nebiyadeed oo ka mid ah ayaa ah in haddii Daanyeel goob-joog ahaan lahaa, uu baabi’in lahaa astaanta nebiyadeed ee isu-geynta saddex-iyo-kowga ah ee foornada dabka kulul. Xagga Gidcoonna, waxay ahayd Gidcoon iyo saddexdiisii kooxood ee min boqol nin ah. Masiixuna marar badan wuxuu la jiray saddex xer ah.

Hal-iyo-saddex, ama saddex-iyo-hal; waa isla astaantaas, waayo dhammaantood waxay metelayaan qodob nebiyadeed oo ka mid ah maalmaha ugu dambeeya, maalmaha ugu dambeeyana waa maalmaha xukunka. Maalmaha xukunka waxay bilaabmeen sannadkii 1798, iyadoo lagu dhawaaqay in xukunka baaritaanka ahi uu bilaabmi doono Oktoobar 22, 1844. Maalmaha xukunkuna way sii socdaan ilaa muddada nimcada aadanuhu ay bilowdo inay xidhmato marka sharciga Axadda ee dhowaan imanaya uu yimaado, iyadoo xukunnada fulinta ee Ilaah ay bilaabmaan oo ay si isa soo taraysa u sii xoogaystaan ilaa nimcadu gebi ahaanba xidhmato oo toddobada belaayo ee ugu dambaysa ay dhacaan. Marka la eego foornadii Nebukhadnesar, saddexdii mudane ee qiimaha badnaa, kuwaas oo dabadeed Masiixu ku soo biiray, waxay metelaan calanka. Markii la quduusiyey sanamka dahabka ah, dhammaan quruumihii ka koobnaa boqortooyadii Nebukhadnesar way joogeen.

Toddobaatanka sannadood ee maxaabiisnimadii Daanyeel waa astaan kale oo lagama maarmaan ah in la garto, waxaana si isdaba-joog ah looga helaa Erayga la waxyooday. Yehooyaaqiim ilaa Kuuros waxay ka dhigan yihiin toddobaatanka sannadood ee dhabta ah ee maxaabiisnimadii Daanyeel. Kitaabka Taariikhdii Labaad, toddobaatanka sannadood waxay ka dhigan yihiin muddadii ay dhulku nasan lahaa oo ku raaxaysan lahaa sabtiyadiisa. Ishacyaah 23, toddobaatanka sannadood waxay ka dhigan yihiin taariikhda Maraykanka laga bilaabo 1798 ilaa sharciga Axadda, iyagoo sidaas samaynayana waxay sidoo kale ka dhigan yihiin taariikhaha isbarbar socda ee geeska Jamhuuriyadnimada iyo geeska Protestantism-ka runta ah. Walaashii White waxay toddobaatanka sannadood la waafajisaa kun laba boqol iyo lixdanka sannadood ee qarniyadii Mugdiga ee baabanimada.

Marka la garto in toddobaatanka sannadood ay astaan ahaan sidoo kale u metelaan kun iyo laba boqol iyo lixdanka sannadood ee Qarniyadii Mugdiga, markaas sawirka “saddex iyo badh sannadood”, ama “afar iyo afartan iyo laba bilood”, ama “waqtiyo, waqtiyo iyo kala-badh waqti” oo astaan ahaan u metela Qarniyadii Mugdiga, wuxuu ballaadhiyaa macnaha iyo ku-dhaqanka toddobaatanka sannadood ee astaanta ah.

Buugga Daanyeel dhexdiisa, toddobaatanka sannadood waxaa lagu aqoonsaday inay yihiin muddada ka bilaabata xoojinta farriintii kowaad ilaa xukunka. Muddadaas waxay ka jirtaa dhaqdhaqaaq kasta oo quduus ah oo dib-u-habayn ah, sidaas darteedna toddobaatanka sannadood waxay matalaan khadad kale oo run ah oo aan xoogga saarin curiyaha wakhtiga, balse ka hadlaya ujeeddada muddadaas. Tusaale ahaan, muddada toddobaatanka sannadood waxaa Malaakii ku metelay muddada uu rasuulka axdigu daahirinayo wiilasha Laawi. Sister White waxay daahirinta reer Laawi ee Malaakii la xiriirisay labadii daahirin ee Masiixu macbudka daahiriyey. Isla muddadaas ayaa ah muddada wakhtiga shaabadaynta ee boqol iyo afartan iyo afarta kun. Waxa kale oo ay tahay muddada roobka dambena si tartiib-tartiib ah loogu shubayo. Isla muddadaas sidoo kale waa wakhtiga imtixaanka ee sawirka bahalka, kaas oo horseeda calaamadda bahalka. Muddadu sidoo kale waa “maalinta diyaarinta” ee nebiyadeed, taas oo horseedda sharciga Axadda, taas oo sidoo kale ah “maalinta Sabtida.” Muddadu waxay ka kooban tahay wakhtiyo kala firdhin ah, iyo wakhtiyo isu-ururin ah, kuwaas oo labaduba ah xubno ka mid ah “toddobada wakhti.”

Kitaabka Daanyeel, Yehooyaaqiim wuxuu astaan u yahay awood-siinta farriintii kowaad. Marka loo eego labada boqor ee isaga ka dambeeya, isagu si fudud waa kan ugu horreeya saddexda malaa’igood ee horseeda xukunka oo ku dhammaada xukunka. Kuuros waa astaan aan ku koobnayn oo keliya sharciga Axadda, balse sidoo kale waa “calaamad” badbaadin. Daanyeel waa qayb ka mid ah isu-geynta saddex-iyo-kow, sidoo kalena waa qayb ka mid ah matalaadda afargeeska ah ee dunida oo dhan ee dadka Ilaah. Daanyeel sidoo kale waa astaan rasuulkii Eliiyaah, wuxuuna kaloo tusaale u yahay Yooxanaa ee ku jira kitaabka Muujintii. Isagu sidoo kale waa astaan kuwa qaata shaabadda Ilaah. Magaca “Daanyeel” wuxuu ka dhigan yahay “garsooraha Ilaah”, ama “Ilaaha xukunka”, sidaas darteedna isagu waa astaan xukun, iyo sidoo kale La’odikiya, waayo La’odikiya waxay ka dhigan tahay “dad la xukumay” ama “dad xukun ku jira”. Xukunka La’odikiya ugu dambayntii wuxuu ku salaysan yahay diidmadooda aqoonta laga furay shaabbaddeeda ee ku jirta kitaabka Daanyeel.

Nebukadnesar waa astaan u ah geeska Jamhuuriga ah iyo geeska Protestant-ka runta ah ee Maraykanka, wuxuuna kaloo astaan u yahay Maraykanka laga bilaabo bilowgiisa ilaa dhammaadkiisa. Marka aynu nimaadno Daanyeel cutubyada afar iyo shan, waxaynu ogaan doonnaa in Nebukadnesar uu matalo “wakhtiga dhammaadka” sannadkii 1798, halka Belshaasar uu matalo sharciga Axadda. Nebukadnesar wuxuu noqday, dhammaadka “toddoba wakhti” oo ciqaab ah, taliye u eg wan oo soo noqday, laakiin wiilkiisu ugu dambayntii wuxuu ku hadlaa sida masduulaagii, wax yar ka hor halliggiisa.

Daani’eel cutubkiisa koowaad wuxuu matalaa taariikhda dhaqdhaqaaqii Millerite laga bilaabo Agoosto 11, 1840 ilaa Oktoobar 22, 1844. Waxa kale oo uu matalaa Sebtembar 11, 2001 ilaa xeerka Axadda. Waxa kale oo uu matalaa farriinta kowaad ee saddexda malaa’igood, taas oo iyaduna ah astaan nebiyadeed labaad oo taariikhda Maraykanka ka bilaabmaysa 1798 ilaa xeerka Axadda.

Waxaa laga yaabaa in sawirka ugu muhiimsan ee Daanyeel cutubka koowaad yahay in uu yahay waxii ugu horreeyay ee lagu xuso buugga nebiyadeed ee ka kooban Buugga Daanyeel iyo Buugga Muujintii oo wadajir ah. Waa kii ugu horreeyay ee saddex imtixaan oo nebiyadeed oo ardayga wax sii sheegidda ay tahay inuu si buuxda u barto. Waa waxa ay tahay in “la cuno” si looga gudbo imtixaannada xiga.

Qoraalladii Hore, sida mar hore in ka badan hal mar loogu soo xigtay maqaalladan, Walaasha White waxay hal sadar ku aqoonsanaysaa habka imtixaanka ee saddexda tallaabo leh ee taariikhda Masiixa, ka dibna sadarka xiga waxay ku aqoonsanaysaa habka imtixaanka ee saddexda tallaabo leh ee taariikhda Millerite‑ka. Waxay caddaynaysaa in kuwii wakhtigii Masiixa diiday farriintii Yooxanaa aanay wax faa’iido ah ka heli karin waxbaristii Ciise. Sadarka xiga wuxuu u saamaxayaa kii doonaya inuu arko in imtixaankii ugu horreeyey ee Millerite‑ku uu ahaa William Miller, kaas oo Walaasha White ay tilmaamayso in lagu matalay labadaba Yooxanaa Baabtiisaha iyo Eliiyaah. Labadaas markhaati ee imtixaanka ugu horreeya waxay caddeeyaan in Daniel cutubka koowaad uu yahay farriinta Eliiyaah. Haddii cutubka koowaad la diido, wax faa’iido ah lagama heli karo cutubyada labaad iyo saddexaad.

Ciise iyo malaa’igtii labaad waxay taariikhahooda ku xigeen Yooxanaa Baabtiisaha iyo malaa’igtii kowaad. Ciise dabadiis waxaa yimid xukunkii iskutallaabta, malaa’igtii saddexaadna waxay timid markii xukunkii baaritaanka ahi bilaabmay. Niyad-jabkii xertii ee iskutallaabta wuxuu astaan u yahay niyad-jabkii weynaa ee Oktoobar 22, 1844. Daanyeel cutubka kowaad waa Eliyaas, sida uu u metelay Yooxanaa Baabtiisaha iyo William Miller, hase ahaatee lagama sooci karo cutubyada labaad iyo saddexaad. Wadajir ahaan cutubyadaasu waa injiilka weligiis ah, kaas oo had iyo jeer ah farriin imtixaan nebiyadeed oo saddex-tallaabo ah, taas oo soo saarta dabadeedna kala saarta laba dabaqadood oo caabudayaal ah. Sidaas darteed, haddii saddexdaas cutub la kala sooco, waxay noqonaysaa injiil kale.

Daaniyeel cutubkiisa kowaad wuxuu jidka u sii diyaariyaa in Rasuulka axdigu si kedis ah ugu yimaado macbudkiisa, wuxuuna kaloo u taagan yahay codka ka qaylinaya cidlada. Cidladu waxaa lagu muujiyey inay tahay xilli kala firdhin ah, oo meesha quduuska ah iyo ciidankaba cagaha lagu tumanayo. Daaniyeel cutubka kowaad, Daaniyeel wuxuu ku jiraa cidlada, isagoo kala firidhsan oo addoonsan. Farriinta cutubka kowaad waxay jidka u sii diyaarinaysaa farriinta cutubka labaad, halkaas oo Masiixu ku daahirinayo oo axdi kula gelayo wiilasha Laawi. Wiilasha Laawi waxaa loo aqoonsaday inay yihiin astaanta dadka Ilaah doortay, waayo si daacad ah bay Muuse ula garab istaageen qalalaasihii sanamkii dahabka ahaa ee Haaruun, cutubka saddexaad ee Daaniyeelna sidoo kale waa qalalaasaha sanamka dahabka ah.

Shadrach, Meshach iyo Abednego waxay la mid yihiin reer Laawi oo hore loo daahiriyey ka hor imtixaanka “sanamka bahalka” ee sanamka dahabka ah. Xafladdaas Nebukadnesar wuxuu diyaariyaa muusigtii iyo qalabkii orkestrada, dhilladii Turosna waxay qaaddaa heesaha, Israa’iilkii ruuxiga ahaa ee riddoobayna way sujuudaan dabadeedna iyagoo qaawan ayay muusigga ugu ciyaaraan hareeraha sanamka dahabka ah.

Buugaagta Daanyeel iyo Muujintii waa isku buug, Masiixuna isagoo ah Alfa iyo Oomega hadda wuxuu furayaa buugga matalaya Muujintii Ciise Masiix. Runta ugu horraysa ee uu buuggaas gelinayo waa farriimaha saddexda malaa’igood. Saddexda cutub ee ugu horreeya ee Daanyeel waa farriimaha saddexda malaa’igood. Runta ku xidhan farriimahaas saddexda malaa’igood ee Muujintii cutubka afar iyo tobnaad ku qoran waxay gaadhaan dhammaystir marka la garto in markii ugu horraysay lagu sheegay saddexda cutub ee ugu horreeya ee Daanyeel. Muujintii afar iyo tobnaad waxaa lagu aqoonsaday inay yihiin injiilka weligiis ah, waxayna ku duulayaan samooyinka, sidaas darteedna waxay muujinayaan farriinta loo soo bandhigayo dunida oo dhan maalmaha ugu dambeeya. Saddexda cutub ee ugu horreeya ee Daanyeel, waayo-aragnimada ragga iyo dumarka farriintaas dunida u sida ayaa lagu sawiray. Muujintii afar iyo tobnaad waa xariiqda dibadda ee runta, iyadoo calaamado ku matalaysa farriinta saddexda malaa’igood. Injiilka weligiis ah iyo farriinta mid kasta oo ka mid ah saddexda malaa’igood waxaa loo keenaa dhammaystir xariiqda gudaha ee runta oo lagu matalay saddexda cutub ee ugu horreeya ee Daanyeel.

Saddexda cutub ee ugu horreeya waxay metelaan runno yaab badan, mid ka mid ah runnahaasna waa in saddexda farriimood ay yihiin hab imtixaan oo saddex-tallaabo ah, oo ka kooban imtixaan cunto ah, kaas oo uu xigo imtixaan muuqaal ah, ka dibna uu xigo imtixaan litmus ah. Shaki la’aan, waxaa jiri kara habab kale oo saddexdaas imtixaan loogu magac-bixiyo, hase yeeshee magacyadaas si fudud ayaa loogu arki karaa cutubka koowaad, mar kalena waxaa lagu arki karaa cutubyada koowaad ilaa saddexaad. Saddexdaas cutub waa in wadajir loogu aqoonsadaa inay yihiin hal astaan.

Waxba muhiim ma aha haddii uu jiray hal maalin oo keliya, ama hal toddobaad, ama labaatan sannadood oo u dhexeeyey taariikhda dhabta ah ee cutubyada labaad iyo saddexaad; si astaameed ah ayay u sawirayaan imtixaannada isdaba-joogga ah ee saddex tijaabo. Nebukadnesar wuxuu la yaabay oo la amakaagay in Ilaah, isagoo u maraya nebiga Daanyeel, uu garan karo riyadiisii, isla markaana uu bixin karo fasiraad aad u sugan oo riyada ah, si aan loogu fahmi karin wax kale aan runta ahayn. Hase yeeshee cutubka saddexaad, Nebukadnesar wuu ku dhacay tijaabadii labaad ee cutubka labaad, waayo wuxuu go’aansaday inuu damaciisa kibirka leh ee aadanaha ka hormariyo muujinta yaabka leh ee xoogga Ilaah, taas oo aqoonsatay macnaha rabbaaniga ah ee riyada qarsoon.

Markuu taalladii dahabka ahayd ka taagay cutubka saddexaad, wuxuu ku dhacay tijaabadii saddexaad—imtixaankii kala-soocidda. Shadrak, Meshak, iyo Cabdi Nego waxay ka gudbeen imtixaankii kala-soocidda. Nebukadnesar wuxuu helay calaamadda bahalka, saddexdaas mudanna waxay heleen shaabaddii Ilaah. Saddexda cutub ee ugu horreeya ee Daanyeel waa in lagu fahmaa iyadoo lagu eegayo macnaha saddexda malaa’igood ee Muujintii afar iyo tobnaad. In kasta oo saddexdaas cutub ay u muuqdaan kuwo sahlan, waayo aad bay u cad yihiin oo sida caadiga ah loogu adeegsado sheekooyin carruurta Masiixiyiinta, haddana dhab ahaantii waxay matalaan, laga yaabee, saddexda cutub ee ugu qotada dheer Erayga Ilaah.

Waxaannu ku sii wadi doonnaa cutubka saddexaad ee Daanyeel maqaalka xiga.