Buugga Daanyeel - Lambarka Konton iyo Shan

Jibriil wuxuu u yimid Daanyeel kaddib markii uu fahmay toddobaatanka sannadood ee maxaabiisnimada ee wax sii sheegidda Yeremyaah, iyo dhaarta iyo habaarka Muuse.

Ereygii uu Daanyeel adeegsaday oo loo tarjumay “dhaarta,” waa isla ereygii Muuse adeegsaday oo loo tarjumay “toddoba jeer,” ee Laawiyiintii labaatan iyo lix. Walaashii White waxay inoo sheegaysaa in cutubka sagaalaad, Daanyeel uu doonayay inuu fahmo xidhiidhka ka dhexeeya muddadii toddobaatanka sannadood ee Yeremyaah iyo muddada laba kun iyo saddex boqol oo sannadood. Jibriil waxaa lagu amray cutubka siddeedaad inuu Daanyeel fahansiiyo riyada labada kun iyo saddexda boqol oo maalmood, Jibriilna wuxuu dhammaystirayaa shaqadiisa markii uu ku soo noqdo cutubka sagaalaad, oo uu Daanyeel ku wargeliyo inuu maskax ahaan kala saaro labada riyo ee ahaa mowduuca cutubyada toddobaad, siddeedaad iyo weliba sagaalaad. Labadaas riyo ayaa ah mowduuca “korodhka aqoonta” ee la furfuray sannadkii 1798.

Toddobaatankii Yeremyaah iyo “habaarkii” Muuse labaduba waa astaamo ka tarjumaya “toddobada goor,” sida uu u metelo “dhaartii” Muuse, hase ahaatee Jibriil wuxuu soo bandhigi doonaa kala-qaybsanaanta muddada laba kun iyo saddex boqol oo sannadood. Si sax ah ayaa loo qaybin karaa oo keliya marka si sax ah loo kala saaro xidhiidhka u dhexeeya riyada (“chazon”) ee ku saabsan ku tumashada, iyo riyada (“mareh”) ee muuqashada. Jibriil wuxuu ku bilaabay isagoo caddeynaya in Yuhuudda la siiyey muddo imtixaan ah oo afar boqol iyo sagaashan sannadood ah. Muddadaasu waxay ahayd isla muddadii afar boqol iyo sagaashan sannadood ee fallaaganimada ahayd taas oo dhalisay toddobaatankii sannadood ee maxaabiisnimada.

Ereyga “la go’aamiyey” ee aayadda afar iyo labaatanaad waxay tilmaamaysaa muddada ka bilaabmaysa bixitaankii amarkii saddexaad sannadkii 457 BC ilaa dhagaxdilkii Istefanos sannadkii 34 AD; hase yeeshee ereyga “la go’aamiyey” ee aayadaha lix iyo labaatanaad iyo toddoba iyo labaatanaad wuxuu aqoonsanayaa quwadaha wax baabbi’iya ee jaahilnimada iyo baabanimada.

Jibriil wuxuu Daanyeel u sheegayaa in “ka dib” markii “Masiixa” “la gooyay,” “dadka amiirka iman doona” ay “magaalada iyo macbudka dumin doonaan.” Roomaankii jaahilka ahaa ayaa dumiyey “magaalada iyo macbudka” intii lagu jiray go’doomintii socotay si sax ah saddex sano iyo badh, laga bilaabo sannadkii 66 ilaa 70 AD. Jibriil wuxuu caddeeyaa in “dhammaadka dagaalka” uu ahaan doono “daad,” iyo in dagaalku ka koobnaan doono “baabba’yo.” Dagaalkii lagu fuliyey Yeruusaalem iyo macbudka wuxuu ahaa ku tumashadii ay fuliyeen jaahilnimada iyo baabanimadu. Awooddii jaahilka ahayd ee Yeruusaalem baabbi’in lahayd bilowgii waxay ahayd Baabuloon, laakiin awooddii jaahilka ahayd ee baabbi’in lahayd ka dib markii Masiixa la iskutallaabta lagu qodbay waxay ahayd Roomaankii jaahilka ahaa. Laakiin dagaalkii ka dhanka ahaa macbudka iyo ciidanka waxaa fuliyey laba awoodood oo baabbi’iya, oo tan labaad ee labadaas awoodood ee baabbi’iya ee Qorniinka ku jirtaa waa baabanimada.

Baabtinimadu waa awoodda loo matalay “karbaashka fatahaya”; waa awoodda ku xusan aayadda afartanaad ee Daanyeel kow iyo tobnaad, taas oo “fataheysa oo ka gudbeysa.” Ku tumaniddii Yeruusaalem ee ka bilaabatay Baabuloon, oo ay sii waday quruuntii birta ahayd ee ku hadashay hadallo madow sida uu Muuse ku matalay Sharciga Kunoqoshadiisa, waxaa xigtay baabtinimadii. Ilaa dhammaadka ku tumashadii, “baabba’yo” ayaa “la go’aamiyey.” Aayadda toddoba iyo labaatanaad, Masiixu wuxuu axdiga ku adkeeyaa kuwo badan hal toddobaad. Bartamaha toddobaadkaas, nidaamkii allabariga dunida ayaa joogsan lahaa, maadaama Masiixu bilaabay adeeggiisa wadaadnimada sare ee meesha quduuska ah ee jannada. Sababtii caasinimadii Yuhuudda intii lagu jiray wakhtigii imtixaanka ee iyaga loo gooyay, meesha quduuska ah iyo magaaladuba mar kale waa in laga dhigaa cidlo.

Aayaddu waxay leedahay: “oo faafidda karaahiyooyinka aawadeed wuxuu ka dhigi doonaa cidla, ilaa dhammaadka; oo wixii la qaddarayna waxaa lagu daadshin doonaa kan cidlada laga dhigay.” Markii Yuhuuddu ugu dambayntii koobkoodii wakhtiga tijaabada nimcada ilaa qarkiisa ka buuxiyeen, magaalada iyo meesha quduuska ah waa inay cidlo ahaadaan ilaa dhammaadka dagaalka. “Dhammaadka” ku tuntiidda ee sannadkii 1798, waxaa “la qaddaray” in awoodda baabtiisku ay heli doonto nabar dilaa ah. Markaas magaalada iyo meesha quduuska ah waa in dib loo soo celiyaa oo dib loo dhisaa, sida uu astaameeyey markii Yuhuuddu ka soo baxeen Baabuloontii dhabta ahayd iyagoo raacaya saddexdii amar.

Ilaa dhammaystirka dagaalkaas Yeruusaalem waxaa ku tumanayay awoodda baabanimada. Wakhtiyada nebinnimada ee ka kooban waqtiyada kala soocan ee ku jira labada kun iyo saddex boqol oo sannadood waxaa si sax ah loo garan karaa oo keliya marka xidhiidhka ka dhexeeya aragtida ku tumashada ee toddobaatanka sannadood iyo aragtida dib-u-soo-celinta meesha quduuska ah iyo ciidanka si wadajir ah loo fahmo. In la diido aragtida kala firdhinta habaarkii Muuse waa in la diido aragtida isu-ururinta. Aragtida toddobaatanka sannadood waa aragtida kala firdhinta. Aragtida labada kun iyo saddex boqol oo sannadood waa aragtida isu-ururinta. Aragtida toddobaatanka sannadood waa aragtida “chazon” ee kala firdhinta, aragtida labada kun iyo saddex boqol oo sannadoodna waa aragtida “mareh” ee isu-ururinta.

Labada riyo si nebinnimo ah ayaa la isu xidhay, oo in middood la diido waa in labadoodaba la diido. Xaqiiqadani waxay muujinaysaa in inkasta oo Adventism-ku ku andacoodaan inay hayaan wax sii sheegidda laba kun iyo saddex boqol oo sannadood, ay diideen tiirka dhexe ee Adventism-ka, sida ay hubaal ahaan u diideen “toddobada jeer” sannadkii 1863. Miyaanay Yuhuuddu ku andacoon jirin inay dhawrayaan sharciga Ilaah? Miyaanay reer binu Israa’iilkii hore ku andacoon jirin inay sugayaan Masiixa? Qirasho macno ma leh haddaanay kor u qaadin Erayga Ilaah.

Ugu dambayntii reer Miller waxay aqoonsadeen Oktoobar 22, 1844, inuu yahay dhammaadka muddadii laba kun iyo saddex boqol oo maalmood, hase ahaatee fahamkoodu wuu koobnaa. Ma ay ahayn ilaa niyad-jabkii weynaa dabadiis in iftiin la helay oo ku saabsan meesha quduuska ah ee samada iyo muuqashadii Masiixa ee Meesha Ugu Quduusan taariikhdaas. Mana ay ahayn ilaa taariikhdaas dabadeed in ay arkeen farriintii malaa’igta saddexaad iyo sharciga Ilaah.

Rabbigu wuxuu damacsanaa inuu kordhiyo iftiinka nebiyadeed ee la xidhiidha laba kun iyo saddex boqol oo sannadood, oo sannadkii 1856 wuxuu furay albaabkii iftiin dheeraad ah, toddobadii sannadood ee xigayna Adventism-ku albaabkaas wuu xidhay. Ma ay ahayn ilaa kaddib Sebtembar 11, 2001, in Rabbigu ku hoggaamiyey ardayda waxbarashada waxsii sheegidda inay dib ugu noqdaan maqaalladii Hiram Edson, markaasna iftiinkii “toddobada goor,” mar kale ayuu bilaabay inuu kordho.

Iyadoo diiday inay aragto xiriirka ka dhexeeya waxsii-sheegidda laba kun iyo saddex boqol oo sannadood iyo waxsii-sheegidda laba kun iyo shan boqol iyo labaatan sannadood, Adventism-ku wuxuu u fahmay Oktoobar 22, 1844 si gaaban oo aan dhammaystirnayn.

Markii S. S. Snow si go’an u xaddiday taariikhda iskutallaabta lagu qodbay, waxaa la go’aamiyey taariikhda 22 Oktoobar, 1844.

Kuwa Millerites-ku waxay aqoonsadeen taariikhda saxda ah ee iskutallaabta lagu qodbay, dabadeedna waxaa la gartay dhammaadka muddada laba kun iyo saddex boqol oo sannadood. “Masiixa oo la jaro” “bartamaha toddobaadka” dhexdiisa, taas oo Masiixu ku adkeeyey “axdiga” sababta oo ah Yuhuuddu ay koobkii waqtigooda tijaabada ahaa ka buuxiyeen ilaa qarkiisa, sida uu u matalayo “faafidda Waxyaalaha Karaahiyada ah”, ayaa sidoo kale la aqoonsaday. Iskutallaabtu waxay noqotay calaamaddii taariikheed ee lama huraanka u ahayd garashada farriinta Qaylada Habeenbadhka.

In kasta oo iftiinka ku jira aayadahaas uu soo saaray muujin aad u xoog badan oo xoogga Ilaah ah, haddana Milleriyiintu marnaba ma ay gaadhin fahamka aayadahaas oo uu metelayay doonistii Daanyeel ee ahayd inuu garto xidhiidhka ka dhexeeya labada riyo. Toddobaadkii uu Masiixu ku adkeeyey axdiga waxaa loo kala qaybiyey laba xilli, kuwaas oo Walaashii White dabadeed aqoonsatay inay metelayaan adeegiddii shakhsi ahaaneed ee Masiixa oo socotay saddex sano iyo badh, taas oo ay raacday adeegiddiisii sida ay xertiisu u metelayeen. Waxay arkeen in calaamadda taariikheed ee iskutallaabtu noqotay barroosinka lagu go’aamiyo taariikhda Oktoobar 22, 1844, laakiin ma ay arkin inay sidoo kale metelayso bartamaha laba xilli oo isku mid ah oo min saddex sano iyo badh ah, sidaas darteedna ay u metelayso “todoba goor,” kuwaas oo Ilaah uu Muuse ugu yeedhay “muranka axdigiisa.”

Markii Masiixu adkaynayay axdiga kuwa badan la galay, wuxuu ahaa axdigii uu ku muransanaa Yuhuuddii caasiyiinta ahayd. “Muranka axdigiisa” wuxuu bilaabmay 723 BC, markii reer Ashuur ay boqortooyadii woqooyi maxaabiis ahaan u kaxeeyeen, ka dibna muddo kun iyo laba boqol iyo lixdan maalmood oo nebiyadeed ah, jaahilnimadu waxay ku tuntay Israa’iilkii dhabta ahaa. Tuntaas ka dibna waxaa xigay kun iyo laba boqol iyo lixdan maalmood oo nebiyadeed oo kale, oo baabanimadu ku tuntay Israa’iilkii ruuxiga ahaa.

Toddobaadkii nebinnimada ee Masiixu ku xaqiijiyey axdiga, isagoo rumoobiyey aragtidii laba kun iyo saddex boqol oo sannadood, waxay sidoo kale matalaysay aragtidii laba kun shan boqol iyo labaatan sannadood. Milleriyiintu waxay aqoonsadeen wax ku filan oo ka mid ah nebinnimada laba kun iyo saddex boqol oo sannadood si ay si sax ah ugu dhawaaqaan farriintii Qaylada Habeenbadhkii, hase yeeshee waxay doorteen inay diidaan qayb ka mid ah iftiinkii tafsiirkii Jibriil ee cutubka sagaalaad loogu talogalay inuu gudbiyo.

Jibriil wuxuu Daniel ku amray inuu si sax ah u kala saaro (maskax ahaan u sooco) labada riyo, kuwaas oo lagu matalay “matter” iyo “vision”; oo iyadoo taladaas la oofinayo ayay Sister White inoo sheegaysaa in tani ay ahayd culayskii qudhiisa ee Daniel, isagoo doonaya inuu fahmo xiriirka ka dhexeeya toddobaatanka toddobaad (astaan u ah “seven times”), iyo laba kun iyo saddex boqol oo sannadood.

Diidmada Adventism ee “toddobada jeer” waxay gelisay meel aanay ku fahmi karin in muddadii ugu horraysay ee afar boqol iyo sagaashan sannadood, oo laga gooyey laba kun iyo saddex boqol oo sannadood, ay matalaysay fallaagadii axdiga ee Muuse ku tilmaamayo “muranka axdigiisa”.

Sidoo kale waxaa laga hor istaagay inay gartaan in iskutallaabta lagu qodbay badhtanka toddobaadka aanay kaliya ka badnayn inay aqoonsato taariikhda, waayo waxay aqoonsanaysay xuddunta qudheeda ee murankii Masiixa uu la lahaa caasinimada Israa’iil, iyada oo loo marayo dhiigga axdiga. Waxay ka indho la’ayeen xaqiiqda ah in dhiigga badan loo daadshay ee iskutallaabta, kaas oo xaqiijinayay axdigiisa, uu sidoo kale xaqiijinayay axdigii lagu soo bandhigay Laawiyiintii shan iyo labaatan iyo lix iyo labaatan.

Reer binu Israa’iil waxay dushooda saareen axdi ay iyagu ku qeexeen axdiga sida ku dhawaaqiddoodii ahayd, “wax alla wixii Rabbigu sheegay, waannu yeeli doonnaa,” iyagoo gebi ahaanba aan ogayn in axdigii Masiixu bixinayay uu u baahnaa in sharcigiisa lagu qoro qalbiga. Qeexiddoodii Farrisi-nimada lahayd ee shuruudaha axdiga ayaa ka hor istaagtay inay fahmaan oo aqbalaan axdiga runta ah.

Israa’iilka casriga ah waxay qeexday dhiigga iskutallaabta ee bartamaha toddobaadka si erayo u horseedaya isla indho la’aantii ku dhacday Israa’iilka casriga ah, taas oo saarnayd Israa’iiltii qadiimiga ahayd markii ay diideen Masiixa oo ay ku dhawaaqeen inaanay lahayn boqor aan ahayn Kaysar.

Israaiiilkan casriga ahi waa ka indho la’ yahay xaqiiqada ah in taariikhdii uu Jibriil u qeexay Daanyeel aanay ku koobnayn oo keliya xaqiijinta axdiga, balse ay sidoo kale ka mid tahay kala firdhinta lagu soo dejiyo kuwa axdigaas diida; waayo, aayaduhu waxay muujinayaan in Roomaankii jaahilka ahaa (amiirkii iman lahaa) uu baabbi’in doono magaalada iyo meesha quduuska ah, iyo in ilaa dhammaadka dagaalka (kii ku tuntay meesha quduuska ah iyo ciidankaba) “baabba’ooyin,” jamac ahaan, la go’aamiyey.

Taariikhda uu Masiixu dhiiggiisa u daadshay si uu axdiga ula xaqiijiyo kuwo badan, waxaa si gaar ah loogu aqoonsaday labada awoodood ee baabi’inta keena ee Roomaankii jaahiliga ahaa iyo Roomaankii baadariga ahaa. Dhiigga lagu daadshay iskutallaabta waa waxa Masiixu ku dhex geliyo meesha quduuska ah ee jannada ku taal, waana astaan u ah shuqulkiisa oo lagu matalay aragtida “mareh” ee laba kun iyo saddex boqol oo sannadood. Taariikhdaas waxaa lagu dhex tolay taariikhda aragtida “chazon” ee laba kun iyo shan boqol iyo labaatan sannadood, sida ay u metelayaan labada awoodood ee baabi’inta keena oo ku tuman lahaa meesha quduuska ah iyo ciidanka.

Runnihii lagu metelay riyadii Miller sida jawharado u ifayeen si la mid ah qorraxda, hase yeeshee ma ay dhammaystirnayn. Maalmaha ugu dambeeya, marka Oohintii Saqda Dhexe dib loogu celiyo eray kasta sida uu yahay, isla jawharadahaas waxaa sanduuqa cusub ee ka weyn ku ridi doona “Ninkii Burushka Boorka”, markaasna waxay u ifi doonaan toban jeer ka sii dhalaal badan sidii ay markii hore ahaayeen. Waxay noqdaan imtixaanka farriinta Oohinta Saqda Dhexe ee ugu dambaysa. Jawharadahaas waxaa si gaar ah u aqoonsaday labada markhaati ee uu Xabaquuq sii waxyooday, iyagoo ah looxyo. Marka labada loox ee jaantusyadii hormuudka ee 1843 iyo 1850 la isu dul dhigo “line upon line”, jawharadihii Miller si gaar ah ayaa loo aqoonsadaa, oo sidaas samaynaya jawharadahaasi waxay metelaan farriinta Oohinta Saqda Dhexe ee ugu dambaysa.

Inta badan runnada ku qoran labada shax waxay muujinayaan waxsii sheegyo rumoobay ka hor 1844, sida aqoonsiga bahallada ku jira Daanyeel toddoba iyo siddeed. Sawirka Daanyeel laba waa la metelay. Doodda ku saabsan in ay tahay Rooma mise Antiochus Epiphanes tan dhidibada u taagaysa riyada ayaa halkaas ku jirta. Niyad-jabkii ugu horreeyey iyo wakhtigii dib-u-dhaca ee Xabaquuq iyo tobankii bikradood ayaa halkaas ku jira. Imaatinka malaa’igta saddexaad ayaa halkaas ku jira, sidaas oo kalena meesha quduuska ah ee samada. “Kan maalinlaha ah” oo ah astaan jaahilnimo ayaa halkaas ku jira. Dabcan, saddexda Hoog ee Islaamka ayaa halkaas ku jira. Marka la isu geeyo, shaxyadu waxay metelaan sawir ka bixinaya “kororka aqoonta” ee dhaca marka Libaaxa qabiilka Yahuudah uu furo run waxsii sheegid ah oo shaabbadaysnayd.

Markaan soo gunaanadeyneyno ka fiirsashadeenna ku saabsan aragtida Webiga Ulai oo ah astaanta aqoonta nebiyadeed ee la furfuray wakhtiga dhammaadka sannadkii 1798, taas oo sii korodhay si ay uga dhigto dahabka ku jira sanduuqa cusub ee weyn ee riyadii William Miller, waxaannu dib u eegi doonnaa runihii Milleriyiinta ee taariikhdooda ku jiray iyagoo aan dhammaystirnayn. Qaar waxaa looga tegay xaalad aan dhammaystirnayn sababta oo ah waqtiga taariikhda ee Milleriyiintu ku noolaayeen, qaar kalena waxaa looga tegay iyagoo aan dhammaystirnayn caasinimadii kuwa diiday inay la socdaan iftiinka sii horumaraya ee malaa’igta saddexaad.

Waxaan waxyaalahan ku sii wadi doonnaa maqaalka xiga.