Kitaabka Daanyeel - Boqol iyo Toddobaatan iyo Toddobaad

Aayadda afartanaad ee Daanyeel cutubka kow iyo tobnaad waxay ka bilaabataa wakhtiga ugu dambeeya sannadkii 1798, markii boqorka woqooyi lagu dhuftay dhaawiciiisii dhimashada ahaa gacanta boqorka koonfureed. Taariikhdaas waxaa lagu sii tusaaleeyey sannadkii 246 BC, markii Ptolemy uu aargoosi ku qaaday boqortooyada woqooyi, iyo sidoo kale markii Faransiiskii Napoleon uu baadariga maxbuus ahaan u kaxaystay sannadkii 1798. Ka dib markii boqorka koonfureed uu Masar ku soo noqdo aayadda sagaalaad, dabadeed aayadda tobnaad waxay tilmaamaysaa in boqorka woqooyi uu weerar-celin ku qaadi doono boqorka koonfureed.

Ka hor intaanan tixgelin faallada Uriyaah Smith ee ku saabsan taariikhdii rumoobisay aayadda tobnaad, waxaan fiiro gaar ah u yeelanaynaa oraahda ah “wuu fatahi doonaa, oo wuu gudbi doonaa.” Weedha Cibraaniga ah ee sidan loo turjumay, ayaa sidoo kale aayadda afartanaad lagu turjumay “wuu fatahi doonaa oo wuu ka tallaabi doonaa.” Waa isla weedhii ku jirta asalka Cibraaniga. Hal meel oo keliya oo kale ayay kaga jirtaa Qorniinka.

Daani’eel cutubka kow iyo tobnaad, aayadda tobnaad iyo aayadda afartanaad, dabadeedna mar kale Ishacyaah cutubka siddeedaad, aayadda siddeedaad, weedha Cibraaniga ah ee isku midka ahi waxaa loo turjumay saddex hab oo kala duwan, in kastoo ay wada matalaan isla macnaha. Erayga ugu dambeeya ee weedha, erayga Cibraaniga ah ee “abar,” waxaa mar lagu muujiyey “ka gudub” aayadda tobnaad, “ka tallaab” aayadda afartanaad, dabadeedna “dul mar” Ishacyaah. Macnuhu asal ahaan waa isku mid mid kasta oo ka mid ah saddexda tixraac, laakiin Ishacyaah waxaa ku jira sidoo kale xidhiidh nebiyadeed kale oo u dhexeeya tixraacyadaas.

Aayadda ku jirta Ishacyaah waxaa la oofiyey markii boqorkii Ashuur qabsaday Yahuudah oo uu Yeruusaalem yimid, hase yeeshee magaalada lafteeda marna ma uusan qabsan. Wuxuu soo kacay “ilaa qoorta,” laakiin marna ma uusan qabsan “madaxa.” Isla waxsii sheegistaas gudaheeda, Ishacyaah wuxuu soo bandhigayaa astaan waxsii sheegid ah oo muujinaysa waxa “madax” ka dhigan yahay, wuxuuna “madax” ku aqoonsanayaa inuu yahay caasimadda boqortooyada, boqorka boqortooyaduna sidoo kale waa “madax.” Wuxuu bixiyaa laba markhaati oo xaqiijinaya runta waxsii sheegista ee ah in madaxu yahay boqor iyo boqortooyo, dabadeedna si dahsoon ayuu u muujinayaa in haddii ardayga waxsii sheegistu uusan aqbalin oo uusan garanayn runtaas, aan la adkayn doonin. Aayadda dahsoon waxay qayb ka tahay isla waxsii sheegistaas oo tilmaamaysa in boqorka woqooyi uu ku fatahi doono oo ka gudbi doono, laakiin keliya “ilaa qoorta.”

“Madaxa” qaranka Suuriya wuxuu ahaa magaalo-madaxdiisa “Dimishiq,” oo “madaxa” “Dimishiq” (magaalada caasimadda ah) wuxuu ahaa “Rasiin,” boqorkii Suuriya. Sidoo kale, “madaxa” qaranka Efrayim wuxuu ahaa magaalo-madaxdiisa “Samaariya,” oo “madaxa” “Samaariya” (magaalada caasimadda ah) wuxuu ahaa “wiilka Remalyaah” (Bekaax), boqorkii Samaariya. Isla wax sii sheegiddaas gudaheeda, cutubka xiga, aayadda siddeedaad, Boqor Sennakeriib oo reer Ashuur ah ayaa Yeruusaalem hareereeyey, oo aayadda siddeedaadna hareerayntiisa Yeruusaalem waxaa lagu tilmaamay inay qoorta soo gaadhay.

Aayadaha toddobaad iyo siddeedaad, kuwaas oo laba markhaati ku dejinaya astaanta nebinnimo ee “madax,” taas oo metelaysa labadaba boqorka iyo caasimadda qaran uu boqorku ka taliyo, waa nebiyaddii shan iyo lixdan sannadood ee tilmaamaysa barta bilowga ah ee labada nebiyadood ee laba kun shan boqol iyo labaatan sannadood ee ka dhanka ah boqortooyooyinkii woqooyi iyo koonfur ee Israa’iil. Sidaa darteed, waa aayad aad u murugsan, waayo waxay la xidhiidhaa aayadda tobnaad iyo tan afartanaad ee cutubka kow iyo tobnaad ee Daanyeel, kuwaas oo labaduba sidoo kale tilmaamaya iska horimaadyo uu boqor woqooyi ahi ku weerarayo boqor koonfureed, sida Sennaxeriib, oo ahaa boqor woqooyi, uu Yahuudah, oo ahaa boqor koonfureed, ugu weeraray aayadda siddeedaad ee Ishacyaah cutubkiisa siddeedaad.

Furaha isku xidha dagaalladan boqorrada woqooyi iyo koonfureed waa “madaxa,” iyo “ku fatahidda iyo ka gudbidda.” Markii boqorka woqooyi uga aarguto boqorka koonfureed aayadda toban, ee cutubka kow iyo tobnaad, dagaalka wuu ku guulaystaa, hase ahaatee “madaxa” wuu ka tagaa, waayo isagu “wuu yimaadaa, wuuna fatahaa, wuuna dhex maraa” “ilaa” “qalcadda” boqorka koonfureed. Taariikhda aayadda toban waxay matalaysaa guusha boqorka woqooyi ka gaadhay boqorka koonfureed, laakiin isagu Masar (qalcadda), caasimadda—“madaxa”—ma galo.

Markii boqorkii koonfureed hore uga adkaaday boqorkii woqooyi aayadaha toddobaad iyo siddeedaad, wuxuu “galay qalcaddii boqorka woqooyi, oo” “wuu ka adkaaday, oo” “maxaabiis buu kaxaystay” isagoo dib ugu soo celiyey “Masar.” Guushii aargudashada ahayd ee boqorka woqooyi, isagu Masar ma uu gelin; sidaas awgeedna waxay tusaale u tahay in markii Midowgii Soofiyeeti la xaaqay 1989kii, Ruushka, caasimaddiisii—madaxdiisii, uu weli taagnaa. “Haddaaddaan rumaysan, hubaal ma taagnaan doontaan.” Waa Ruushka, oo lagu matalay boqorka koonfureed ee aayadaha kow iyo tobnaad iyo laba iyo tobnaad, kan ku guulaysta dagaalka dhulka xuduudda, kaas oo waayihii hore ahaa Raphia, maantana ah Ukraine.

Burburkii Midowgii Soofiyeeti sannadkii 1989 wuxuu calaamadeeyey “wakhtiga dhammaadka,” labada wiil ee aayadduna waxay matalaan labada calaamadood ee Reagan iyo Bush kii koowaad. Tan iyo “wakhtiga dhammaadka,” ee 1798, oo ah halka aayadda afartan ee Daanyeel kow iyo toban ka bilaabatay, dhilladii Rooma waa la illoobay; waayo iyadu, iyada oo ah Yesebeel, waxay ku hadhay Samaariya, halka ninkeedii Axaab uu Eliiyaah kula hadlayo Buur Karmel. Waxay ku jirtay dhuumasho, hase yeeshee si qarsoodi ah ayey wax u maamulaysay, sida ay ahayd Dagaalkii Koowaad ee Adduunka iyo Dagaalkii Labaad ee Adduunka. Ninkeedu waa ciidankeeda wakiilka u ah ee ka soo horjeeda boqorka koonfureed. Markii ay aargoosatay 1989, iyadu, iyada oo ah boqorka woqooyi, waxay la timid gaadhifardoodyo, maraakiib iyo fardooley.

Wakiilkeeda aargudashada ku jira waxaa lagu matalaa “maraakiib,” kuwaas oo ah awood dhaqaale, iyo “gaadhifarasyada iyo fardooleyda,” kuwaas oo ah xoog ciidan. Xoogga ciidanka iyo awoodda dhaqaaluhu waa labada sifo ee nebiyadeed ee Maraykanka ku leeyahay waxsii sheegyada maalmaha ugu dambeeya, waayo Maraykanku wuxuu ka horjoogsan doonaa kuwa aan u sujuudin Yesebeel inay wax iibsadaan ama iibiyaan, oo haddii ay weli diidaan astaanta amar-maamulka ee Yesebeel, waa la dili doonaa. Waxay ahayd awoodda dhaqaale iyo xoogga ciidan ee Maraykanka, oo loo adeegsaday iskaashi lala yeeshay baabtiisnimada, kuwaas oo horseeday burburkii Midowgii Soofiyeeti sannadkii 1989, inkasta oo Ruushku uu sii taagnaa.

Taariikhdii rumoobisay aayadda tobnaad ee Daanyeel cutubka kow iyo tobnaad ayaa dib loogu soo celiyey taariikhda qaybta labaad ee aayadda afartanaad, taas oo tilmaamaysa wakhtiga dhammaadka ee 1989. Taariikhda aayadaha lixaad ilaa sagaalaad waxay matalaan taariikhdii horseeday wakhtiga dhammaadka, kaas oo lagu aqoonsaday qaybta koowaad ee aayadda afartanaad. Aayadaha shanaad ilaa tobnaad ee Daanyeel cutubka kow iyo tobnaad si qumman bay u muujiyaan taariikhda aayadda afartanaad ee Daanyeel kow iyo tobnaad, waayo sida Walaasha White qortay, “inta badan taariikhda ku rumoobtay Daanyeel kow iyo tobnaad dib baa loo soo celin doonaa.”

Aayadaha kow ilaa afraad ee Daanyeel kow iyo toban waxay aqoonsanayaan Kuros, oo ah boqorkii labaad ee qaranka laba-geesoodka leh wakhtiga dhammaadka ee maalmaha ugu dambeeya. “Wakhtiga dhammaadka” ee maalmaha ugu dambeeya wuxuu ahaa 1989, madaxweynihii labaadna, oo uu Kuros matalo, wuxuu dhisaa isku-xigxig nebiyadeed oo u saamaxaya ardayga wax sii sheegidda inuu tiriyo ilaa madaxweynihii lixaad ee ka dambeeya 1989, kaas oo ahaan lahaa madaxweynihii ugu taajirsanaa, oo kicin lahaa (soo jeedin lahaa) quwadaha masduulaagga caalamiyeysan, ha ahaadeen caalamiyiinta dunida ama kuwa ku jira Maraykanka. Taariikhdaas nebiyadeed dabadeed waxay u booddaa boqortooyadii toddobaad ee wax sii sheegidda Kitaabka Quduuska ah, oo ah tobanka boqor ee Qaramada Midoobay, waxayna aqoonsanaysaa boqorkeeda ugu weyn oo ugu horreeya, sida uu u matalo Iskandarka Weyn (“Dagaalyahanka Ragga”), iyo kala-dirista ugu dambaysa ee boqortooyadiisa marka afarta dabaylood ee Islaamku si buuxda loo sii daayo marka xilliga imtixaanka aadanuhu xidhmo.

Markaas aayadaha shan ilaa sagaal waxay tusaale ka bixinayaan taariikhda uu metelay xilligii ka horreeyey dhisiddii awoodda baabanimada carshiga ku fadhiisatay sannadkii 538, waayo marka hore awoodda noqon doonta boqorka woqooyi waa inay ka adkaataa saddex caqabad oo juqraafiyeed, sidii uu sameeyey Seleucus, kaas oo dabadeed loo taagay boqorka woqooyi. Intaas ka dibna muddo saddex sano iyo badh ah, sida ay u metelayeen shan iyo soddon sannadood oo dhab ah, boqorka woqooyi ayaa xukumay, ilaa boqorkii koonfureed uu qalcaddiisa galay oo uu maxbuus ahaan u kaxaystay, halkaas oo uu dabadeed Masar ugu dhintay isagoo faras ka dhacay. Sidaas darteed, aayaduhu waxay tilmaamayaan taariikhda ku dhammaatay wakhtigii dhammaadka sannadkii 1798.

Aayadda tobnaad waxay qeexaysaa taariikhda wakhtiga dhammaadka ee sannadka 1989, waxaana iyada iyo aayadaha shanaad ilaa sagaalaad ay wada metelaan taariikhda aayadda afartan, sida oo kale ay u metelaan taariikhda aayadaha soddonaad ilaa lix iyo soddonaad. Sidaa darteed, laga bilaabo aayadda koowaad ilaa aayadda tobnaad, sadarba sadar, waxaa ku jira laba sadar oo nebiyadeed. Kan koowaad wuxuu ka hadlayaa hoggaamiyeyaasha boqortooyooyinka lixaad iyo toddobaad, inkasta oo ay jirto meel bannaan oo u dhexaysa boqorka lixaad iyo kan ugu taajirsan ee boqortooyada lixaad iyo boqortooyada toddobaad.

Xariiqda labaad waxay ka hadlaysaa taariikhda ka-qaadista saddexda caqabad, muddadii boqorkii woqooyi talinayey, iyo kii markaas la qaaday 1798, iyo ilaa 1989, iyo madaxweynihii labaad, oo xariiqdii hore Kuuros lagu matalay.

Aayadaha kow iyo tobnaad iyo laba iyo tobnaad waxay matalaan xariiq taariikheed saddexaad oo dhacda ka dib madaxweynihii taajirka ahaa ee aayadda labaad, hase yeeshee waqti ka dib burburkii Midowgii Soofiyeeti ee wakhtiga dhammaadka sannadkii 1989, iyo meel ka horraysa sharciga Axadda ee Maraykanka sida lagu matalay aayadda lix iyo tobnaad.

Taariikhda ka dambaysa wakhtiga dhammaadka ee 1989, waxaa lagu sii wadaa madaxweynihii lixaad oo ugu taajirsanaa, kaas oo kiciyey kuwa caalamiyeynta wada, isagoo ka bilaabaya 2016, sadaradka koowaad. Taariikhda nebiyadeedna waxaa lagu celiyaa 1989, sadaradka labaad. Dagaalkii Raphia (“Xadka”) ee aayadaha kow iyo toban iyo laba iyo toban, wuxuu ka horreeyaa aayadda saddex iyo toban, halkaas oo boqorkii woqooyi ee dhowaan laga adkaaday uu dib u soo celiyo ciidankiisa dabadeedna ka adkaado boqorka koonfureed, wax yar ka hor sharciga Axadda ee aayadda lix iyo toban. Awoodda wakiilka ah ee boqorka woqooyi ee aayadda saddex iyo toban, waa kii ugu dambeeyey siddeedda madaxweyne ee xukuma laga bilaabo 1989 ilaa sharciga Axadda. Sidaas darteed aayadda saddex iyo toban waa inay dhacdaa xilliga ama ka dib doorashada madaxweynihii siddeedaad, kaas oo ka mid ah toddobada. Aayadaha kow iyo toban iyo laba iyo toban waxay bilaabmaan wax yar ka hor madaxweynihii lixaad ee ugu taajirsanaa, waxaana u badan inay dhammaadaan wax yar ka hor doorashada isla madaxweynahaas, kaas oo noqda kii siddeedaad ee ka mid ah toddobada, isla markaana ku guulaysta dagaalkii saddexaad ee dagaalka wakiillada, ee aayadaha saddex iyo toban ilaa shan iyo toban.

Aargudashada boqorka koonfureed ee aayadaha kow iyo toban iyo laba iyo toban ku xusan, waxay jawaab u tahay guuldarradii uu boqorka koonfureed ku dhacay aayadda tobnaad. Aayadda tobnaad waxay tilmaamaysaa guushii boqorka woqooyi ee sannadkii 1989, taas oo ku timid isbahaysigii qarsoonaa ee u dhexeeyey Maraykanka iyo Vatican-ka. Guusha ciidanka woqooyi waxay ahayd dagaalkii ugu horreeyey ee dagaalka wakiillada. Dagaalkii tooska ahaa ee kululaa, oo waayihii hore lagu fuliyey, wuxuu tusaale u ahaa dagaal wakiillo ah maalmaha ugu dambeeya, sidaas darteedna guusha ku xusan aayadaha kow iyo toban iyo laba iyo toban waxay ahaan doontaa guul uu gaaro boqorka koonfureed, dagaalkii labaad ee dagaallada wakiillada.

Waxaa jira saddex dagaal aayadaha tobnaad ilaa shan iyo tobnaad ku xusan, dhammaantoodna waagii hore waxaa lagu rumoobay dagaallo kulul oo toos ah; hase yeeshee waxay astaan u yihiin saddex dagaal oo ka tirsan dagaallada wakiillada ah ee maalmaha ugu dambeeya. Dagaalkii kowaad waxaa ku guulaystay isbahaysiga qarsoon ee bahalka iyo nebiga beenta ah, oo ka gees ahaa masduulaagga sannadkii 1989. Dagaalka labaad ee dagaallada wakiillada ah waxaa ku guulaysan doona awoodda masduulaagga ee aan Ilaah jirin ee boqorka koonfureed, taas oo ka gees ah isbahaysiga baadariga iyo ciidankiisa wakiilka ah. Dagaalka saddexaad ee dagaallada wakiillada ah waxaa ku guulaysan doona ciidanka wakiilka ah ee boqorka woqooyi, sida ku xusan aayadaha saddex iyo tobnaad ilaa shan iyo tobnaad.

Si nebinnimo ahaan waxaa jira saddex dagaal oo adduunka ah oo kulul, saddex dagaal oo wakiillo ah, kuwaas oo ka kooban saddex dagaal, iyo dagaalka saddexda hoog ee Islaamka. Waxa kale oo jira Dagaal Sokeeye iyo Dagaal Kacaan ah. Dagaalka labaad ee dagaallada wakiillada ayaa hadda ka socda Ukraine, “Xadka”, sida uu u taagan yahay Raphia, kaas oo ahaa xadka u dhexeeyey boqorka koonfureed iyo boqorka woqooyi, markii aayadaha kow iyo toban iyo laba iyo toban markii ugu horraysay taariikhda lagu fuliyey.

Isla wakhtigaas oo isla markaas dagaalkii labaad ee dagaallada wakiillada ee Ukraine la fulinayo, weerarkii labaad ee saddexda weerar ee Islaamku ku qaaday dhulka sharafta lehna wuu dhacayaa. Weerarkii kowaad ee hoogga saddexaad wuxuu yimid Sebtembar 11, 2001, waxaana billowday shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kun. Wakhtiga shaabadayntu wuxuu ku dhammaadaa sharciga Axadda ee dhowaan iman doona ee Maraykanka, markaas oo Islaamka hoogga saddexaad uu mar kale ku dhufan doono Maraykanka. Weeraradii kowaad iyo kii ugu dambeeyaba waa isku mid, labadooduna waxay calaamadeeyaan cod ka mid ah malaa’igta Muujintii siddeed iyo tobnaad, kaas oo sidoo kale ah codka malaa’igta saddexaad, kaas oo sidoo kalena ah dhawaaqa buunka toddobaad, kaas oo haddana ah hoogga saddexaad.

Labadaas weerar dhexdooda, kuwaas oo ah laba cod, kuwaas oo ah dhawaaqa buunka toddobaad, Islaamkii hoogga saddexaad ayaa weeraray, ma aha dhulkii ammaanta lahaa ee ruuxiga ah ee casriga ah, balse dhulkii ammaanta lahaa ee qadiimiga ahaa ee dhab ahaan jiray, 7-da Oktoobar, 2023.

Dagaalkii markaas bilaabmay wuxuu hadda ka dhacayaa isla goobtii saxda ahayd ee Dagaalkii Raphia ka dhacay sida lagu sharaxay aayadaha kow iyo tobnaad iyo laba iyo tobnaad. Marinka Gaza waa xadka u dhexeeya boqortooyadii koonfureed ee Yahuudah iyo Masar. Oktoobar 7, 2023, waa giraan ku dhex jira giraannada kale oo calaamadinaya fallaagowga, ama xarafka saddex iyo tobnaad ee alifbeetada Cibraaniga, kaas oo, isaga iyo xarafka koowaad iyo kan ugu dambeeya, ay wada sameeyaan erayga “run.”

Weerarkii labaad ee ka dhanka ahaa dhulka ammaanta leh ee Islaamka hoogga saddexaad, wuxuu dhacay Oktoobar 7, 2023, wuxuuna ka dhacay isla goobtii saxda ahayd ee dagaalkii qadiimiga ahaa ee Raphia ka dhacay, taas oo ahayd dhammaystirka aayadaha kow iyo toban iyo laba iyo toban. Weerarka labaad ee lagu qaaday dhulka ammaanta leh wuxuu, iyada oo loo marayo astaan-jugraafiyeedka nebiyadeed, ku xiran yahay dagaalkii labaad ee dagaallada wakiillada, sida uu u metelo dagaalka Ukraine.

Sadar sadar, dagaalkii labaad ee dagaallada wakiillada ah ee hadda ka socda Ukraine (Dhulka Xuduudda), wuxuu ka kooban yahay qoraalka labaad ee buunka hoogga saddexaad (Oktoobar 7, 2023), kaas oo lagu dhammaystiro muddada ugu dambaysa ee shaabadaynta boqol iyo afartan iyo afar kunka. Waayo-aragnimadaas shaabadaynta ah waxaa Daanyeel ku muujiyey cutubka tobnaad, markii uu arkay aragtida “marah” ka dib muddadii kow iyo labaatanka maalmood ee baroordiiqda, taas oo ah saddexda maalmood iyo badhka ah ee labada nebiyadu meyd ahaan ugu yaalleen jidka. Aragtidaas waxaa loo fasiray inay tahay sharraxaadda “waxa ku dhici doona dadka Ilaah maalmaha ugu dambeeya.”

Runta uu matalay aragtida Webiga Hiddeqel, oo ah runta shaabadaynta, waxa lagu dhammaystiraa taariikhda nebiyadeed ee aayadaha kow iyo tobnaad ilaa shan iyo tobnaad. Waa taariikhda aayadda afartanaad oo bilaabmaysa sannadkii 1989, kuna sii socota aayadda afartan iyo kow iyo sharciga Axadda ee dhowaan imanaya. Waa taariikhda madaxweynihii lixaad ee ugu taajirsanaa ee ku xusan aayadda labaad, taas oo la matalay ilaa boqortooyadii toddobaad ee “Alexander the Great” sida lagu xusay aayadda saddexaad.

Taariikhda bilaabatay bilowgii dagaalkii labaad ee dagaallada wakiillada sannadkii 2014, oo uu xigay madaxweynihii ugu hodansanaa oo bilaabay ololihiisii sannadkii 2015, waa qaybta madhan ee aayadda afartanaad, laga bilaabo 1989 ilaa xeerka Axadda ee aayadda kow iyo afartanaad, sidoo kalena waa qaybta madhan ee ka bilaabata madaxweynihii lixaad ee ugu hodansanaa ee aayadda labaad ilaa boqortooyada toddobaad. Waa taariikhda ku bilaabatay codkii kowaad ee Muujintii cutubka siddeed iyo tobnaad 11-kii Sebtembar, 2001, kuna dhammaanaysa codka labaad saacadda dhulgariirka weyn ee cutubka kow iyo tobnaad ee Muujintii. Taariikhdaas sidoo kale waa muddada taariikhda ee lagu aqoonsaday Yexesqeel cutubka laba iyo tobnaad, halkaas oo aragti kastaa ku rumoobayso. Muddadaas wakhtiga ahi waa wakhtiga shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kunka. Quduus-ka-dhigista dadka Ilaah waxaa lagu dhammaystiraa Eraygiisa.

Waxaannu daraasaddan ku sii wadi doonnaa maqaalka xiga.